8 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे नानौषधप्रयोगनिरूपणं नाम त्र्युत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 204 सूत उवाच । एवं धन्वन्तरिः प्राह सुश्रुतायच वैद्यकम् । अत नामानि वक्ष्यामि ओषधीनां समासतः
8 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe nānauṣadhaprayoganirūpaṇaṃ nāma tryuttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 204 sūta uvāca / evaṃ dhanvantariḥ prāha suśrutāyaca vaidyakam / ata nāmāni vakṣyāmi oṣadhīnāṃ samāsataḥ
1 ॥ स्थिरा विदारिगन्धा च शालपण्यशुमत्यपि । लाङ्गली कलसी चैव क्रोष्टुपुच्छा गुहा मता
1 // sthirā vidārigandhā ca śālapaṇyaśumatyapi / lāṅgalī kalasī caiva kroṣṭupucchā guhā matā
2 ॥ पुनर्नवाथ पर्षाभूः कठिल्या कारुणा तथा । एरण्डश्चोरुवूकः स्यादामर्दो वर्धमानकः
2 // punarnavātha parṣābhūḥ kaṭhilyā kāruṇā tathā / eraṇḍaścoruvūkaḥ syādāmardo vardhamānakaḥ
3 ॥ झषा नागबला ज्ञेया श्वदंष्ट्रा गोक्षुरो मतः । शतावरी वरा भीरु पीवरीन्दीवरी वरी
3 // jhaṣā nāgabalā jñeyā śvadaṃṣṭrā gokṣuro mataḥ / śatāvarī varā bhīru pīvarīndīvarī varī
4 ॥ व्याघ्री तु बृहती कृष्णा हंसपादी मधुस्त्रवा । धामनी कण्टकारी स्यात्क्षुद्रा सिंही निदिग्धिका
4 // vyāghrī tu bṛhatī kṛṣṇā haṃsapādī madhustravā / dhāmanī kaṇṭakārī syātkṣudrā siṃhī nidigdhikā
5 ॥ वृश्चिका त्र्यमृता काली विषघ्नी सर्पदंष्ट्रिका । मर्कटी चात्मगुप्ता स्यादार्षेयी कपिकच्छुका
5 // vṛścikā tryamṛtā kālī viṣaghnī sarpadaṃṣṭrikā / markaṭī cātmaguptā syādārṣeyī kapikacchukā
6 ॥ मुद्गपर्णो क्षुद्रसहा माषपर्णो महासहा । त्यजा परा च महा ज्ञेया दण्डयोन्यङ्कसंज्ञया । न्यग्रोधस्तु वटो ज्ञेयः अश्वत्थः कपिलो मतः
6 // mudgaparṇo kṣudrasahā māṣaparṇo mahāsahā / tyajā parā ca mahā jñeyā daṇḍayonyaṅkasaṃjñayā / nyagrodhastu vaṭo jñeyaḥ aśvatthaḥ kapilo mataḥ
7 ॥ प्लक्षो ऽथ गर्दभाण्डः स्यात्पर्कटी च कपीतनः । पार्थस्तु ककुभो धन्वि विज्ञेयोर्ऽजुननामभिः
7 // plakṣo 'tha gardabhāṇḍaḥ syātparkaṭī ca kapītanaḥ / pārthastu kakubho dhanvi vijñeyor'junanāmabhiḥ
8 ॥ नन्दीवृक्षः प्ररोही स्यात्पुष्टिकारीति चोच्यते । वञ्जुलो वेतसो ज्ञेयो भल्लातश्चाप्यरुष्करः
8 // nandīvṛkṣaḥ prarohī syātpuṣṭikārīti cocyate / vañjulo vetaso jñeyo bhallātaścāpyaruṣkaraḥ
9 ॥ लोध्रः सारवको धृष्टस्तिरीटश्चापि कीर्तितः । बृहत्फला महाजम्बूर्ज्ञेया बालफला परा
9 // lodhraḥ sāravako dhṛṣṭastirīṭaścāpi kīrtitaḥ / bṛhatphalā mahājambūrjñeyā bālaphalā parā
10 ॥ तृतीया जलजम्बूः स्यान्नादेयी सा च कीर्तिता । कणा कृष्णोपकुञ्ची च शौण्डी मागधिकेति च
10 // tṛtīyā jalajambūḥ syānnādeyī sā ca kīrtitā / kaṇā kṛṣṇopakuñcī ca śauṇḍī māgadhiketi ca
11 ॥ कथिता पिप्पली तज्ज्ञैस्तन्मूलं ग्रन्थिकं स्मृतम् । ऊषणं मरिचं ज्ञेयं शुण्ठी विश्वं महौषधम्
11 // kathitā pippalī tajjñaistanmūlaṃ granthikaṃ smṛtam / ūṣaṇaṃ maricaṃ jñeyaṃ śuṇṭhī viśvaṃ mahauṣadham
12 ॥ व्योषं कटुत्रयं विद्यात्त्र्यूषणं तच्च कीर्त्यते । लाङ्गली हलिनी च स्याच्छेयसी गज पिप्पली
12 // vyoṣaṃ kaṭutrayaṃ vidyāttryūṣaṇaṃ tacca kīrtyate / lāṅgalī halinī ca syāccheyasī gaja pippalī
13 ॥ त्रायन्ती त्रायमाणा स्यादुत्साया सुवहा स्मृता । चित्रकः स्याच्छिखी वह्निरग्निसंज्ञाभिरुच्यते
13 // trāyantī trāyamāṇā syādutsāyā suvahā smṛtā / citrakaḥ syācchikhī vahniragnisaṃjñābhirucyate
14 ॥ षड्ग्रन्थोग्रा वचा ज्ञेया श्वेता हैमवतीति च । कुटजो वृक्षकः शक्रो वत्सको गिरिमाल्लिका
14 // ṣaḍgranthogrā vacā jñeyā śvetā haimavatīti ca / kuṭajo vṛkṣakaḥ śakro vatsako girimāllikā
15 ॥ कलिङ्गेन्द्रयवारिष्टं तस्य बीजानि लक्षयेत् । मुस्तक्तो मेघनामा स्यात्कौन्ती ज्ञेया हरेणुका
15 // kaliṅgendrayavāriṣṭaṃ tasya bījāni lakṣayet / mustakto meghanāmā syātkauntī jñeyā hareṇukā
16 ॥ एला च बहुला प्रोक्ता सूक्ष्मैला च तथा त्रुटिः । पद्मा भार्ङ्गो तथा काञ्जी ज्ञेया ब्राह्मणयष्टिका
16 // elā ca bahulā proktā sūkṣmailā ca tathā truṭiḥ / padmā bhārṅgo tathā kāñjī jñeyā brāhmaṇayaṣṭikā
17 ॥ मूर्वा मधुरसा ज्ञेया तेजनी तिक्तवल्लिका । महानिम्बो बृहन्निम्बो दीप्यकः स्याद्यवानिका
17 // mūrvā madhurasā jñeyā tejanī tiktavallikā / mahānimbo bṛhannimbo dīpyakaḥ syādyavānikā
18 ॥ विडङ्गं क्रिमशत्रुः स्याद्रामठं हिङ्गुरुच्यते । अजाजी जीरकं ज्ञेया कारवी चोपकुञ्चिका
18 // viḍaṅgaṃ krimaśatruḥ syādrāmaṭhaṃ hiṅgurucyate / ajājī jīrakaṃ jñeyā kāravī copakuñcikā
19 ॥ विज्ञेया कटुका तिक्ता तथा कटुकरोहिणी । तगरं स्यान्नतं वक्रं चोचं त्वचवराङ्गकम्
19 // vijñeyā kaṭukā tiktā tathā kaṭukarohiṇī / tagaraṃ syānnataṃ vakraṃ cocaṃ tvacavarāṅgakam
20 ॥ उदीच्यं बालकं प्रोक्तं ह्रीबेरं चाम्बुनामभिः । पत्रकं दलसंज्ञाभिश्चारकं तस्कराह्वयम्
20 // udīcyaṃ bālakaṃ proktaṃ hrīberaṃ cāmbunāmabhiḥ / patrakaṃ dalasaṃjñābhiścārakaṃ taskarāhvayam
21 ॥ हेमाभं नागसंज्ञाभिर्नागकेशर उच्यते । असृक्कुङ्कुममाख्यातं तथा काश्मीरबाह्लिकम्
21 // hemābhaṃ nāgasaṃjñābhirnāgakeśara ucyate / asṛkkuṅkumamākhyātaṃ tathā kāśmīrabāhlikam
22 ॥ अयो लोहं समुद्दिष्टं यौगिकैर्लोहनामभिः । पुरं कुटनटं विद्यान्महिषाक्षः पलङ्कषा
22 // ayo lohaṃ samuddiṣṭaṃ yaugikairlohanāmabhiḥ / puraṃ kuṭanaṭaṃ vidyānmahiṣākṣaḥ palaṅkaṣā
23 ॥ काश्मरी कट्फला ज्ञेया श्रीपर्णो चेति कीर्तिता । शल्लकी गजभक्ष्या च पत्री च सुरभी स्त्रवः
23 // kāśmarī kaṭphalā jñeyā śrīparṇo ceti kīrtitā / śallakī gajabhakṣyā ca patrī ca surabhī stravaḥ
24 ॥ धात्रीमामलकीं विद्यादक्षश्चैव विभीतकः । पथ्याभया च विज्ञेया पूतना च हरीतकी
24 // dhātrīmāmalakīṃ vidyādakṣaścaiva vibhītakaḥ / pathyābhayā ca vijñeyā pūtanā ca harītakī
25 ॥ त्रिफला फलमेवोक्ता तच्च ज्ञेयं फलत्रिकम् । उदकीर्यो दीर्घवृन्तः करञ्जश्चेति कीर्तितः
25 // triphalā phalamevoktā tacca jñeyaṃ phalatrikam / udakīryo dīrghavṛntaḥ karañjaśceti kīrtitaḥ
26 ॥ यष्टी यष्ट्याह्वयं प्रोक्तं मदुकं मधुयष्टिका । धातकी ताम्रपर्णो स्यात्समङ्गा कुञ्जरा मता
26 // yaṣṭī yaṣṭyāhvayaṃ proktaṃ madukaṃ madhuyaṣṭikā / dhātakī tāmraparṇo syātsamaṅgā kuñjarā matā
27 ॥ सितं मलयजं शीतं गोशीर्षं सितचन्दनम् । विद्याद्रक्तं चन्दनं च द्वितीयं रक्तचन्दनम्
27 // sitaṃ malayajaṃ śītaṃ gośīrṣaṃ sitacandanam / vidyādraktaṃ candanaṃ ca dvitīyaṃ raktacandanam
28 ॥ काकोली च स्मृता वीरा वयस्या चार्कपुष्पिका । शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च महाघोषा च कीर्तिता
28 // kākolī ca smṛtā vīrā vayasyā cārkapuṣpikā / śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī ca mahāghoṣā ca kīrtitā
29 ॥ तुगाक्षीरी शुभा वांशी विज्ञेया वंशलोचना । मृद्विका च स्मृता द्राक्षा तथा गोस्तनिका मता
29 // tugākṣīrī śubhā vāṃśī vijñeyā vaṃśalocanā / mṛdvikā ca smṛtā drākṣā tathā gostanikā matā
30 ॥ स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकं तथा । सारञ्च गोपवल्ली च गोपी भद्रा च कथ्यते
30 // syāduśīraṃ mṛṇālañca sevyaṃ lāmajjakaṃ tathā / sārañca gopavallī ca gopī bhadrā ca kathyate
31 ॥ दन्ती कटङ्कटेरी च ज्ञेया दारुनिशेति च । हरिद्रा रजनी प्रोक्ता पीतिका रात्रिनामिका
31 // dantī kaṭaṅkaṭerī ca jñeyā dāruniśeti ca / haridrā rajanī proktā pītikā rātrināmikā
32 ॥ वृक्षादनी छिन्नरुहा नीलवल्ली रसामृता । वसुकोटश्च विज्ञेयो वाशिरः काम्पिल्लो मतः
32 // vṛkṣādanī chinnaruhā nīlavallī rasāmṛtā / vasukoṭaśca vijñeyo vāśiraḥ kāmpillo mataḥ
33 ॥ पाषाणभेदको ऽरिष्टो ह्यस्मभित्कुट्टभेदकः । घण्टाकः शुष्कको ज्ञेयो वचो ऽथ सूचको मतः
33 // pāṣāṇabhedako 'riṣṭo hyasmabhitkuṭṭabhedakaḥ / ghaṇṭākaḥ śuṣkako jñeyo vaco 'tha sūcako mataḥ
34 ॥ सुरसो बीजकश्चैव पीतशालो ऽभिधीयेत । वज्रवृक्षो महावृक्षः स्नुही स्नुक्च सुधा गुडा
34 // suraso bījakaścaiva pītaśālo 'bhidhīyeta / vajravṛkṣo mahāvṛkṣaḥ snuhī snukca sudhā guḍā
35 ॥ तुलसीं सुरसां विद्यादुपस्थेति च कथ्यते । कुठेरको ऽप्यर्जुनकः पर्णो सौगन्धिपर्णिक्रः
35 // tulasīṃ surasāṃ vidyādupastheti ca kathyate / kuṭherako 'pyarjunakaḥ parṇo saugandhiparṇikraḥ
36 ॥ नीलश्च सिन्धुवारश्च निर्गुण्डीति सुगन्धिका । ज्ञेया सुगन्धिपर्णोति वासन्ती कुलजेति च
36 // nīlaśca sindhuvāraśca nirguṇḍīti sugandhikā / jñeyā sugandhiparṇoti vāsantī kulajeti ca
37 ॥ कालीयकं पीतकाष्ठं कतकाख्यः पुनः स्मृतः । गायत्रीखदिरो ज्ञेयस्तद्भेदः कन्दरो मतः
37 // kālīyakaṃ pītakāṣṭhaṃ katakākhyaḥ punaḥ smṛtaḥ / gāyatrīkhadiro jñeyastadbhedaḥ kandaro mataḥ
38 ॥ इन्दी वरं कुवलयं पद्मं नीलोत्पलं स्मृतम् । सौगन्धिकं शतदलमब्जं कमलमुच्यते
38 // indī varaṃ kuvalayaṃ padmaṃ nīlotpalaṃ smṛtam / saugandhikaṃ śatadalamabjaṃ kamalamucyate
39 ॥ अजवर्णो भवेदूर्जो वाजिकर्णो ऽश्वकर्णकः । श्लेष्मान्तकस्तथा शेलुर्बहुवारश्च कथ्यते
39 // ajavarṇo bhavedūrjo vājikarṇo 'śvakarṇakaḥ / śleṣmāntakastathā śelurbahuvāraśca kathyate
40 ॥ सुनन्दकः ककुद्भद्रं छत्राकी छत्रसंज्ञका । कबरी कुम्भको धृष्टः क्षुद्विधो धनकृत्तथा
40 // sunandakaḥ kakudbhadraṃ chatrākī chatrasaṃjñakā / kabarī kumbhako dhṛṣṭaḥ kṣudvidho dhanakṛttathā
41 ॥ कृष्णार्जकः करालश्च कालमानः प्रकीर्तितः । प्राची बला नदीक्रान्ता काकजङ्घाथ वायसी
41 // kṛṣṇārjakaḥ karālaśca kālamānaḥ prakīrtitaḥ / prācī balā nadīkrāntā kākajaṅghātha vāyasī
42 ॥ ज्ञेया मूषिकपर्णो तु भ्रमन्ती चाखुपर्णिका । विषमुष्टिर्द्रावणञ्च केशमुष्टिरुदाहृता
42 // jñeyā mūṣikaparṇo tu bhramantī cākhuparṇikā / viṣamuṣṭirdrāvaṇañca keśamuṣṭirudāhṛtā
43 ॥ किंलिहीं कटुकीं विद्यादन्तकश्चाम्लवेतसः । अश्वत्था बहुपत्रा च विज्ञेया चामलक्यपि
43 // kiṃlihīṃ kaṭukīṃ vidyādantakaścāmlavetasaḥ / aśvatthā bahupatrā ca vijñeyā cāmalakyapi
44 ॥ अरूषक्रं पत्र शूकं क्षीरी राजादनं मतम् । महापत्रं दाडिमं च तमेव करकं वदेत्
44 // arūṣakraṃ patra śūkaṃ kṣīrī rājādanaṃ matam / mahāpatraṃ dāḍimaṃ ca tameva karakaṃ vadet
45 ॥ मसूरी विदली शष्पा कालिन्दीति निरुच्यते । कण्टकाख्या महाश्यामा वृक्षपादीति वक्ष्यते
45 // masūrī vidalī śaṣpā kālindīti nirucyate / kaṇṭakākhyā mahāśyāmā vṛkṣapādīti vakṣyate
46 ॥ विद्या कुन्ती निकुम्भा च त्रिभङ्गी त्रिपुटी त्रिवृत् । सप्तला यवतिक्ता च चर्मा चर्मकसेति च
46 // vidyā kuntī nikumbhā ca tribhaṅgī tripuṭī trivṛt / saptalā yavatiktā ca carmā carmakaseti ca
47 ॥ शङ्खिनी सुकुमारी च तिक्ताक्षी चाक्षिपीलुकम् । गवाक्षी चामृता श्वेता गिरिकर्णो गवादिनी
47 // śaṅkhinī sukumārī ca tiktākṣī cākṣipīlukam / gavākṣī cāmṛtā śvetā girikarṇo gavādinī
48 ॥ काम्पिल्लको ऽथ रक्ताङ्गो गुण्डा रोचनिकेति च । हेमक्षीरी स्मृता पीता गौरी वै कालदुग्धिका
48 // kāmpillako 'tha raktāṅgo guṇḍā rocaniketi ca / hemakṣīrī smṛtā pītā gaurī vai kāladugdhikā
49 ॥ गाङ्गेरुकी नागबला विशाला चेन्द्रवारुणी । तार्क्ष्यं शैलं नीलवर्णमञ्जनञ्च रसाञ्जनम्
49 // gāṅgerukī nāgabalā viśālā cendravāruṇī / tārkṣyaṃ śailaṃ nīlavarṇamañjanañca rasāñjanam
50 ॥ निर्यासो यश्च शाल्मल्याः स मोचरससंज्ञकः । प्रत्यक्पुष्पी खरी ज्ञेया अपामार्गो मयूरकः
50 // niryāso yaśca śālmalyāḥ sa mocarasasaṃjñakaḥ / pratyakpuṣpī kharī jñeyā apāmārgo mayūrakaḥ
51 ॥ सिंहास्यवृषवासाकमाटरूषकमादिशेत् । जीवको जीवशाकश्च कर्बुरञ्च शटीं विदुः
51 // siṃhāsyavṛṣavāsākamāṭarūṣakamādiśet / jīvako jīvaśākaśca karburañca śaṭīṃ viduḥ
52 ॥ कट्फलं सोमवृक्षः स्यादग्निगन्धा सुगन्धिका । शताङ्गं शतपुष्पा च मिंसिर्मधुरिकामता
52 // kaṭphalaṃ somavṛkṣaḥ syādagnigandhā sugandhikā / śatāṅgaṃ śatapuṣpā ca miṃsirmadhurikāmatā
53 ॥ ज्ञेयं पुष्करमूलञ्च पुष्करं पुष्कराह्वयम् । यासो ऽथ धन्वयासश्च दुष्पर्शो ऽथ दुरालभा
53 // jñeyaṃ puṣkaramūlañca puṣkaraṃ puṣkarāhvayam / yāso 'tha dhanvayāsaśca duṣparśo 'tha durālabhā
54 ॥ वाकुची सोमराजी च सोमवल्लीति कीर्तिता । मार्कवः केशराजश्च भृङ्गराजो निगद्यते
54 // vākucī somarājī ca somavallīti kīrtitā / mārkavaḥ keśarājaśca bhṛṅgarājo nigadyate
55 ॥ प्रोक्तस्त्वेडगजस्तज्ज्ञैश्चक्रमर्दकसंज्ञखः । सुरङ्गीतगरः स्नायुः कलनाशा तु वायसी
55 // proktastveḍagajastajjñaiścakramardakasaṃjñakhaḥ / suraṅgītagaraḥ snāyuḥ kalanāśā tu vāyasī
56 ॥ महाकालः स्मृतो बेलस्तण्डुलीयो घनस्तनः । इक्ष्वाकुस्तिक्ततुम्बी स्यात्तिक्तालबुर्निगद्यते
56 // mahākālaḥ smṛto belastaṇḍulīyo ghanastanaḥ / ikṣvākustiktatumbī syāttiktālaburnigadyate
57 ॥ धामार्गवो ऽथ कोषातक्यथ यामिनी । विद्यात्कोशतकीभेदं कृतभेदनसंज्ञका
57 // dhāmārgavo 'tha koṣātakyatha yāminī / vidyātkośatakībhedaṃ kṛtabhedanasaṃjñakā
58 ॥ तथा जीमूतकाख्या च खुड्डाको देवताडकः । गृध्रनखी गृध्रनखी हिङ्गुकाकादनी मता
58 // tathā jīmūtakākhyā ca khuḍḍāko devatāḍakaḥ / gṛdhranakhī gṛdhranakhī hiṅgukākādanī matā
59 ॥ अश्वारिश्चैव बोद्धव्यः करवीरो ऽश्वमारकः । सिन्धुः सैन्धवसिन्धूत्थमणिमन्थमुदाहृतम्
59 // aśvāriścaiva boddhavyaḥ karavīro 'śvamārakaḥ / sindhuḥ saindhavasindhūtthamaṇimanthamudāhṛtam
60 ॥ क्षारो यवाग्रजश्चैव यवक्षारो ऽभिधीयते । सर्जिका सर्जिकाक्षारो द्वितीयः परिकीर्तितः
60 // kṣāro yavāgrajaścaiva yavakṣāro 'bhidhīyate / sarjikā sarjikākṣāro dvitīyaḥ parikīrtitaḥ
61 ॥ काशीशं पुष्पकाशीशं विज्ञेयं नेत्त्रभेषजम् । धातुकाशीशकाशी च संज्ञेयं तच्च कीर्तितम्
61 // kāśīśaṃ puṣpakāśīśaṃ vijñeyaṃ nettrabheṣajam / dhātukāśīśakāśī ca saṃjñeyaṃ tacca kīrtitam
62 ॥ सौराष्ट्री मृत्तिकाक्षारं काक्षी वै पङ्कपर्पटी । विद्यात्समाक्षिकं धातु ताप्यं ताप्युत्थसम्भवम्
62 // saurāṣṭrī mṛttikākṣāraṃ kākṣī vai paṅkaparpaṭī / vidyātsamākṣikaṃ dhātu tāpyaṃ tāpyutthasambhavam
63 ॥ शिला मनः शिला ज्ञेया नेपाली कुलटीति च । आलं मनस्तालकं वा हरितालं विनिर्दिशेत्
63 // śilā manaḥ śilā jñeyā nepālī kulaṭīti ca / ālaṃ manastālakaṃ vā haritālaṃ vinirdiśet
64 ॥ गन्धको गन्धपाषाणो रसः पारद उच्यते । ताम्रमौदुम्बरं शुल्बं विद्यान्म्लेच्छमुखं तथा
64 // gandhako gandhapāṣāṇo rasaḥ pārada ucyate / tāmramaudumbaraṃ śulbaṃ vidyānmlecchamukhaṃ tathā
65 ॥ अद्रिसारस्त्वयस्तीक्ष्णं लोहकञ्चापि कथ्यते । माक्षिकं मधु च क्षौद्रं तच्च पुष्परसं स्मृतम्
65 // adrisārastvayastīkṣṇaṃ lohakañcāpi kathyate / mākṣikaṃ madhu ca kṣaudraṃ tacca puṣparasaṃ smṛtam
66 ॥ ज्येष्ठन्तु सोदकं तत्स्यात्काञ्जिकन्तु सुवीरकम् । सीता सितोपला चैव मत्स्यण्डीशर्करा स्मृता
66 // jyeṣṭhantu sodakaṃ tatsyātkāñjikantu suvīrakam / sītā sitopalā caiva matsyaṇḍīśarkarā smṛtā
67 ॥ त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् । नागकेशरसंयुक्तं तच्चतुर्जातमिष्यते
67 // tvagelāpatrakaistulyaistrisugandhi trijātakam / nāgakeśarasaṃyuktaṃ taccaturjātamiṣyate
68 ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः । कथितं पञ्चकोलञ्च कोलकं कोलसंज्ञया
68 // pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ / kathitaṃ pañcakolañca kolakaṃ kolasaṃjñayā
69 ॥ प्रियङ्गुः कङ्गुका ज्ञेया कोरदूषश्च कोद्रवः । त्रिपुटः पुटसंज्ञश्च कलापो लङ्गको मतः
69 // priyaṅguḥ kaṅgukā jñeyā koradūṣaśca kodravaḥ / tripuṭaḥ puṭasaṃjñaśca kalāpo laṅgako mataḥ
70 ॥ सतीनो वर्तुलश्चैव वेणुश्चापि प्रकीर्तितः । पिचुकं पितलं चाक्षं बिडालपदकं तथा
70 // satīno vartulaścaiva veṇuścāpi prakīrtitaḥ / picukaṃ pitalaṃ cākṣaṃ biḍālapadakaṃ tathā
71 ॥ विद्यात्कर्षं तथा चापि सुवर्णं कवलग्रहम् । पलार्धं शुक्तिमिच्छन्ति तथाष्टौमाषकास्त्विति
71 // vidyātkarṣaṃ tathā cāpi suvarṇaṃ kavalagraham / palārdhaṃ śuktimicchanti tathāṣṭaumāṣakāstviti
72 ॥ पलं बिल्वञ्च मुष्टिः स्याद्द्वे पले प्रसृतिं वदेत् । अञ्जलिं कुडवञ्चैव विद्यात्पलचतुष्टयम्
72 // palaṃ bilvañca muṣṭiḥ syāddve pale prasṛtiṃ vadet / añjaliṃ kuḍavañcaiva vidyātpalacatuṣṭayam
73 ॥ अष्टमानं पलान्यष्टौ तच्च मानमिति स्मृतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ प्रस्थाश्चत्वार आढकः
73 // aṣṭamānaṃ palānyaṣṭau tacca mānamiti smṛtam / caturbhiḥ kuḍavaiḥ prastha prasthāścatvāra āḍhakaḥ
74 ॥ काशपात्रञ्च संप्रोक्तो द्रोणश्चचतुराढके । तुला पलशतं प्रोक्तं भागो विंशत्पलः स्मृतः
74 // kāśapātrañca saṃprokto droṇaścacaturāḍhake / tulā palaśataṃ proktaṃ bhāgo viṃśatpalaḥ smṛtaḥ
75 ॥ मानमेवं विधं प्रोक्तं प्रस्थद्रव्येषु पण्डितैः । द्रवद्रव्येषु चोद्दिष्टं द्विगुणं परिकीर्तितम्
75 // mānamevaṃ vidhaṃ proktaṃ prasthadravyeṣu paṇḍitaiḥ / dravadravyeṣu coddiṣṭaṃ dviguṇaṃ parikīrtitam
76 ॥ भद्रदारु देवकाष्ठं दारु स्याद्देवदारुकम् । कुष्ठमामयमाख्यातं मांसीञ्च नलदंशनम्
76 // bhadradāru devakāṣṭhaṃ dāru syāddevadārukam / kuṣṭhamāmayamākhyātaṃ māṃsīñca naladaṃśanam
77 ॥ शङ्खः शुक्तिनखः शङ्खो व्याघ्रो व्याघ्रनखः स्मृतः । पुरं पलङ्कषं विद्यान्महिषाक्षञ्च गुग्गुलुः
77 // śaṅkhaḥ śuktinakhaḥ śaṅkho vyāghro vyāghranakhaḥ smṛtaḥ / puraṃ palaṅkaṣaṃ vidyānmahiṣākṣañca gugguluḥ
78 ॥ रसो गन्धरसो बोले सर्जः सर्जरसो मतः । प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा गौरी कान्तेति चोच्यते
78 // raso gandharaso bole sarjaḥ sarjaraso mataḥ / priyaṅguḥ phalinī śyāmā gaurī kānteti cocyate
79 ॥ करञ्जौ नक्तमालः स्यात्पूतिकश्चिरबिल्वकः । शिग्रुः शोभाञ्जनो नाम ज्ञानमानश्च कीर्तितः
79 // karañjau naktamālaḥ syātpūtikaścirabilvakaḥ / śigruḥ śobhāñjano nāma jñānamānaśca kīrtitaḥ
80 ॥ जया जयन्ती शरणी निर्गुण्डी सिन्धुवारकः । मोरटा पीलुपर्णो च तुण्डी स्यात्तुण्डिकेरिका
80 // jayā jayantī śaraṇī nirguṇḍī sindhuvārakaḥ / moraṭā pīluparṇo ca tuṇḍī syāttuṇḍikerikā
81 ॥ मदनो गालवो बोधो घोटा घोटी च कथ्यते । चतुरङ्गुल सम्पाको व्याधिघाताभिसंज्ञकः
81 // madano gālavo bodho ghoṭā ghoṭī ca kathyate / caturaṅgula sampāko vyādhighātābhisaṃjñakaḥ
82 ॥ विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतसंज्ञकम् । दन्ती काकेन्दुतिक्ता स्यात्कण्टकी च विकङ्कतः
82 // vidyādāragvadhaṃ rājavṛkṣaṃ raivatasaṃjñakam / dantī kākendutiktā syātkaṇṭakī ca vikaṅkataḥ
83 ॥ निम्बो ऽरिष्टः समाख्यातः पटोलं कोलकं विदुः । वयस्था च विशल्या च च्छिन्ना छिन्नरुहा मता
83 // nimbo 'riṣṭaḥ samākhyātaḥ paṭolaṃ kolakaṃ viduḥ / vayasthā ca viśalyā ca cchinnā chinnaruhā matā
84 ॥ वशा दन्त्यमृता चेति गुडूचीनामसंग्रहः । किराततिक्तकश्चैव भूनिम्बः काण्डतिक्तकः
84 // vaśā dantyamṛtā ceti guḍūcīnāmasaṃgrahaḥ / kirātatiktakaścaiva bhūnimbaḥ kāṇḍatiktakaḥ
85 ॥ सूत उवाच । नामान्येतानि च हरे वन्यानां भेषजां तथा । अतो व्याकरणं वक्ष्ये कुमारोक्तञ्च शौनक
85 // sūta uvāca / nāmānyetāni ca hare vanyānāṃ bheṣajāṃ tathā / ato vyākaraṇaṃ vakṣye kumāroktañca śaunaka