61 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विद्रधिगुल्मनिदान नाम षष्ट्युत्तरशततमोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 161 धन्वन्तरिरुवाच । उदराणां निदानञ्च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । रोगाः सर्वे ऽपि मन्दाग्नौ सुतरामुदराणि तु
61 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vidradhigulmanidāna nāma ṣaṣṭyuttaraśatatamodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 161 dhanvantariruvāca / udarāṇāṃ nidānañca vakṣye suśruta tacchṛṇu / rogāḥ sarve 'pi mandāgnau sutarāmudarāṇi tu
1 ॥ अनीर्णामयाश्चाप्यन्ये जायन्ते मलसंचयात् । ऊर्ध्वाधो वायवो रुद्ध्वा व्याकुलाविप्रवाहिणी?
1 // anīrṇāmayāścāpyanye jāyante malasaṃcayāt / ūrdhvādho vāyavo ruddhvā vyākulāvipravāhiṇī?
2 ॥ प्राणानपानान्संदूष्य कुर्युस्तान्मांससन्धिगान् । आध्माप्य कुक्षिमुदरमष्टधा ते च भेदतः
2 // prāṇānapānānsaṃdūṣya kuryustānmāṃsasandhigān / ādhmāpya kukṣimudaramaṣṭadhā te ca bhedataḥ
3 ॥ पृथग्दोषैः समस्तौश्च प्लीहवङ्क्षक्षतोदकैः । तेनार्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः सर्वपादकरोदराः
3 // pṛthagdoṣaiḥ samastauśca plīhavaṅkṣakṣatodakaiḥ / tenārtāḥ śuṣkatālvoṣṭhāḥ sarvapādakarodarāḥ
4 ॥ नष्टचेष्टबलाहाराः कृतप्रध्मात् कुक्षयः । पुरुषाः स्युः प्रेतरूपा भाविनस्तस्य लक्षणम्
4 // naṣṭaceṣṭabalāhārāḥ kṛtapradhmāt kukṣayaḥ / puruṣāḥ syuḥ pretarūpā bhāvinastasya lakṣaṇam
5 ॥ क्षुन्नाशो ऽरुचिवत्सर्वं सविदाहञ्च पच्यते । जीर्णान्नं यो न जानाति सो ऽपथ्यं सेवतेनरः
5 // kṣunnāśo 'rucivatsarvaṃ savidāhañca pacyate / jīrṇānnaṃ yo na jānāti so 'pathyaṃ sevatenaraḥ
6 ॥ क्षीयते बलमङ्गस्य श्वसित्यल्पो ऽविचेष्टितः । विषयावृत्तिबुद्धिश्च शोकशोषादयो ऽपिच
6 // kṣīyate balamaṅgasya śvasityalpo 'viceṣṭitaḥ / viṣayāvṛttibuddhiśca śokaśoṣādayo 'pica
7 ॥ रुग्बस्तिसन्धौ सततं लघ्वल्पभोजनैरपि । जराजीर्णो बलभ्रंशो भवेज्जठररोगिणः
7 // rugbastisandhau satataṃ laghvalpabhojanairapi / jarājīrṇo balabhraṃśo bhavejjaṭhararogiṇaḥ
8 ॥ स्वतन्त्रतन्द्रालसता मलसर्गो ऽल्पवह्निता । दाहः श्वयथुराध्मानमन्त्रे सलिलसम्भवे
8 // svatantratandrālasatā malasargo 'lpavahnitā / dāhaḥ śvayathurādhmānamantre salilasambhave
9 ॥ सर्वत्र तोये मरणं शोचनं तत्र निष्फलम् । गवाक्षवच्छिराजालैरुदरं गुड्गुडायते
9 // sarvatra toye maraṇaṃ śocanaṃ tatra niṣphalam / gavākṣavacchirājālairudaraṃ guḍguḍāyate
10 ॥ नाभिमन्त्रश्च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति । मारुते हृत्कटीनाभिपायुवङ्क्षणवेदनाः
10 // nābhimantraśca viṣṭabhya vegaṃ kṛtvā praṇaśyati / mārute hṛtkaṭīnābhipāyuvaṅkṣaṇavedanāḥ
11 ॥ सशब्दो निः सरेद्वायुर्वहते मूत्रमल्पकम् । नातिमात्रं भवेल्लौल्यं नरस्य विरसं मुखम्
11 // saśabdo niḥ saredvāyurvahate mūtramalpakam / nātimātraṃ bhavellaulyaṃ narasya virasaṃ mukham
12 ॥ तत्रवातोदरे शोथः पाणिपान्मुखकुक्षिषु । कुर्क्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक्पर्वभदनम्
12 // tatravātodare śothaḥ pāṇipānmukhakukṣiṣu / kurkṣipārśvodarakaṭīpṛṣṭharukparvabhadanam
13 ॥ शुष्ककासाङ्गमर्दाधोगुरुतामलसंग्रहः । श्यामारुणत्वगादित्वं मुखे च रसवद्धिता
13 // śuṣkakāsāṅgamardādhogurutāmalasaṃgrahaḥ / śyāmāruṇatvagāditvaṃ mukhe ca rasavaddhitā
14 ॥ सतोदभेदमुदरं नीलकृष्णशिराततम् । आध्मातमुदरे शब्दमद्भुतं वा करोति सः
14 // satodabhedamudaraṃ nīlakṛṣṇaśirātatam / ādhmātamudare śabdamadbhutaṃ vā karoti saḥ
15 ॥ वायुश्चात्र सरुक्च्छब्दं विधत्ते सर्वथा गतिम् । पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहित्वं कटुकास्यता
15 // vāyuścātra sarukcchabdaṃ vidhatte sarvathā gatim / pittodare jvaro mūrchā dāhitvaṃ kaṭukāsyatā
16 ॥ भ्रमोतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् । पीतताम्रशिरादित्वं सस्वेदं सोष्म दह्यते
16 // bhramotisāraḥ pītatvaṃ tvagādāvudaraṃ harit / pītatāmraśirāditvaṃ sasvedaṃ soṣma dahyate
17 ॥ धूमायते मृदुस्पर्शं क्षैप्रपाकं प्रदूयते । श्लेष्मोदरेषु सदनं स्वेदश्वयथुगौरवम्
17 // dhūmāyate mṛdusparśaṃ kṣaiprapākaṃ pradūyate / śleṣmodareṣu sadanaṃ svedaśvayathugauravam
18 ॥ निद्रा क्लेशो ऽरुचिः श्वासः काशः शुक्लत्वगादिता । उदरं तिमिरं स्निग्धं शुक्लकृष्णशिरावृतम्
18 // nidrā kleśo 'ruciḥ śvāsaḥ kāśaḥ śuklatvagāditā / udaraṃ timiraṃ snigdhaṃ śuklakṛṣṇaśirāvṛtam
19 ॥ नीरातिवृद्धौ कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् । त्रिदोषकोपने तैस्तैस्त्रिदोषजीनैतर्मलैः
19 // nīrātivṛddhau kaṭhinaṃ śītasparśaṃ guru sthiram / tridoṣakopane taistaistridoṣajīnaitarmalaiḥ
20 ॥ सर्वदूषणदुष्टाश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः । कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोषमूर्छाभ्रमान्वितम्
20 // sarvadūṣaṇaduṣṭāśca saraktāḥ sañcitā malāḥ / koṣṭhaṃ prāpya vikurvāṇāḥ śoṣamūrchābhramānvitam
21 ॥ कुर्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम् । वर्धते तच्च सुतरां शीतवातप्रदर्शने
21 // kuryustriliṅgamudaraṃ śīghrapākaṃ sudāruṇam / vardhate tacca sutarāṃ śītavātapradarśane
22 ॥ अत्यशनाच्च संक्षोभाद्यानपानादिचेष्ठितैः । अविहितैश्च पानाद्यैर्वमनव्याधिकर्षणैः
22 // atyaśanācca saṃkṣobhādyānapānādiceṣṭhitaiḥ / avihitaiśca pānādyairvamanavyādhikarṣaṇaiḥ
23 ॥ वामपार्श्वास्थितः प्लीहा त्युतस्थानो विवर्धते । शोणिताद्वा रसादिभ्यो विवृद्धो जनयेद्व्यथाम्
23 // vāmapārśvāsthitaḥ plīhā tyutasthāno vivardhate / śoṇitādvā rasādibhyo vivṛddho janayedvyathām
24 ॥ सो ऽष्ठीला चातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत्? । क्रमेण वर्धमानश्च कुक्षौ व्याततिमाहरेत्
24 // so 'ṣṭhīlā cātikaṭhinaḥ pronnataḥ kūrmapṛṣṭhavat? / krameṇa vardhamānaśca kukṣau vyātatimāharet
25 ॥ श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानकज्वरैः । पाण्डुत्वमूर्छाछर्दित्वग्दाहमोहैश्च संयुतः
25 // śvāsakāsapipāsāsyavairasyādhmānakajvaraiḥ / pāṇḍutvamūrchācharditvagdāhamohaiśca saṃyutaḥ
26 ॥ अरुणाभं विचित्राभं नीलहारिद्रराजितम् । उदावर्तेन चानाहमोहतृड्द्गहनज्वरैः
26 // aruṇābhaṃ vicitrābhaṃ nīlahāridrarājitam / udāvartena cānāhamohatṛḍdgahanajvaraiḥ
27 ॥ गौरवारुचिकाठिन्यैर्विघातभ्रमसंक्रमात् । प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात्कुर्याद्यकृदपि च्युतम्
27 // gauravārucikāṭhinyairvighātabhramasaṃkramāt / plīhavaddakṣiṇātpārśvātkuryādyakṛdapi cyutam
28 ॥ पक्वे भूते यकृति च सदा बद्धमलो गुदे । दुर्नामभिरुदावर्तैरन्यैर्वा पीडितो भवेत्
28 // pakve bhūte yakṛti ca sadā baddhamalo gude / durnāmabhirudāvartairanyairvā pīḍito bhavet
29 ॥ वर्चः पित्तकफान्बद्धान्करोति कुपितो ऽनिलः । अपानो जठरे तेन संरुद्धो ज्वररुक्करः
29 // varcaḥ pittakaphānbaddhānkaroti kupito 'nilaḥ / apāno jaṭhare tena saṃruddho jvararukkaraḥ
30 ॥ काशश्वासोरुसद्गनं शिरोरुङ्नाभिपार्श्वरुक् । मलासंगो ऽरुचिश्छर्दिरुदरे मलमारुतः
30 // kāśaśvāsorusadganaṃ śiroruṅnābhipārśvaruk / malāsaṃgo 'ruciśchardirudare malamārutaḥ
31 ॥ स्थिरनीलारुणशिराजालैरुदरमावृतम् । नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते
31 // sthiranīlāruṇaśirājālairudaramāvṛtam / nābherupari ca prāyo gopucchākṛti jāyate
32 ॥ अस्थ्यादिशल्यै रन्यैश्च विद्धे चैवोदरे तथा । पच्यते यकृतादिश्च तच्छिद्रैश्च सरन्बहिः
32 // asthyādiśalyai ranyaiśca viddhe caivodare tathā / pacyate yakṛtādiśca tacchidraiśca saranbahiḥ
33 ॥ आम एव गुदाहेति ततो ऽल्पाल्पः शकृद्रसः । स स्याद्विकृतगन्धो ऽपि पिच्छिलः पीतलोहितः
33 // āma eva gudāheti tato 'lpālpaḥ śakṛdrasaḥ / sa syādvikṛtagandho 'pi picchilaḥ pītalohitaḥ
34 ॥ शेषश्चापूर्य जठरं घोरमारभते ततः । वर्धते तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम्
34 // śeṣaścāpūrya jaṭharaṃ ghoramārabhate tataḥ / vardhate tadadho nābherāśu caiti jalātmatām
35 ॥ उद्रिक्ते दोषरूपे च व्याप्ते च श्वासतृट्भ्रमैः । छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्त्रावीति चापरे
35 // udrikte doṣarūpe ca vyāpte ca śvāsatṛṭbhramaiḥ / chidrodaramidaṃ prāhuḥ paristrāvīti cāpare
36 ॥ प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसापथ्यसेविनः । अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य च
36 // pravṛttasnehapānādeḥ sahasāpathyasevinaḥ / atyambupānānmandāgneḥ kṣīṇasyātikṛśasya ca
37 ॥ रुद्धः स्वमार्गादनिलः कफश्च जलमूर्छितः । वर्धते तु तदेवाम्बु तन्मात्राद्विन्दुराशितः
37 // ruddhaḥ svamārgādanilaḥ kaphaśca jalamūrchitaḥ / vardhate tu tadevāmbu tanmātrādvindurāśitaḥ
38 ॥ तत्कोपादुदरं तृष्णागुदस्नुतिरुजान्वितम् । काशश्वासारुचियुतं नानावर्णाशिराततम्
38 // tatkopādudaraṃ tṛṣṇāgudasnutirujānvitam / kāśaśvāsāruciyutaṃ nānāvarṇāśirātatam
39 ॥ तोयपूर्णान्मृदुस्पर्शात्सदृशक्षोभवेपथु । बकोदरं स्थिरंस्निग्धं नाडीमावृत्य जायते
39 // toyapūrṇānmṛdusparśātsadṛśakṣobhavepathu / bakodaraṃ sthiraṃsnigdhaṃ nāḍīmāvṛtya jāyate
40 ॥ उपेक्षायाञ्च सर्वेषां स्वस्थानां परिचालिताः । पाका द्रवा द्रवीकुर्युः सन्धिस्रोतोमुखान्यपि
40 // upekṣāyāñca sarveṣāṃ svasthānāṃ paricālitāḥ / pākā dravā dravīkuryuḥ sandhisrotomukhānyapi
41 ॥ स्वेदे चैव तु संरुद्धे मूर्छिताश्चान्तरस्थिताः । तदेवोदरमापूर्य कुर्यादुदरामयम्
41 // svede caiva tu saṃruddhe mūrchitāścāntarasthitāḥ / tadevodaramāpūrya kuryādudarāmayam
42 ॥ गुरूदरं स्थितं वृत्तमाहतञ्च न शब्दकृत् । हीनबलं तथा घोरं नाड्यां स्पृष्टञ्च सपति
42 // gurūdaraṃ sthitaṃ vṛttamāhatañca na śabdakṛt / hīnabalaṃ tathā ghoraṃ nāḍyāṃ spṛṣṭañca sapati
43 ॥ शिरान्तर्धानमुदरे सर्वलक्षणमुच्यते । वातपित्तकफप्लीहसन्निपातोदकोदरम्
43 // śirāntardhānamudare sarvalakṣaṇamucyate / vātapittakaphaplīhasannipātodakodaram
44 ॥ पक्षाच्च जातसलिलं विष्टम्भोपद्रवान्वितम् । जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्
44 // pakṣācca jātasalilaṃ viṣṭambhopadravānvitam / janmanaivodaraṃ sarvaṃ prāyaḥ kṛcchratamaṃ matam