52 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे रत्नतद्विशेषवज्रपरीक्षणादिवर्णनं नामाष्टषष्टितमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 69 सूत उवाच । द्विपेन्द्रजीमूतवराहशङ्खमत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि । मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां च शुक्त्युद्भवमेव भूरि
52 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe ratnatadviśeṣavajraparīkṣaṇādivarṇanaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 69 sūta uvāca / dvipendrajīmūtavarāhaśaṅkhamatsyāhiśuktyudbhavaveṇujāni / muktāphalāni prathitāni loke teṣāṃ ca śuktyudbhavameva bhūri
1 ॥ तत्रैव चैकस्य हि मूलमात्र निविश्यते रत्नपदस्य जातु । वेध्यं तु शुक्तयुद्भवमेव तेषां शेषाण्यवेध्यानि वदन्ति तज्ज्ञाः
1 // tatraiva caikasya hi mūlamātra niviśyate ratnapadasya jātu / vedhyaṃ tu śuktayudbhavameva teṣāṃ śeṣāṇyavedhyāni vadanti tajjñāḥ
2 ॥ त्वक्सारनागेन्द्रतिमिप्रसूतं यच्छङ्खजं यच्च वरा हजातम् । प्रायो विमुक्तानि भवन्ति भासा शस्तानि माङ्गल्यतया तथापि
2 // tvaksāranāgendratimiprasūtaṃ yacchaṅkhajaṃ yacca varā hajātam / prāyo vimuktāni bhavanti bhāsā śastāni māṅgalyatayā tathāpi
3 ॥ या मौक्तिकानामिह जातये ऽष्टौ प्रकीर्तिता रत्नविनिश्चयज्ञैः । कम्बूद्भवं तेष्वधमं प्रदिष्टमुत्पद्यते यच्च गजेन्द्रकुम्भात्
3 // yā mauktikānāmiha jātaye 'ṣṭau prakīrtitā ratnaviniścayajñaiḥ / kambūdbhavaṃ teṣvadhamaṃ pradiṣṭamutpadyate yacca gajendrakumbhāt
4 ॥ स्वयोनिमद्यच्छवितुल्यवर्णं शाङ्खं बृहल्लोलफलप्रमाणम् । उत्पद्यते वारणकुम्भमध्यादापीतवर्णं प्रभया विहीनम्
4 // svayonimadyacchavitulyavarṇaṃ śāṅkhaṃ bṛhallolaphalapramāṇam / utpadyate vāraṇakumbhamadhyādāpītavarṇaṃ prabhayā vihīnam
5 ॥ ये कम्बवः शार्ङ्गमुखावमर्शपीतस्य शङ्खप्रवरस्य गोत्रे । मतङ्गजाश्चापि विशुद्धवंश्यास्ते मौक्तिकानां प्रभवाः प्रदिष्टाः
5 // ye kambavaḥ śārṅgamukhāvamarśapītasya śaṅkhapravarasya gotre / mataṅgajāścāpi viśuddhavaṃśyāste mauktikānāṃ prabhavāḥ pradiṣṭāḥ
6 ॥ उत्पद्यते मौक्तिकमेषु वृत्तमापीतवर्णं प्रभया विहीनम् । पाठीनपृष्ठस्य समानवर्णं मीनात्सुवृत्तं लघु चातिसूक्ष्मम्
6 // utpadyate mauktikameṣu vṛttamāpītavarṇaṃ prabhayā vihīnam / pāṭhīnapṛṣṭhasya samānavarṇaṃ mīnātsuvṛttaṃ laghu cātisūkṣmam
7 ॥ उत्पद्यते वारिचराननेषु मत्स्याश्चे ते मध्यचराः पयोधेः । वराहदंष्ट्राप्रभवं प्रदिष्टं तस्यैव दंष्ट्राङ्कुरतुल्यवर्णम्
7 // utpadyate vāricarānaneṣu matsyāśce te madhyacarāḥ payodheḥ / varāhadaṃṣṭrāprabhavaṃ pradiṣṭaṃ tasyaiva daṃṣṭrāṅkuratulyavarṇam
8 ॥ क्रचित्कथञ्चित्स भुवः प्रदेशे प्रजायते सूकरराड्विशिष्टः । वर्षोपलानां समवर्णशोभं त्वक्सारपर्वप्रभवं प्रदिष्टम्
8 // kracitkathañcitsa bhuvaḥ pradeśe prajāyate sūkararāḍviśiṣṭaḥ / varṣopalānāṃ samavarṇaśobhaṃ tvaksāraparvaprabhavaṃ pradiṣṭam
9 ॥ ते वेणवो दिव्यजनोपभोग्ये स्थाने प्ररोहन्ति न सार्वजन्ये । भौजं गमं मीनविशुद्धवृत्तं संस्थानतो ऽत्युज्ज्वलवर्णशोभम्
9 // te veṇavo divyajanopabhogye sthāne prarohanti na sārvajanye / bhaujaṃ gamaṃ mīnaviśuddhavṛttaṃ saṃsthānato 'tyujjvalavarṇaśobham
10 ॥ नितान्तधौतप्रविकल्पमाननिस्त्रिंशधारासमवर्णकान्ति । प्राप्यातिरत्नानि महाप्रभाणि राज्यं श्रियं वा महतीं दुरापाम्
10 // nitāntadhautapravikalpamānanistriṃśadhārāsamavarṇakānti / prāpyātiratnāni mahāprabhāṇi rājyaṃ śriyaṃ vā mahatīṃ durāpām
11 ॥ तेजो ऽन्विताः पुण्यकृतो भवन्ति मुक्ताफलस्याहिशिरोभवस्य । जिज्ञासया रत्नधनं विधिज्ञैः शुभेमुहूर्ते प्रयतैः प्रयत्नात्
11 // tejo 'nvitāḥ puṇyakṛto bhavanti muktāphalasyāhiśirobhavasya / jijñāsayā ratnadhanaṃ vidhijñaiḥ śubhemuhūrte prayataiḥ prayatnāt
12 ॥ रक्षाविधानं सुमहद्विधाय हर्म्योपरिष्ठं क्रियते यदा तत् । तदा महादुन्दुभिमन्द्रघोषैर्विद्युल्लताविस्फुरितान्तरालैः
12 // rakṣāvidhānaṃ sumahadvidhāya harmyopariṣṭhaṃ kriyate yadā tat / tadā mahādundubhimandraghoṣairvidyullatāvisphuritāntarālaiḥ
13 ॥ पयोधराक्रान्तिविलम्बिनम्रैर्घनैर्नवैराव्रियते ऽन्तरिक्षम् । न तं भुजङ्गा न तु यातुधाना न व्याधयो नाप्युपसर्गदोषाः
13 // payodharākrāntivilambinamrairghanairnavairāvriyate 'ntarikṣam / na taṃ bhujaṅgā na tu yātudhānā na vyādhayo nāpyupasargadoṣāḥ
14 ॥ हिंसन्ति यस्याहिशिरः समुत्थं मुक्ताफलं तिष्ठति कोशमध्ये । नाभ्येति मेघप्रभवं धरित्रीं विप्रद्गतं तद्विबुधा हरन्ति
14 // hiṃsanti yasyāhiśiraḥ samutthaṃ muktāphalaṃ tiṣṭhati kośamadhye / nābhyeti meghaprabhavaṃ dharitrīṃ vipradgataṃ tadvibudhā haranti
15 ॥ अर्चिः प्रभानावृतदिग्विभागमादित्यवहुः खविभाव्यबिम्बम् । तेजस्तिरस्कृत्य हुताशनेन्दुनक्षत्रताराप्रभवं समग्रम्
15 // arciḥ prabhānāvṛtadigvibhāgamādityavahuḥ khavibhāvyabimbam / tejastiraskṛtya hutāśanendunakṣatratārāprabhavaṃ samagram
16 ॥ दिवा यथा दीर्प्तिङ्करं तथैव तमो ऽवगाढास्वपि तन्निशासु । विचित्ररत्नद्युतिचारुतोया चतुः समुद्राभरणोपपन्ना
16 // divā yathā dīrptiṅkaraṃ tathaiva tamo 'vagāḍhāsvapi tanniśāsu / vicitraratnadyuticārutoyā catuḥ samudrābharaṇopapannā
17 ॥ मूल्यं न वा स्यादिति निश्चयो मे कृत्स्ना मही तस्य मुवर्णपूर्णा । हीनो ऽपियस्तल्लभते कदाचिद्विपाकयोगान्महतः शुभस्य
17 // mūlyaṃ na vā syāditi niścayo me kṛtsnā mahī tasya muvarṇapūrṇā / hīno 'piyastallabhate kadācidvipākayogānmahataḥ śubhasya
18 ॥ सापत्न्यहीनां स महीं समग्रां भुनक्ति तत्तिष्ठति यावदेव । न केवलं तच्छुभकृन्नृपस्य भाग्यैः प्रजानामपि तस्य जन्म
18 // sāpatnyahīnāṃ sa mahīṃ samagrāṃ bhunakti tattiṣṭhati yāvadeva / na kevalaṃ tacchubhakṛnnṛpasya bhāgyaiḥ prajānāmapi tasya janma
19 ॥ तद्योजनानां परितः सहस्रं सर्वाननर्थान्विमुखी करोति । नक्षत्रमालेव दिवो विशीर्णा दन्तावलिस्तस्य महामुरस्य
19 // tadyojanānāṃ paritaḥ sahasraṃ sarvānanarthānvimukhī karoti / nakṣatramāleva divo viśīrṇā dantāvalistasya mahāmurasya
20 ॥ विचित्रवर्णेषु विशुद्धवर्णा पयः सु पत्युः पयसां पपात । सम्पूर्णचन्द्रांशुकलापकान्तेर्माणिप्रवेकस्य महागुणस्य
20 // vicitravarṇeṣu viśuddhavarṇā payaḥ su patyuḥ payasāṃ papāta / sampūrṇacandrāṃśukalāpakāntermāṇipravekasya mahāguṇasya
21 ॥ तच्छुक्तिमत्सु स्थितिमाप बीजमासन्पुराप्यन्यभवानि यानि । यस्मिन्प्रदेशे ऽम्बुनिधौ पपात सुचारुमुक्तामणिरत्नबीजम् । तस्मिन्पयस्तोयधरावकीर्णं शुक्तौ स्थितं मौक्तिकतामवाप
21 // tacchuktimatsu sthitimāpa bījamāsanpurāpyanyabhavāni yāni / yasminpradeśe 'mbunidhau papāta sucārumuktāmaṇiratnabījam / tasminpayastoyadharāvakīrṇaṃ śuktau sthitaṃ mauktikatāmavāpa
22 ॥ सैंहलिकपारलौकिकसौराष्ट्रिकताम्रपर्णपारशवाः । कौवेरपाण्ड्यहाटकहेमकमित्याकरास्त्वष्टौ
22 // saiṃhalikapāralaukikasaurāṣṭrikatāmraparṇapāraśavāḥ / kauverapāṇḍyahāṭakahemakamityākarāstvaṣṭau
23 ॥ शुक्त्युद्भवं नातिनिकृष्टवर्णं प्रमाणसंस्थानगुणप्रभाभिः । उत्पद्यते वर्धनपारसीकपाताललोकान्तरसिंहलेषु
23 // śuktyudbhavaṃ nātinikṛṣṭavarṇaṃ pramāṇasaṃsthānaguṇaprabhābhiḥ / utpadyate vardhanapārasīkapātālalokāntarasiṃhaleṣu
24 ॥ चिन्त्या न तस्याकरजा विशेषा रूपे प्रमाणे च यतेत विद्वान् । न च व्यवस्थास्ति गुणागुणेषु सर्वत्र सर्वाकृतयो भवन्ति
24 // cintyā na tasyākarajā viśeṣā rūpe pramāṇe ca yateta vidvān / na ca vyavasthāsti guṇāguṇeṣu sarvatra sarvākṛtayo bhavanti
25 ॥ एतस्य शुक्तिप्रभस्य मुक्ताफलस्य चान्येन समुन्मितस्य । मूल्यं सहस्राणि तु रूपकाणां त्रिभिः शतैरप्याधिकानि पञ्च
25 // etasya śuktiprabhasya muktāphalasya cānyena samunmitasya / mūlyaṃ sahasrāṇi tu rūpakāṇāṃ tribhiḥ śatairapyādhikāni pañca
26 ॥ यन्माषकार्धेन ततो विहीनं तत्पञ्चभागद्वयहीनमूल्यम् । यन्माषकांस्त्रीन्बिभृयात्सहस्रे द्वे तस्य मूल्यं परमं प्रदिष्टम्
26 // yanmāṣakārdhena tato vihīnaṃ tatpañcabhāgadvayahīnamūlyam / yanmāṣakāṃstrīnbibhṛyātsahasre dve tasya mūlyaṃ paramaṃ pradiṣṭam
27 ॥ अर्धाधिकौ द्वौ वहतो ऽस्य मूल्यं त्रिभिः शतैरप्यधिकं सहस्रम् । द्विमाष कोन्मानितगौरवस्य शतानि चाष्टौ कथितानि मूल्यम्
27 // ardhādhikau dvau vahato 'sya mūlyaṃ tribhiḥ śatairapyadhikaṃ sahasram / dvimāṣa konmānitagauravasya śatāni cāṣṭau kathitāni mūlyam
28 ॥ अर्धाधिकं माषकमुन्मितस्य समं च विंशत्रितयं शतानाम् । गुञ्जाश्च षड् धारयतः शते द्वे मूल्यं परं तस्य वदन्ति तज्ज्ञाः । अध्यर्धमुन्मान(प) कृतं शतं स्यान्मूल्यं गुणैस्तस्य समन्वितस्य
28 // ardhādhikaṃ māṣakamunmitasya samaṃ ca viṃśatritayaṃ śatānām / guñjāśca ṣaḍ dhārayataḥ śate dve mūlyaṃ paraṃ tasya vadanti tajjñāḥ / adhyardhamunmāna(pa) kṛtaṃ śataṃ syānmūlyaṃ guṇaistasya samanvitasya
29 ॥ यदि षोडशभिर्भवेदनूनन्धरणं तत्प्रवदन्ति दार्विकाख्यम् । अधिकं दशभिः शतं च मूल्यं समवाप्नोत्यपि बालिशस्य हस्तात्
29 // yadi ṣoḍaśabhirbhavedanūnandharaṇaṃ tatpravadanti dārvikākhyam / adhikaṃ daśabhiḥ śataṃ ca mūlyaṃ samavāpnotyapi bāliśasya hastāt
30 ॥ द्विगुणैर्दशभिर्भवेदनूनं धरणं तद्भवकं वदन्ति तज्ज्ञाः । नवसप्ततिमाप्नुयात्स्वमूल्यं यदि न स्याद्गुणसम्पदा विहीनम्
30 // dviguṇairdaśabhirbhavedanūnaṃ dharaṇaṃ tadbhavakaṃ vadanti tajjñāḥ / navasaptatimāpnuyātsvamūlyaṃ yadi na syādguṇasampadā vihīnam
31 ॥ त्रिंशता धरणं पूर्णं शिक्यं तस्येति कीर्त्यते । चत्वारिंशद्भवेत्तस्याः परं मूल्यं विनिश्चयः
31 // triṃśatā dharaṇaṃ pūrṇaṃ śikyaṃ tasyeti kīrtyate / catvāriṃśadbhavettasyāḥ paraṃ mūlyaṃ viniścayaḥ
32 ॥ चत्वारिंशद्र भवेत्तस्यास्त्रिंशन्मूल्यं लभेत् सा । पञ्चाशत्तु भवेत्सोमस्तस्य मूल्यं तु विंशतिः
32 // catvāriṃśadra bhavettasyāstriṃśanmūlyaṃ labhet sā / pañcāśattu bhavetsomastasya mūlyaṃ tu viṃśatiḥ
33 ॥ षष्टिर्निकरशीर्षं स्यात्तस्या मूल्यं चतुर्दश । अशीतिर्नवतिश्चैव कूप्येति परिकीर्तिता । एकादश स्यान्नव च तयोर्मूल्यमनुक्रमात्
33 // ṣaṣṭirnikaraśīrṣaṃ syāttasyā mūlyaṃ caturdaśa / aśītirnavatiścaiva kūpyeti parikīrtitā / ekādaśa syānnava ca tayormūlyamanukramāt
34 ॥ आदाय तत्सकलमेव ततो ऽन्नभाण्डं जम्बीरजातरसयोजनया विपक्रम् । घृष्टं ततो मृदुतनूकृतपिण्डमूलैः कुर्याद्यथेष्टमनु मौक्तिकमाशु विद्धम्
34 // ādāya tatsakalameva tato 'nnabhāṇḍaṃ jambīrajātarasayojanayā vipakram / ghṛṣṭaṃ tato mṛdutanūkṛtapiṇḍamūlaiḥ kuryādyatheṣṭamanu mauktikamāśu viddham
35 ॥ मृल्लिप्तमत्स्यपुटमध्यगतं तु कृत्वा पश्चात्पचेत्तनु ततश्च बिडालपुट्या । दुग्धे ततः पयसि तं विपचेत्सुधायां पक्रं ततो ऽपि पयसा शुचिचिक्रणेन
35 // mṛlliptamatsyapuṭamadhyagataṃ tu kṛtvā paścātpacettanu tataśca biḍālapuṭyā / dugdhe tataḥ payasi taṃ vipacetsudhāyāṃ pakraṃ tato 'pi payasā śucicikraṇena
36 ॥ शुद्धं ततो विमलवस्त्रनिघर्षणेन स्यान्मौक्तिकं विपुलसद्गुणकान्तियुक्तम् । व्याडिर्जगाद जगतां हि महाप्रभावः सिद्धो विदग्धहिततत्परया दयालुः
36 // śuddhaṃ tato vimalavastranigharṣaṇena syānmauktikaṃ vipulasadguṇakāntiyuktam / vyāḍirjagāda jagatāṃ hi mahāprabhāvaḥ siddho vidagdhahitatatparayā dayāluḥ
37 ॥ श्वेतकाचसमं तारं हेमांशशतयोजितम् । रसमध्ये प्रधार्येत मौक्तिकं देहभूषणम्
37 // śvetakācasamaṃ tāraṃ hemāṃśaśatayojitam / rasamadhye pradhāryeta mauktikaṃ dehabhūṣaṇam
38 ॥ एवं हि सिंहले देशे कुर्वन्ति कुशला जनाः । यस्मिन्कृत्रैमसन्देहः क्रचिद्भवति मौक्तिके
38 // evaṃ hi siṃhale deśe kurvanti kuśalā janāḥ / yasminkṛtraimasandehaḥ kracidbhavati mauktike
39 ॥ उष्णे सलवणे स्नेहे निशां तद्वासयेज्जले । व्रीहिभिर्मर्दनीयं वा शुष्कवस्त्रोपवेष्टितम्
39 // uṣṇe salavaṇe snehe niśāṃ tadvāsayejjale / vrīhibhirmardanīyaṃ vā śuṣkavastropaveṣṭitam
40 ॥ यत्तु नायाति वैवर्ण्यं विज्ञेयं तदकृत्रिमम् । सितं प्रमाणवत्स्निग्धं गुरु स्वच्छं सुनिर्मलम्
40 // yattu nāyāti vaivarṇyaṃ vijñeyaṃ tadakṛtrimam / sitaṃ pramāṇavatsnigdhaṃ guru svacchaṃ sunirmalam
41 ॥ तेजो ऽधिकं सुवृत्तं च मौक्तिकं गुणवत्स्मृतम्
41 // tejo 'dhikaṃ suvṛttaṃ ca mauktikaṃ guṇavatsmṛtam
42 ॥ प्रमाणवद्गौरवरश्मियुक्तं सितं सुवृत्तं समसूक्ष्मवेधम् । अक्रेतुरप्यावहति प्रमोदं यन्मौक्तिकं तद्गुणवत्प्रदिष्टम्
42 // pramāṇavadgauravaraśmiyuktaṃ sitaṃ suvṛttaṃ samasūkṣmavedham / akreturapyāvahati pramodaṃ yanmauktikaṃ tadguṇavatpradiṣṭam
43 ॥ एवं समस्तेन गुणोदयेन यन्मौक्तिकं योगमुपागतं स्यात् । न तस्य भर्तारमनर्थजात एको ऽपि कश्चित् समुपैति दोषः
43 // evaṃ samastena guṇodayena yanmauktikaṃ yogamupāgataṃ syāt / na tasya bhartāramanarthajāta eko 'pi kaścit samupaiti doṣaḥ