86 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे चतुरत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 205 कुमार उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये कात्यायन समासतः । सिद्धशब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे
86 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe caturattaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 205 kumāra uvāca / atha vyākaraṇaṃ vakṣye kātyāyana samāsataḥ / siddhaśabdavivekāya bālavyutpattihetave
1 ॥ सुप्तिङन्तं पदं ख्यातं सुपः सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मके
1 // suptiṅantaṃ padaṃ khyātaṃ supaḥ sapta vibhaktayaḥ / svaujasaḥ prathamā proktā sā prātipadikātmake
2 ॥ सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम्
2 // sambodhane ca liṅgādāvukte karmaṇi kartari / arthavatprātipadikaṃ dhātupratyayavarjitam
3 ॥ अमौशसो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते
3 // amauśaso dvitīyā syāttatkarma kriyate ca yat / dvitīyā karmaṇi proktāntarāntareṇa saṃyute
4 ॥ टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते करणं तत्कर्ता यः करोति सः
4 // ṭābhyāṃbhisastṛtīyā syātkaraṇe kartarīritā / yena kriyate karaṇaṃ tatkartā yaḥ karoti saḥ
5 ॥ ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्सम्प्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयते रोचते सम्प्रदानकम्
5 // ṅebhyāṃbhyasaścaturtho syātsampradāne ca kārake / yasmai ditsā dhārayate rocate sampradānakam
6 ॥ पञ्चमी स्यान्ङसिभ्यांभ्योह्यपादाने च कारके । यतो ऽपैति समादत्ते उपादत्ते भयं यतः
6 // pañcamī syānṅasibhyāṃbhyohyapādāne ca kārake / yato 'paiti samādatte upādatte bhayaṃ yataḥ
7 ॥ ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसम्बन्धमुख्यके । ङयोः सुपो वै सप्तमी स्यात्सा चाधिकरणे भवेत्
7 // ṅasosāmaśca ṣaṣṭhī syātsvāmisambandhamukhyake / ṅayoḥ supo vai saptamī syātsā cādhikaraṇe bhavet
8 ॥ आधारश्चाधिकरणं रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम्
8 // ādhāraścādhikaraṇaṃ rakṣārthānāṃ prayogataḥ / īpsitaṃ cānīpsitaṃ yattadapādānakaṃ smṛtam
9 ॥ पञ्चमी पर्युपाङ्योगे इतरर्ते ऽन्यदिङ्मुखे । एनयोगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः
9 // pañcamī paryupāṅyoge itararte 'nyadiṅmukhe / enayoge dvitīyā syātkarmapravacanīyakaiḥ
10 ॥ वीप्सेत्थम्भावचिह्ने ऽभिर्भागेनैव परिप्रती । अनुरेषु सहार्थे च हीने ऽनूपश्च कथ्यते
10 // vīpsetthambhāvacihne 'bhirbhāgenaiva paripratī / anureṣu sahārthe ca hīne 'nūpaśca kathyate
11 ॥ द्वितीया च चतुर्थो स्याच्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणे हि विभक्ती द्बे मन्यकर्मण्यनादरे
11 // dvitīyā ca caturtho syācceṣṭāyāṃ gatikarmaṇi / aprāṇe hi vibhaktī dbe manyakarmaṇyanādare
12 ॥ नमः स्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थो चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः
12 // namaḥ svastisvadhāsvāhālaṃvaṣaḍyoga īritā / caturtho caiva tādarthye tumarthādbhāvavācinaḥ
13 ॥ तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेङ्गे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे ऽपिषष्ठ्यति
13 // tṛtīyā sahayoge syātkutsiteṅge viśeṣaṇe / kāle bhāve saptamī syādetairyoge 'piṣaṣṭhyati
14 ॥ स्वामीश्वराधिपतिभिः साक्षिदायादप्रसूतैः । निर्धारणे द्वे विभक्तो षष्ठी हेतुप्रयोगके
14 // svāmīśvarādhipatibhiḥ sākṣidāyādaprasūtaiḥ / nirdhāraṇe dve vibhakto ṣaṣṭhī hetuprayogake
15 ॥ स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृति कर्मणि कर्तरि
15 // smṛtyarthakarmaṇi tathā karoteḥ pratiyatnake / hiṃsārthānāṃ prayoge ca kṛti karmaṇi kartari
16 ॥ न कर्तृकर्मणोः षष्ठी निष्ठयोः प्रातिपदिके । द्विविधं प्रातिपदिकं नाम धातुस्तथैव च
16 // na kartṛkarmaṇoḥ ṣaṣṭhī niṣṭhayoḥ prātipadike / dvividhaṃ prātipadikaṃ nāma dhātustathaiva ca
17 ॥ भूवान्दिभ्यस्तिङो लः स्याल्लकारा दश वै स्मृताः । तिप्तसूझि प्रथमो मध्यः सिप्थस्थोत्तमपूरुषः
17 // bhūvāndibhyastiṅo laḥ syāllakārā daśa vai smṛtāḥ / tiptasūjhi prathamo madhyaḥ sipthasthottamapūruṣaḥ
18 ॥ मिब्वस्मस्तु परस्मै हि पदानां चात्मनेपदम् । ताताञ्झ प्रथमो मध्य स्थासाथान्ध्वमथोत्तमः
18 // mibvasmastu parasmai hi padānāṃ cātmanepadam / tātāñjha prathamo madhya sthāsāthāndhvamathottamaḥ
19 ॥ आदेशा इड्बहिमहि धातुतोथ णिजादिवत् । नाम्नि प्रयुज्यमाने ऽपि प्रथमः पुरुषो भवेत्
19 // ādeśā iḍbahimahi dhātutotha ṇijādivat / nāmni prayujyamāne 'pi prathamaḥ puruṣo bhavet
20 ॥ मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषो ऽस्मदि । भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः
20 // madhyamo yuṣmadi prokta uttamaḥ puruṣo 'smadi / bhūvādyā dhātavaḥ proktāḥ sanādyantāstathā tataḥ
21 ॥ लडीरितो वर्तमाने स्मेनातीते च धातुतः । भूते ऽनद्यतने लङ्वा लोडाद्याशिषि धातुतः
21 // laḍīrito vartamāne smenātīte ca dhātutaḥ / bhūte 'nadyatane laṅvā loḍādyāśiṣi dhātutaḥ
22 ॥ विध्यादावेवानुमतो लोड्वाच्यो मन्त्रणे भवेत् । निमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्रे प्रार्थनेषु तथाशिषि
22 // vidhyādāvevānumato loḍvācyo mantraṇe bhavet / nimantraṇādhīṣṭasaṃpraśre prārthaneṣu tathāśiṣi
23 ॥ लिङतीते परोक्षे स्याल्लिड् भूते ऌड् भविष्यति । स्यादनद्यतने तद्वद्भविष्यति तु धातुतः
23 // liṅatīte parokṣe syālliḍ bhūte ḷḍ bhaviṣyati / syādanadyatane tadvadbhaviṣyati tu dhātutaḥ
24 ॥ दातोरॢङ् क्रियातिपत्तौ लिङर्थे लेट् प्रकीर्तितः । कृतस्त्रिष्वपि वर्तन्ते भावे कर्मणि कर्तरि
24 // dātorḷṅ kriyātipattau liṅarthe leṭ prakīrtitaḥ / kṛtastriṣvapi vartante bhāve karmaṇi kartari
25 ॥ सदृशास्तव्यता ण्यद्यदनीयाश्च तृजादयः
25 // sadṛśāstavyatā ṇyadyadanīyāśca tṛjādayaḥ