39 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे प्रमेहनिदान नामैकोनषष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 160 धन्वन्तरिरुवाच । निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु शुश्रुत ! । भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः
39 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe pramehanidāna nāmaikonaṣaṣṭyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 160 dhanvantariruvāca / nidānaṃ vidradhervakṣye gulmasya śṛṇu śuśruta ! / bhuktaiḥ paryuṣitātyuṣṇaśuṣkarūkṣavidāhibhiḥ
1 । श्रीगरुडमहापुराणम्- 160 धन्वन्तरिरुवाच । निदानं विद्रधेर्वक्ष्ये गुल्मस्य शृणु शुश्रुत ! । भुक्तैः पर्युषितात्युष्णशुष्करूक्षविदाहिभिः
1 / śrīgaruḍamahāpurāṇam- 160 dhanvantariruvāca / nidānaṃ vidradhervakṣye gulmasya śṛṇu śuśruta ! / bhuktaiḥ paryuṣitātyuṣṇaśuṣkarūkṣavidāhibhiḥ
1 ॥ जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः । दुष्टसत्वङ्मांसमेदो ऽस्थिमदामृष्टोदराश्रयः
1 // jihmaśayyāviceṣṭābhistaistaiścāsṛkpradūṣaṇaiḥ / duṣṭasatvaṅmāṃsamedo 'sthimadāmṛṣṭodarāśrayaḥ
2 ॥ यः शोथो बहिरन्तश्च महाशूलो महारुजः । वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतो रोगः स विद्रधिः
2 // yaḥ śotho bahirantaśca mahāśūlo mahārujaḥ / vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛto rogaḥ sa vidradhiḥ
3 ॥ दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन स्त्रतेन च । वहते तत्र तत्राङ्गे दारुणे ग्रथितो ऽस्त्रुतः
3 // doṣaiḥ pṛthaksamuditaiḥ śoṇitena stratena ca / vahate tatra tatrāṅge dāruṇe grathito 'strutaḥ
4 ॥ अन्तरा दारुणश्चैव गम्भीरो गुल्मवर्धनः । वल्मीकवत्समुत्स्त्रावी ह्यग्निमान्द्यञ्च जायते
4 // antarā dāruṇaścaiva gambhīro gulmavardhanaḥ / valmīkavatsamutstrāvī hyagnimāndyañca jāyate
5 ॥ नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणि । हृदये वेपमाने तु तत्रतत्रातितीव्ररुक्
5 // nābhibastiyakṛtplīhaklomahṛtkukṣivaṅkṣaṇi / hṛdaye vepamāne tu tatratatrātitīvraruk
6 ॥ श्यामारुणशिरोत्थानपाको विषमसंस्थितिः । संज्ञाच्छेदभ्रमानाहस्यन्दसर्पणशब्दवान्
6 // śyāmāruṇaśirotthānapāko viṣamasaṃsthitiḥ / saṃjñācchedabhramānāhasyandasarpaṇaśabdavān
7 ॥ रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान् । क्षिप्तोत्थानप्रपाकश्च पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्
7 // raktatāmrāsitaḥ pittāttṛṇmohajvaradāhavān / kṣiptotthānaprapākaśca pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt
8 ॥ संक्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवाः । चिरोत्थानो ऽविपाकश्च संकीर्णः सन्निपातजः
8 // saṃkleśaśītakastambhajṛmbhārocakagauravāḥ / cirotthāno 'vipākaśca saṃkīrṇaḥ sannipātajaḥ
9 ॥ सामर्थ्याच्चात्र विड्भेदो बाह्याभ्यन्तरलक्षणम् । कृष्णस्फोटावृतश्यामस्तीव्रदाहरुजाज्वरः
9 // sāmarthyāccātra viḍbhedo bāhyābhyantaralakṣaṇam / kṛṣṇasphoṭāvṛtaśyāmastīvradāharujājvaraḥ
10 ॥ पित्तलिङ्गो ऽसृजा बाह्ये स्त्रीणामेव तथान्तरम् । शस्त्राद्यैरभिघातोत्थरक्तैश्च रोगकारणम्
10 // pittaliṅgo 'sṛjā bāhye strīṇāmeva tathāntaram / śastrādyairabhighātottharaktaiśca rogakāraṇam
11 ॥ क्षतोत्थो वायुना क्षिप्तः स रक्तः पित्तमीरयन् । पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम्
11 // kṣatottho vāyunā kṣiptaḥ sa raktaḥ pittamīrayan / pittāsṛglakṣaṇaṃ kuryādvidradhiṃ bhūryupadravam
12 ॥ तेनोपद्रवभेदश्च स्मृतो ऽधिष्ठानभेदतः । नाभौ हि ध्मातं चेद्बस्तौ मूत्रकृच्छ्रञ्चजायते
12 // tenopadravabhedaśca smṛto 'dhiṣṭhānabhedataḥ / nābhau hi dhmātaṃ cedbastau mūtrakṛcchrañcajāyate
13 ॥ श्वासप्रश्वासरोधश्च प्लीहायामतितृट् परम् । गलरोधश्च क्लोम्नि स्यात्सर्वाङ्गप्ररुजा हृदि
13 // śvāsapraśvāsarodhaśca plīhāyāmatitṛṭ param / galarodhaśca klomni syātsarvāṅgaprarujā hṛdi
14 ॥ प्रमोहस्तमकः कासौ हृदयोद्धट्टनन्तथा । कुक्षिपार्श्वान्तरे चैव कुक्षौ दोषोपजन्म च
14 // pramohastamakaḥ kāsau hṛdayoddhaṭṭanantathā / kukṣipārśvāntare caiva kukṣau doṣopajanma ca
15 ॥ तथा चेदूरुसन्धौ च वङ्क्षणे कटिपृष्ठयोः । पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्
15 // tathā cedūrusandhau ca vaṅkṣaṇe kaṭipṛṣṭhayoḥ / pārśvayośca vyathā pāyau pavanasya nirodhanam
16 ॥ आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् । नाभेरूर्ध्वमुखात्पक्वात्प्रद्रवन्त्यपरे गुदात्
16 // āmapakvavidagdhatvaṃ teṣāṃ śothavadādiśet / nābherūrdhvamukhātpakvātpradravantyapare gudāt
17 ॥ गुदास्तनाभिजे विद्याद्दोषक्लेदोच्चविद्रधौ । कुरुते स्वाधिष्ठानस्य विवर्तं सन्निपातजः
17 // gudāstanābhije vidyāddoṣakledoccavidradhau / kurute svādhiṣṭhānasya vivartaṃ sannipātajaḥ
18 ॥ पक्वो हि नाभिवस्तिस्थो भिन्नो ऽन्तर्बहिरेव वा । पाकश्चान्तः प्रवृद्धस्य क्षीणस्योपद्रवार्दितः
18 // pakvo hi nābhivastistho bhinno 'ntarbahireva vā / pākaścāntaḥ pravṛddhasya kṣīṇasyopadravārditaḥ
19 ॥ विद्रधिश्च भवेत्तत्र पापानां पापयोषिताम् । मृते तु गर्भगे चैव सम्भवेच्छ्वयथर्घनः
19 // vidradhiśca bhavettatra pāpānāṃ pāpayoṣitām / mṛte tu garbhage caiva sambhavecchvayatharghanaḥ
20 ॥ स्तने समत्थे दुःखं वा बाह्यविद्रधिलक्षणम् । नारीणां सूक्ष्मरक्तत्वात्कन्यायान्तु न जायते
20 // stane samatthe duḥkhaṃ vā bāhyavidradhilakṣaṇam / nārīṇāṃ sūkṣmaraktatvātkanyāyāntu na jāyate
21 ॥ क्रुद्धो रुद्धगतिर्वायुः शेफमूलकरो?हि सः । मुष्कवङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषातिवाहिनीम्
21 // kruddho ruddhagatirvāyuḥ śephamūlakaro?hi saḥ / muṣkavaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakoṣātivāhinīm
22 ॥ आपीड्य धमनीवृद्धिं करोति फलकोषयोः । दोषो मेदःसु तत्रास्ते सवृद्धिः सप्तधा गदः
22 // āpīḍya dhamanīvṛddhiṃ karoti phalakoṣayoḥ / doṣo medaḥsu tatrāste savṛddhiḥ saptadhā gadaḥ
23 ॥ मूत्रन्तयोरप्यनिलाद्बाह्ये वाभ्यन्तरे तथा । वातपूर्णः खरस्पर्शो रूक्षो वाताच्च दाहकृत्
23 // mūtrantayorapyanilādbāhye vābhyantare tathā / vātapūrṇaḥ kharasparśo rūkṣo vātācca dāhakṛt
24 ॥ पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् । कफात्तीव्रो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान्कठिनो ऽल्परुक्
24 // pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoṣmapākavān / kaphāttīvro guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmānkaṭhino 'lparuk
25 ॥ कृष्णः स्फोटावृतः पिण्डों वृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः । कफवन्मेदसां वृद्धिर्मृदुतालफलोपमः
25 // kṛṣṇaḥ sphoṭāvṛtaḥ piṇḍoṃ vṛddhiliṅgaśca raktataḥ / kaphavanmedasāṃ vṛddhirmṛdutālaphalopamaḥ
26 ॥ मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजस्तत्र गच्छतः । अलोभः पूर्णधृतिमान्क्षोभं याति सरन्मृदु
26 // mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajastatra gacchataḥ / alobhaḥ pūrṇadhṛtimānkṣobhaṃ yāti saranmṛdu
27 ॥ मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयः फलकोषयोः । वातकोपिभिसहारैः शीततोयावगाहनैः
27 // mūtrakṛcchramadhastācca valayaḥ phalakoṣayoḥ / vātakopibhisahāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ
28 ॥ विण्मूत्रधारणाच्चैव विषमाङ्गविचेष्टनैः । क्षोभितैः क्षोभितौजाश्च क्षीणान्तर्देहिनो यदा
28 // viṇmūtradhāraṇāccaiva viṣamāṅgaviceṣṭanaiḥ / kṣobhitaiḥ kṣobhitaujāśca kṣīṇāntardehino yadā
29 ॥ पवनो विगुणीभूय शोणितं तदधोनयेत् । कुर्यात्तत्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभः श्वयथुस्तदा
29 // pavano viguṇībhūya śoṇitaṃ tadadhonayet / kuryāttatkṣaṇasandhistho granthyābhaḥ śvayathustadā
30 ॥ उपेक्ष्यमाणस्य च गुल्मवृद्धिमाध्मानरुग्वै विविधाश्च रोगाः । सुपीडितो ऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मूर्ध्नि
30 // upekṣyamāṇasya ca gulmavṛddhimādhmānarugvai vividhāśca rogāḥ / supīḍito 'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayanneti punaśca mūrdhni
31 ॥ रक्तवृद्धिरसाध्ये ऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः । रूक्षकृष्णारुणशिरा ऊर्णावृतगवाक्षवत्
31 // raktavṛddhirasādhye 'yaṃ vātavṛddhisamākṛtiḥ / rūkṣakṛṣṇāruṇaśirā ūrṇāvṛtagavākṣavat
32 ॥ वातो ऽष्टधा पृथदौषैः संस्पृष्टैर्निचयं गतः । आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायते ऽष्टमः
32 // vāto 'ṣṭadhā pṛthadauṣaiḥ saṃspṛṣṭairnicayaṃ gataḥ / ārtavasya ca doṣeṇa nārīṇāṃ jāyate 'ṣṭamaḥ
33 ॥ ज्वरमूर्छातिसारैश्च वमनाद्यैश्च कर्मभिः । कर्शितो बलवान्याति शीतार्तश्च बुभुक्षितः
33 // jvaramūrchātisāraiśca vamanādyaiśca karmabhiḥ / karśito balavānyāti śītārtaśca bubhukṣitaḥ
34 ॥ यः पिबत्यन्नपानानि लङ्घनप्लावनादिकम् । सेवते हीनसंज्ञाभिरर्दितः समुदीरयन्
34 // yaḥ pibatyannapānāni laṅghanaplāvanādikam / sevate hīnasaṃjñābhirarditaḥ samudīrayan
35 ॥ स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोषणं वा निषेवयेत् । शुद्धो वा सुद्धिहानिर्वा भजेत स्पन्दनानि वा
35 // snehasvedāvanabhyasya śoṣaṇaṃ vā niṣevayet / śuddho vā suddhihānirvā bhajeta spandanāni vā
36 ॥ वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक्चैव हि ते ऽथवा । सर्वो रक्तयुतो वाताद्देहस्नोतो ऽनुसारिणः
36 // vātolbaṇāstasya malāḥ pṛthakcaiva hi te 'thavā / sarvo raktayuto vātāddehasnoto 'nusāriṇaḥ
37 ॥ ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य वायुः शूलं करोति वै । स्पर्शोपलभ्यं गुल्मोत्थमुष्णं ग्रन्थिस्वरूपिणम्
37 // ūrdhvādhomārgamāvṛtya vāyuḥ śūlaṃ karoti vai / sparśopalabhyaṃ gulmotthamuṣṇaṃ granthisvarūpiṇam
38 ॥ कर्षणात्कफविड्घातैर्मार्गस्यावरणेन वा । वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः
38 // karṣaṇātkaphaviḍghātairmārgasyāvaraṇena vā / vāyuḥ kṛtāśrayaḥ koṣṭhe raukṣyātkāṭhinyamāgataḥ
39 ॥ स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये । ततः पिण्डकवच्छ्लेष्मा मलसंसृष्ट एव च
39 // svatantraḥ svāśraye duṣṭaḥ paratantraḥ parāśraye / tataḥ piṇḍakavacchleṣmā malasaṃsṛṣṭa eva ca
40 ॥ गुलम इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः । वातजन्ये शिरः शूलज्वर प्लीहान्त्रकूजनम्
40 // gulama ityucyate bastinābhihṛtpārśvasaṃśrayaḥ / vātajanye śiraḥ śūlajvara plīhāntrakūjanam
41 ॥ वेधः सूच्येव विड्भ्रंशः कृच्छ्रे मूत्रं प्रवर्तते । गात्रे मुखे पदे शोथः ह्यग्निमान्द्यं तथैव च
41 // vedhaḥ sūcyeva viḍbhraṃśaḥ kṛcchre mūtraṃ pravartate / gātre mukhe pade śothaḥ hyagnimāndyaṃ tathaiva ca
42 ॥ रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्यच । अनिरूपितसंस्थानो विविधाञ्जनयेद्व्यथाम्
42 // rūkṣakṛṣṇatvagāditvaṃ calatvādanilasyaca / anirūpitasaṃsthāno vividhāñjanayedvyathām
43 ॥ पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति नुद्यते । पित्ताद्दाहाम्लकौ मूर्छा विड्भेदः स्वेदतृड्ज्वराः
43 // pipīlikāvyāpta iva gulmaḥ sphurati nudyate / pittāddāhāmlakau mūrchā viḍbhedaḥ svedatṛḍjvarāḥ
44 ॥ हारिद्रयं सर्वगात्रेषु गुल्माच्छोथस्य दर्शनम् । हीयते दीप्यते श्लेष्मा स्वस्थानं दहतीवच
44 // hāridrayaṃ sarvagātreṣu gulmācchothasya darśanam / hīyate dīpyate śleṣmā svasthānaṃ dahatīvaca
45 ॥ कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिरसि ज्वरः । पीनसालस्यहृल्लासौ शुक्लकृष्णत्वगादिता
45 // kaphātstaimityamaruciḥ sadanaṃ śirasi jvaraḥ / pīnasālasyahṛllāsau śuklakṛṣṇatvagāditā
46 ॥ गुल्मो गभीरः कठिनो गुरुर्गर्भस्थबालवत् । स्वस्थानस्था अधावन्तस्तत एवात्र मारकाः
46 // gulmo gabhīraḥ kaṭhino gururgarbhasthabālavat / svasthānasthā adhāvantastata evātra mārakāḥ
47 ॥ प्रायस्तु यत्तद्द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टमैथुनाः । सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः
47 // prāyastu yattaddvandvotthā gulmāḥ saṃsṛṣṭamaithunāḥ / sarvajastīvrarugdāhaḥ śīghrapākī ghanonnataḥ
48 ॥ सो ऽसाध्यो रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते । ऋतौ या चैव शूलार्ता यति वा योनिरोगिणी
48 // so 'sādhyo raktagulmastu striyā eva prajāyate / ṛtau yā caiva śūlārtā yati vā yonirogiṇī
49 ॥ सेवते वानिलांश्च स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः । निरुध्यात्यार्तवं योन्यां प्रतिमासं व्यवस्थितम्
49 // sevate vānilāṃśca strī kruddhastasyāḥ samīraṇaḥ / nirudhyātyārtavaṃ yonyāṃ pratimāsaṃ vyavasthitam
50 ॥ सुक्षौ करोति तद्गर्भे लिङ्गमाविष्करोति च । हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनं कामचारिता
50 // sukṣau karoti tadgarbhe liṅgamāviṣkaroti ca / hṛllāsadauhṛdastanyadarśanaṃ kāmacāritā
51 ॥ क्रमेण वायोः संसर्गात्पित्तं योनिषु सञ्चयम् । रक्तस्य कुरुते तस्या वातपित्तोक्तगुल्मजान्
51 // krameṇa vāyoḥ saṃsargātpittaṃ yoniṣu sañcayam / raktasya kurute tasyā vātapittoktagulmajān
52 ॥ गर्भाशये च सुतरां शूलांश्चैवासृगाश्रये । योनिस्त्रावश्च दौर्गन्ध्यं भूयः स्यन्दनवेदने
52 // garbhāśaye ca sutarāṃ śūlāṃścaivāsṛgāśraye / yonistrāvaśca daurgandhyaṃ bhūyaḥ syandanavedane
53 ॥ कदापि गर्भवद्गुल्मः सर्वे ते रतिसम्भवाः । पाकञ्चिरेण भजते नैधते विद्रधिः पुनः
53 // kadāpi garbhavadgulmaḥ sarve te ratisambhavāḥ / pākañcireṇa bhajate naidhate vidradhiḥ punaḥ
54 ॥ पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयस्तु सः । अतः शीघ्रं विदाहित्वाद्वद्रधिः सो ऽभीधीयते
54 // pacyate śīghramatyarthaṃ duṣṭaraktāśrayastu saḥ / ataḥ śīghraṃ vidāhitvādvadradhiḥ so 'bhīdhīyate
55 ॥ गुल्मान्तारश्रये बस्तिदाहश्च प्लीहवेदना । अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां वा प्रवर्तनम्
55 // gulmāntāraśraye bastidāhaśca plīhavedanā / agnivarṇabalabhraṃśo vegānāṃ vā pravartanam
56 ॥ अतो विपर्यये बाह्यकोष्ठाङ्गेषु च नातिरुक् । वैवर्ण्यमथ वा कासो बहिरुन्नतताधिकम्
56 // ato viparyaye bāhyakoṣṭhāṅgeṣu ca nātiruk / vaivarṇyamatha vā kāso bahirunnatatādhikam
57 ॥ साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम् । ऊर्ध्वाधो वातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते
57 // sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam / ūrdhvādho vātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate
58 ॥ धनश्चाष्ठ्युपमो ग्रन्थिलो ऽष्ठीलातु समुन्नता । समस्तालिङ्गसंयुक्तः प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः
58 // dhanaścāṣṭhyupamo granthilo 'ṣṭhīlātu samunnatā / samastāliṅgasaṃyuktaḥ pratyaṣṭhīlā tadākṛtiḥ
59 ॥ पक्वशयोद्भवो ऽप्येवं वायुस्तीव्ररुजाश्रयात् । उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्धतृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि
59 // pakvaśayodbhavo 'pyevaṃ vāyustīvrarujāśrayāt / udgārabāhulyapurīṣabandhatṛptyakṣamatvāntravikūjanāni
60 ॥ आचोपमाध्मानमपक्तिशक्तिः आसन्नगुल्मस्य भवेच्च चिह्नम्
60 // ācopamādhmānamapaktiśaktiḥ āsannagulmasya bhavecca cihnam