43 ॥ इति श्रीगारुडेमहापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे स्वरोदये शुभाशुभनिरूपणं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 68 सूत उवाच । परिक्षां वच्मिरत्नानां बलो नामासुरो ऽभवत् । इन्द्राद्या निर्जितास्तेन विजेतुं तैर्न शक्यते
43 // iti śrīgāruḍemahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe svarodaye śubhāśubhanirūpaṇaṃ nāma saptaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 68 sūta uvāca / parikṣāṃ vacmiratnānāṃ balo nāmāsuro 'bhavat / indrādyā nirjitāstena vijetuṃ tairna śakyate
1 ॥ वरव्याजेन पशुतां याचितः स सुरैर्मखे । बलो ददौ स (स्व) पशुतामतिसत्त्व सुरैर्हतः
1 // varavyājena paśutāṃ yācitaḥ sa surairmakhe / balo dadau sa (sva) paśutāmatisattva surairhataḥ
2 ॥ पशुवत्स विशस्तस्तैः स्ववाक्याशनियन्त्रितः । बलो लोकोपराय देवानां हितकाम्यया
2 // paśuvatsa viśastastaiḥ svavākyāśaniyantritaḥ / balo lokoparāya devānāṃ hitakāmyayā
3 ॥ तस्य सत्त्वविशुद्धस्य विशुद्धेन च कर्मणा । कायस्यावयवाः सर्वे रत्नबीजत्वमाययुः
3 // tasya sattvaviśuddhasya viśuddhena ca karmaṇā / kāyasyāvayavāḥ sarve ratnabījatvamāyayuḥ
4 ॥ देवानामथ यक्षाणां सिद्धानां पवनाशिनाम् । रत्नबीजंस्व(जम)यं ग्राहः सुमहानभवत्तदा
4 // devānāmatha yakṣāṇāṃ siddhānāṃ pavanāśinām / ratnabījaṃsva(jama)yaṃ grāhaḥ sumahānabhavattadā
5 ॥ तेषां तु पततां वेगाद्विमानेन विहायसा । यद्यत्पपात रत्नानां बीजं क्रचन किञ्चन
5 // teṣāṃ tu patatāṃ vegādvimānena vihāyasā / yadyatpapāta ratnānāṃ bījaṃ kracana kiñcana
6 ॥ महोदधौ सरिति वा पवर्त कानने ऽपि वा । तत्तदाकरतां यातं स्थानमाधेयगौरवात्
6 // mahodadhau sariti vā pavarta kānane 'pi vā / tattadākaratāṃ yātaṃ sthānamādheyagauravāt
7 ॥ तेषु रक्षोविषव्यालव्याधिघ्नान्यघहानि च । प्रादुर्भवन्ति रत्नानि तथैव विगुणानि च
7 // teṣu rakṣoviṣavyālavyādhighnānyaghahāni ca / prādurbhavanti ratnāni tathaiva viguṇāni ca
8 ॥ वज्रं मुक्तामणयः सपद्मरागाः समरकताः प्रोक्ताः । अपि चेन्द्रनीलमणिवरवैदूर्याः पुष्परागाश्च
8 // vajraṃ muktāmaṇayaḥ sapadmarāgāḥ samarakatāḥ proktāḥ / api cendranīlamaṇivaravaidūryāḥ puṣparāgāśca
9 ॥ कर्केतनं सपुलकं रुधिराख्यसमन्वितं तथा स्फटिकम् । विद्रुममणिश्च यत्नादुद्दिष्टं संग्रहे तज्ज्ञैः
9 // karketanaṃ sapulakaṃ rudhirākhyasamanvitaṃ tathā sphaṭikam / vidrumamaṇiśca yatnāduddiṣṭaṃ saṃgrahe tajjñaiḥ
10 ॥ आकारवर्णौ प्रथमं गुणदोषौ तत्फलं परीक्षा च । मूल्यं च रत्नकुशलैर्विज्ञेयं सर्वशास्त्राणाम्
10 // ākāravarṇau prathamaṃ guṇadoṣau tatphalaṃ parīkṣā ca / mūlyaṃ ca ratnakuśalairvijñeyaṃ sarvaśāstrāṇām
11 ॥ कुलग्नेषूपजायन्ते यानि चोपहते ऽहनि । दौषैस्तान्यपियुज्यन्ते हीयन्ते गुणसम्पदा
11 // kulagneṣūpajāyante yāni copahate 'hani / dauṣaistānyapiyujyante hīyante guṇasampadā
12 ॥ परीक्षापरिशुद्धानां रत्नानां पृथिवीभुजा । धारणं संग्रहो वापि कार्यः श्रियमभीप्सता
12 // parīkṣāpariśuddhānāṃ ratnānāṃ pṛthivībhujā / dhāraṇaṃ saṃgraho vāpi kāryaḥ śriyamabhīpsatā
13 ॥ शास्त्रज्ञः कुशलाश्चापि रत्नभाजः परीक्षकाः । त एव मूल्यमात्राया वेत्तारः परिकीर्तिताः
13 // śāstrajñaḥ kuśalāścāpi ratnabhājaḥ parīkṣakāḥ / ta eva mūlyamātrāyā vettāraḥ parikīrtitāḥ
14 ॥ महा प्रभावं विबुधैर्यस्यमाद्वज्रमुदाहृतम् । वज्रपूर्वा परीक्षेयं ततो ऽस्माभिः प्रकीर्त्यते
14 // mahā prabhāvaṃ vibudhairyasyamādvajramudāhṛtam / vajrapūrvā parīkṣeyaṃ tato 'smābhiḥ prakīrtyate
15 ॥ तस्यास्थिलेशो निपपात येषु भुवः प्रदेशेषु कथञ्चिदेव । वज्राणि वज्रायुधनिर्जिगीषोर्भवन्ति नानाकृतिमन्ति तेषु
15 // tasyāsthileśo nipapāta yeṣu bhuvaḥ pradeśeṣu kathañcideva / vajrāṇi vajrāyudhanirjigīṣorbhavanti nānākṛtimanti teṣu
16 ॥ हैममातङ्गसौराष्ट्राः पौण्ड्रकालिङ्गकोसलाः । वेण्वातटाः ससौवीरा वज्रस्याष्ट विहारकाः
16 // haimamātaṅgasaurāṣṭrāḥ pauṇḍrakāliṅgakosalāḥ / veṇvātaṭāḥ sasauvīrā vajrasyāṣṭa vihārakāḥ
17 ॥ आताम्रा हिमशैलजाश्च शशिभा वेण्वातटीयाः स्मृताः सौवीरे त्वसिताब्जमेघसदृशास्ताभ्राश्च सौराष्ट्रजाः । कालिङ्गाः कन कावदातरुचिराः पीतप्रभाः कोसले श्यामाः पुण्ड्रभवा मतङ्गविषये नात्यन्तपीतप्रभाः
17 // ātāmrā himaśailajāśca śaśibhā veṇvātaṭīyāḥ smṛtāḥ sauvīre tvasitābjameghasadṛśāstābhrāśca saurāṣṭrajāḥ / kāliṅgāḥ kana kāvadātarucirāḥ pītaprabhāḥ kosale śyāmāḥ puṇḍrabhavā mataṅgaviṣaye nātyantapītaprabhāḥ
18 ॥ अत्यर्थं लघु वर्णतश्च गुणवत्पार्श्वेषु सम्यक् समंरेखाबिन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर्वर्जितम् । लोके ऽस्मिन्परामाणुमात्रमपि यद्वज्रं क्रचिद्दृश्यते तस्मिन्देवसमाश्रयो ह्यवितथस्तीक्ष्णाग्रधारं यदि
18 // atyarthaṃ laghu varṇataśca guṇavatpārśveṣu samyak samaṃrekhābindukalaṅkakākapadakatrāsādibhirvarjitam / loke 'sminparāmāṇumātramapi yadvajraṃ kraciddṛśyate tasmindevasamāśrayo hyavitathastīkṣṇāgradhāraṃ yadi
19 ॥ वज्रेषु वर्णयुक्त्या देवानामपि विग्रहः प्रोक्तः । वर्णेभ्यश्च विभागः कार्यो वर्णाश्रयादेव
19 // vajreṣu varṇayuktyā devānāmapi vigrahaḥ proktaḥ / varṇebhyaśca vibhāgaḥ kāryo varṇāśrayādeva
20 ॥ हरितसितपीतपिङ्गश्यामास्ताम्राः स्वभावतो रुचिराः । हरिवरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वका वर्णाः
20 // haritasitapītapiṅgaśyāmāstāmrāḥ svabhāvato rucirāḥ / harivaruṇaśakrahutavahapitṛpatimarutāṃ svakā varṇāḥ
21 ॥ विप्रस्य शङ्खकुमुदस्फटिकावदातः स्यात्क्षत्त्रियस्य शशबभ्रुविलोचनाभः । वैश्यस्य कान्तकदलीदलसन्निकाशः शूद्रस्य धौतकरवालसमानदीप्तिः
21 // viprasya śaṅkhakumudasphaṭikāvadātaḥ syātkṣattriyasya śaśababhruvilocanābhaḥ / vaiśyasya kāntakadalīdalasannikāśaḥ śūdrasya dhautakaravālasamānadīptiḥ
22 ॥ द्वौ वज्रवर्णौ पृथिवीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ । यः स्याज्जवाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारसन्निकाशः
22 // dvau vajravarṇau pṛthivīpatīnāṃ sadbhiḥ pradiṣṭau na tu sārvajanyau / yaḥ syājjavāvidrumabhaṅgaśoṇo yo vā haridrārasannikāśaḥ
23 ॥ ईशत्वात्सर्ववर्णानां गुणवत्सार्बवर्णिकम् । कामतो धारयेद्राजा न त्वन्यो ऽन्यत्कथञ्चन
23 // īśatvātsarvavarṇānāṃ guṇavatsārbavarṇikam / kāmato dhārayedrājā na tvanyo 'nyatkathañcana
24 ॥ अधरोत्तरवृत्तया हि यादृक् स्याद्वर्णसङ्करः । ततः कष्टतरो वज्रवर्णानां सङ्करो मतः
24 // adharottaravṛttayā hi yādṛk syādvarṇasaṅkaraḥ / tataḥ kaṣṭataro vajravarṇānāṃ saṅkaro mataḥ
25 ॥ न च मार्गविभागमात्रवृत्त्या विदुषा वज्रपरिग्रहो विधेयः । गुणवद्गुणसम्पदां विभूतिर्विपरीतो व्यसनोदयस्य हेतुः
25 // na ca mārgavibhāgamātravṛttyā viduṣā vajraparigraho vidheyaḥ / guṇavadguṇasampadāṃ vibhūtirviparīto vyasanodayasya hetuḥ
26 ॥ एकमपि यस्य शृङ्गं विदलितमवलोक्यते विशीर्णं वा । गुणवदपि तन्न धार्यं वज्रं श्रेयो ऽर्थिभिर्भवने
26 // ekamapi yasya śṛṅgaṃ vidalitamavalokyate viśīrṇaṃ vā / guṇavadapi tanna dhāryaṃ vajraṃ śreyo 'rthibhirbhavane
27 ॥ स्फुटिताग्निवि शीर्णशृङ्गदेशं मलवर्णैः पृषतैरुपेतमध्यम् । न हि वज्रभृतो ऽपि वज्रमाशु श्रियमप्याश्रयलालसां न कुर्यात्
27 // sphuṭitāgnivi śīrṇaśṛṅgadeśaṃ malavarṇaiḥ pṛṣatairupetamadhyam / na hi vajrabhṛto 'pi vajramāśu śriyamapyāśrayalālasāṃ na kuryāt
28 ॥ यस्यैकदेशः क्षतजावभासो यद्वा भवेल्लोहितवर्णचित्रम् । न तन्न कुर्याद्ध्रियमाणमाशु स्वच्छन्दमृत्योरपि जीवितान्तम्
28 // yasyaikadeśaḥ kṣatajāvabhāso yadvā bhavellohitavarṇacitram / na tanna kuryāddhriyamāṇamāśu svacchandamṛtyorapi jīvitāntam
29 ॥ कोट्यः पार्श्वनि धाराश्च षडष्टौ द्वादशेति च । उत्तुङ्गसमतीक्ष्णाग्राः वज्रस्याकरजा गुणाः
29 // koṭyaḥ pārśvani dhārāśca ṣaḍaṣṭau dvādaśeti ca / uttuṅgasamatīkṣṇāgrāḥ vajrasyākarajā guṇāḥ
30 ॥ षट्कोटि शुद्वममलं स्फुटतीक्ष्णधारं वर्णान्वितं लघु सुपार्श्वमपेतदोषम् । इन्द्रायुधांशुविसृतिच्छुरितान्तरिक्षमेवंविधं भुवि भवेत्सुलभं न वज्रम्
30 // ṣaṭkoṭi śudvamamalaṃ sphuṭatīkṣṇadhāraṃ varṇānvitaṃ laghu supārśvamapetadoṣam / indrāyudhāṃśuvisṛticchuritāntarikṣamevaṃvidhaṃ bhuvi bhavetsulabhaṃ na vajram
31 ॥ तीक्ष्णाग्रं विमलमपेतसर्वदोषं धत्ते यः प्रयततनुः सदैव वज्रम् । वृद्धिस्तं प्रतिदिनमेति यावदायुः स्त्रीसम्पत्सुतधनधान्यगोदशूनाम्
31 // tīkṣṇāgraṃ vimalamapetasarvadoṣaṃ dhatte yaḥ prayatatanuḥ sadaiva vajram / vṛddhistaṃ pratidinameti yāvadāyuḥ strīsampatsutadhanadhānyagodaśūnām
32 ॥ व्यालवह्निविषव्याघ्रतस्कराम्बुभयानि च । दूरात्तस्य निवर्तन्ते कर्माण्याथर्वणानि च
32 // vyālavahniviṣavyāghrataskarāmbubhayāni ca / dūrāttasya nivartante karmāṇyātharvaṇāni ca
33 ॥ यदि वज्रमपेतसर्वदोषं बिभृयात्तण्डुलविंशतिं गुरुत्वे । मणिशास्त्रविदो वदन्ति तस्य द्विगुणं रूपकलक्षमग्रमूल्यम्
33 // yadi vajramapetasarvadoṣaṃ bibhṛyāttaṇḍulaviṃśatiṃ gurutve / maṇiśāstravido vadanti tasya dviguṇaṃ rūpakalakṣamagramūlyam
34 ॥ त्रिभागहीनार्धतदर्धशेषं त्रयोदशं त्रिंशदतोर्ऽद्धभागाः । अशीतिभागो ऽथ शतांशभागः सहस्रभागो ऽल्पसमानयोगः
34 // tribhāgahīnārdhatadardhaśeṣaṃ trayodaśaṃ triṃśadator'ddhabhāgāḥ / aśītibhāgo 'tha śatāṃśabhāgaḥ sahasrabhāgo 'lpasamānayogaḥ
35 ॥ यत्तण्डुलैर्द्वादशभिः कृतस्य वज्रस्य मूल्यं प्रथमं प्रदिष्टम् । द्वाभ्यां क्रमाद्वानिमुपागतस्य त्वेकावमानस्य विनिश्चयो ऽयम्
35 // yattaṇḍulairdvādaśabhiḥ kṛtasya vajrasya mūlyaṃ prathamaṃ pradiṣṭam / dvābhyāṃ kramādvānimupāgatasya tvekāvamānasya viniścayo 'yam
36 ॥ न चापि तण्डुलैरेव वज्राणां धरणक्रमः । अष्टाभिः सर्षपैर्गैरैस्तंण्डुलं परिकल्पयेत्
36 // na cāpi taṇḍulaireva vajrāṇāṃ dharaṇakramaḥ / aṣṭābhiḥ sarṣapairgairaistaṃṇḍulaṃ parikalpayet
37 ॥ यत्तु सर्वगुणैर्युक्तं वज्रं तरति वारिणि । रत्नवर्गे समस्ते ऽपि तस्य धारणमिष्यते
37 // yattu sarvaguṇairyuktaṃ vajraṃ tarati vāriṇi / ratnavarge samaste 'pi tasya dhāraṇamiṣyate
38 ॥ अल्पेनापि हि दोषेण लक्ष्यालक्ष्येण द्वषितम् । स्व (स) मूल्याद्दशमं भागं वज्रं लभति मानवः
38 // alpenāpi hi doṣeṇa lakṣyālakṣyeṇa dvaṣitam / sva (sa) mūlyāddaśamaṃ bhāgaṃ vajraṃ labhati mānavaḥ
39 ॥ प्रकटानेकदोषस्य स्वल्पस्य महतो ऽपि वा । स्व (सु) मूल्याच्छतशो भागो वज्रस्य न विधीयते
39 // prakaṭānekadoṣasya svalpasya mahato 'pi vā / sva (su) mūlyācchataśo bhāgo vajrasya na vidhīyate
40 ॥ स्पष्टदोषमलङ्कारे वज्रं यद्यपि दृश्यते । रत्नानां परिकर्मार्थं मूल्यं तस्य भवेल्लघु
40 // spaṣṭadoṣamalaṅkāre vajraṃ yadyapi dṛśyate / ratnānāṃ parikarmārthaṃ mūlyaṃ tasya bhavellaghu
41 ॥ प्रथमं गुणसम्पदाभ्युपेतं प्रतिबद्धं समुपैति यच्च दोषम् । अलमाभरणेन तस्य राज्ञो गुणहीनो ऽपि मणिर्न भूषणाय
41 // prathamaṃ guṇasampadābhyupetaṃ pratibaddhaṃ samupaiti yacca doṣam / alamābharaṇena tasya rājño guṇahīno 'pi maṇirna bhūṣaṇāya
42 ॥ नार्या वज्रमधार्यं गुणवदपि सुतप्रसूतिमिच्छन्त्या । अन्यत्र दीर्घाचिपिटत्र्यश्राद्यगुणैर्वियुक्ताच्च
42 // nāryā vajramadhāryaṃ guṇavadapi sutaprasūtimicchantyā / anyatra dīrghācipiṭatryaśrādyaguṇairviyuktācca
43 ॥ अयसा पुष्परागेण तथा गोमेदकेन च । वैदूर्यस्फटिकाभ्यां च काचैश्चापि पृथग्विधैः
43 // ayasā puṣparāgeṇa tathā gomedakena ca / vaidūryasphaṭikābhyāṃ ca kācaiścāpi pṛthagvidhaiḥ
44 ॥ प्रतिरूपाणि कुर्वन्ति वज्रस्य कुशला जनाः । परीक्षा तेषु कर्तव्या विद्वद्भिः सुपरीक्षकैः
44 // pratirūpāṇi kurvanti vajrasya kuśalā janāḥ / parīkṣā teṣu kartavyā vidvadbhiḥ suparīkṣakaiḥ
45 ॥ क्षारोल्लेखनशाणाभिस्तेषां कार्यं परीक्षणम् । पृथिव्यां यानि रत्नानि ये चान्ये लोहधातवः
45 // kṣārollekhanaśāṇābhisteṣāṃ kāryaṃ parīkṣaṇam / pṛthivyāṃ yāni ratnāni ye cānye lohadhātavaḥ
46 ॥ सर्वाणि विलिखेद्वज्रं तच्च तैर्न विलिख्यते । गुरुता सर्वरत्नानां गौरवाधारकारणम्
46 // sarvāṇi vilikhedvajraṃ tacca tairna vilikhyate / gurutā sarvaratnānāṃ gauravādhārakāraṇam
47 ॥ वज्रे तां वैपरीत्येन सूरयः परिचक्षते । जातिरजातिं विलिखति जातिं विलिखन्ति वज्रकुरुविन्दाः
47 // vajre tāṃ vaiparītyena sūrayaḥ paricakṣate / jātirajātiṃ vilikhati jātiṃ vilikhanti vajrakuruvindāḥ
48 ॥ वज्रैर्वज्रं विलिखति नान्येन विलिख्यते वज्रम् । वज्राणि मुक्तामणयो ये च केचन जातयः
48 // vajrairvajraṃ vilikhati nānyena vilikhyate vajram / vajrāṇi muktāmaṇayo ye ca kecana jātayaḥ
49 ॥ न तेषां प्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्ध्वगामिनी । तिर्यक् क्षतत्वात्केषाञ्चित्कथञ्चिद्यदि जायते । तिर्यग्विलिख्यमानानां सा (स) पार्श्वेषु विहन्यते
49 // na teṣāṃ pratibaddhānāṃ bhā bhavatyūrdhvagāminī / tiryak kṣatatvātkeṣāñcitkathañcidyadi jāyate / tiryagvilikhyamānānāṃ sā (sa) pārśveṣu vihanyate
50 ॥ यद्यपि विशीर्णकोटिः सबिन्दुरेखान्वितो विवर्णो वा । तदपि धनधान्यपुत्रान्करोति सेन्द्रायुधो वज्रः
50 // yadyapi viśīrṇakoṭiḥ sabindurekhānvito vivarṇo vā / tadapi dhanadhānyaputrānkaroti sendrāyudho vajraḥ
51 ॥ सौदा मिनीविस्फुरिताभिरामं राजा यथोक्तं कलिशं दधानः । पराक्रमाक्रान्तपरप्रतापः समस्तसामन्तभुवं भुनक्ति
51 // saudā minīvisphuritābhirāmaṃ rājā yathoktaṃ kaliśaṃ dadhānaḥ / parākramākrāntaparapratāpaḥ samastasāmantabhuvaṃ bhunakti