45 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराण्मे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे एकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 162 धन्वन्तरिरुवाच । पाण्डुशोथनिदानञ्च शृणु सुश्रत वच्मि ते । पित्तप्रधानाः कुपिता यथोक्तैः कोपनैर्मलाः
45 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇme pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe ekaṣaṣṭyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 162 dhanvantariruvāca / pāṇḍuśothanidānañca śṛṇu suśrata vacmi te / pittapradhānāḥ kupitā yathoktaiḥ kopanairmalāḥ
1 ॥ नत्रानिलेन बलिना क्षिप्ताक्षिप्तं यदि स्थितम् । धमनीर्दशमीः प्राप्य व्याप्नुवन्सकलां तनुम्
1 // natrānilena balinā kṣiptākṣiptaṃ yadi sthitam / dhamanīrdaśamīḥ prāpya vyāpnuvansakalāṃ tanum
2 ॥ त्वगसृक्छ्लेष्ममांसानि प्रदूष्यन्रसमाश्रितम् । त्वङ्मांसयोस्तु कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्
2 // tvagasṛkchleṣmamāṃsāni pradūṣyanrasamāśritam / tvaṅmāṃsayostu kurute tvaci varṇān pṛthagvidhān
3 ॥ स्वयं हरिद्रा हारिद्रं पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम् । यातो ऽयं प्रहतेदुग्रः स रोगस्तेन गौरवम्
3 // svayaṃ haridrā hāridraṃ pāṇḍutvaṃ teṣu cādhikam / yāto 'yaṃ prahatedugraḥ sa rogastena gauravam
4 ॥ धातूनां स्पर्शशैथिल्यमामजश्च गुणक्षयः । ततो ऽल्परक्तमेदो ऽस्थिनिः सारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः
4 // dhātūnāṃ sparśaśaithilyamāmajaśca guṇakṣayaḥ / tato 'lparaktamedo 'sthiniḥ sāraḥ syācchlathendriyaḥ
5 ॥ शीर्यमाणैरिवाङ्गैस्तु द्रवता हृदयेन च । शूलोक्षिकूटवदने स्तैमित्यं तत्र लालया
5 // śīryamāṇairivāṅgaistu dravatā hṛdayena ca / śūlokṣikūṭavadane staimityaṃ tatra lālayā
6 ॥ हीनतृट् शिशिरद्वेषी शीर्णलोभो हतानलः । मन्दशक्तिर्ज्वरी श्वासी कर्णशूली तथा भ्रमी
6 // hīnatṛṭ śiśiradveṣī śīrṇalobho hatānalaḥ / mandaśaktirjvarī śvāsī karṇaśūlī tathā bhramī
7 ॥ स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात् । प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि
7 // sa pañcadhā pṛthagdoṣaiḥ samastairmṛttikādanāt / prāgrūpamasya hṛdayaspandanaṃ rūkṣatā tvaci
8 ॥ अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावो ऽल्पमृत्रता । मेदः समानिलात्तत्र गाढरुक्क्लेदगात्रता
8 // aruciḥ pītamūtratvaṃ svedābhāvo 'lpamṛtratā / medaḥ samānilāttatra gāḍharukkledagātratā
9 ॥ कृष्णेक्षणं कृष्णशिरानखविण्मूत्रनेत्रता । शोथो नासास्यवैरस्यं विट्शोषः पार्श्वमूर्छना
9 // kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇaśirānakhaviṇmūtranetratā / śotho nāsāsyavairasyaṃ viṭśoṣaḥ pārśvamūrchanā
10 ॥ पित्ते हरितपित्ताभः शिरादिषु ज्वरस्तमः । तृट्शोषमूर्छादौर्गन्ध्यं शीतेच्छा कटुवक्रता
10 // pitte haritapittābhaḥ śirādiṣu jvarastamaḥ / tṛṭśoṣamūrchādaurgandhyaṃ śītecchā kaṭuvakratā
11 ॥ विड्भेदश्चाम्लको दाहः कफाच्च हृदयार्द्रता । तन्द्रा लवणवक्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः
11 // viḍbhedaścāmlako dāhaḥ kaphācca hṛdayārdratā / tandrā lavaṇavakratvaṃ romaharṣaḥ svarakṣayaḥ
12 ॥ काशश्छर्दिश्च निचयान्नष्टलिङ्गो ऽतिदुः सहः । उत्कृष्टेनिलपित्ताभ्या कटुर्वा मधुरः कफः
12 // kāśaśchardiśca nicayānnaṣṭaliṅgo 'tiduḥ sahaḥ / utkṛṣṭenilapittābhyā kaṭurvā madhuraḥ kaphaḥ
13 ॥ दूषयित्वा वसादींश्च रौक्ष्याद्रक्तविमोक्षणम् । स्रोतसां संक्षयं कुर्यादनुरुध्य च पूर्ववत्
13 // dūṣayitvā vasādīṃśca raukṣyādraktavimokṣaṇam / srotasāṃ saṃkṣayaṃ kuryādanurudhya ca pūrvavat
14 ॥ पाण्डुरोगेक्षयेजाते नाभिपादास्यमेहनम् । पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं सास्त्रं कफान्वितम्
14 // pāṇḍurogekṣayejāte nābhipādāsyamehanam / purīṣaṃ kṛmivanmuñcedbhinnaṃ sāstraṃ kaphānvitam
15 ॥ यः पित्तरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामलम् । कोष्ठशा खोद्गतं पित्तं दग्ध्वासृङ्मांसमाहरेत्
15 // yaḥ pittarogī seveta pittalaṃ tasya kāmalam / koṣṭhaśā khodgataṃ pittaṃ dagdhvāsṛṅmāṃsamāharet
16 ॥ हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं मुखं रक्तं शकृत्तथा । दाही विपाकतृष्णावान् भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः
16 // hāridramūtranetratvaṃ mukhaṃ raktaṃ śakṛttathā / dāhī vipākatṛṣṇāvān bhekābho durbalendriyaḥ
17 ॥ भवेत्पित्तानुगः शोथः पाण्डुरोगावृतस्य च । उपेक्षया च शोथाद्याः सकृच्छ्राः कुम्भकामलाः
17 // bhavetpittānugaḥ śothaḥ pāṇḍurogāvṛtasya ca / upekṣayā ca śothādyāḥ sakṛcchrāḥ kumbhakāmalāḥ
18 ॥ हरितश्यामपित्तत्वे पाण्डुरोगो यदा भवेत् । वातपित्ते भ्रमस्तृष्णा स्त्रीषु हर्षो मृदुज्वरः
18 // haritaśyāmapittatve pāṇḍurogo yadā bhavet / vātapitte bhramastṛṣṇā strīṣu harṣo mṛdujvaraḥ
19 ॥ तन्द्रा वा चानलभ्रंशस्तं वदन्ति हलीमकम् । आलस्यञ्चातिभवति तेषां पूर्वमुपद्रवः
19 // tandrā vā cānalabhraṃśastaṃ vadanti halīmakam / ālasyañcātibhavati teṣāṃ pūrvamupadravaḥ
20 ॥ शोथः प्रधानः कथितः स एवातो निगद्यते । पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान्बहिः शिराः
20 // śothaḥ pradhānaḥ kathitaḥ sa evāto nigadyate / pittaraktakaphānvāyurduṣṭo duṣṭānbahiḥ śirāḥ
21 ॥ नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् । उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः
21 // nītvā ruddhagatistairhi kuryāttvaṅmāṃsasaṃśrayam / utsedhaṃ saṃhataṃ śothaṃ tamāhurnicayādataḥ
22 ॥ सर्वहेतुविशषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् । दोषैः पृथग्विधैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि
22 // sarvahetuviśaṣaistu rūpabhedānnavātmakam / doṣaiḥ pṛthagvidhaiḥ sarvairabhighātādviṣādapi
23 ॥ तदेव नीयमानन्तु सर्वाङ्गे कामजम्भवेत् । पृथून्नताग्रग्रथितैर्विशेषैश्च त्रिधा विदुः
23 // tadeva nīyamānantu sarvāṅge kāmajambhavet / pṛthūnnatāgragrathitairviśeṣaiśca tridhā viduḥ
24 ॥ सामान्यहेतुः शोथानां दोषजातो विशेषतः । व्याधिः कर्मोपवासादिक्षीणस्य भवति द्रुतम्
24 // sāmānyahetuḥ śothānāṃ doṣajāto viśeṣataḥ / vyādhiḥ karmopavāsādikṣīṇasya bhavati drutam
25 ॥ अतिमात्रं यदासेवेद्गुरुमत्यन्तशीतलम् । लवणक्षारतीक्ष्णाम्लशाकाम्बुस्वप्नजागरम्
25 // atimātraṃ yadāsevedgurumatyantaśītalam / lavaṇakṣāratīkṣṇāmlaśākāmbusvapnajāgaram
26 ॥ रोधो वेगस्य वल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम् । पच्यते मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा
26 // rodho vegasya vallūramajīrṇaśramamaithunam / pacyate mārgagamanaṃ yānena kṣobhiṇāpi vā
27 ॥ श्वासकासातिसारार्शोजठरप्रदरज्वराः । विष्टम्भालस्यकच्छर्दिहिक्कापाण्डुविसर्पकम्
27 // śvāsakāsātisārārśojaṭharapradarajvarāḥ / viṣṭambhālasyakacchardihikkāpāṇḍuvisarpakam
28 ॥ ऊर्ध्वशोथमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः । सर्वाङ्गगः सर्वगतः प्रत्यप्रत्यगेति तदाश्रयः
28 // ūrdhvaśothamadho bastau madhye kurvanti madhyagāḥ / sarvāṅgagaḥ sarvagataḥ pratyapratyageti tadāśrayaḥ
29 ॥ तत्पूर्वरूपं क्षवथुः शिरायामङ्गगौरवम् । वाताच्छोथश्चलो रूक्षः खररोमारुणो ऽसितः
29 // tatpūrvarūpaṃ kṣavathuḥ śirāyāmaṅgagauravam / vātācchothaścalo rūkṣaḥ khararomāruṇo 'sitaḥ
30 ॥ शङ्खबस्त्यन्त्रशोफर्तिमेदोभेदाः प्रसुप्तिता । वातोत्तानः क्लमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितां तनुम्
30 // śaṅkhabastyantraśophartimedobhedāḥ prasuptitā / vātottānaḥ klamaḥ śīghramunnametpīḍitāṃ tanum
31 ॥ सिग्धस्तु मर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान् । त्वक्सर्षपविलिप्ते च तस्मिंश्चिमिचिमायते
31 // sigdhastu mardanaiḥ śāmyedrātrāvalpo divā mahān / tvaksarṣapavilipte ca tasmiṃścimicimāyate
32 ॥ पीतरक्तासिंताभासः पित्तजातश्च शोषकृत् । शीघ्रं नासौ वा प्रशमेन्मध्ये प्राग्दहते तनुम्
32 // pītaraktāsiṃtābhāsaḥ pittajātaśca śoṣakṛt / śīghraṃ nāsau vā praśamenmadhye prāgdahate tanum
33 ॥ सतृट्दाहज्वरस्वेदो भ्रमक्लोदमदभ्रमाः । साभिलाषी शकृद्भेदो गन्धः स्पर्शसहो मृदुः
33 // satṛṭdāhajvarasvedo bhramaklodamadabhramāḥ / sābhilāṣī śakṛdbhedo gandhaḥ sparśasaho mṛduḥ
34 ॥ कण्डूमान्पाण्डुरोमा त्वक्कठिनः शीतलो गुरुः । स्निग्धःश्लक्ष्णः स्थिरः शूलो निद्राच्छर्द्यग्निमान्द्यकृत्
34 // kaṇḍūmānpāṇḍuromā tvakkaṭhinaḥ śītalo guruḥ / snigdhaḥślakṣṇaḥ sthiraḥ śūlo nidrācchardyagnimāndyakṛt
35 ॥ आघातेन च शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः । हिमानिलैर्दध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छजैः
35 // āghātena ca śastrādicchedabhedakṣatādibhiḥ / himānilairdadhyanilairbhallātakapikacchajaiḥ
36 ॥ रसैः शुष्कैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् । भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः
36 // rasaiḥ śuṣkaiśca saṃsparśācchvayathuḥ syādvisarpavān / bhṛśoṣmā lohitābhāsaḥ prāyaśaḥ pittalakṣaṇaḥ
37 ॥ विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् । दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि
37 // viṣajaḥ saviṣaprāṇiparisarpaṇamūtraṇāt / daṃṣṭrādantanakhāghātādaviṣaprāṇināmapi
38 ॥ विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्तुसंङ्करात् । विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्
38 // viṇmūtraśukropahatamalavadvastusaṃṅkarāt / viṣavṛkṣānilasparśādgarayogāvacūrṇanāt
39 ॥ मृदुश्चलो ऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः । नवो ऽनुपद्रवः शोथः साध्यो ऽसाध्यः पुरेरितः
39 // mṛduścalo 'valambī ca śīghro dāharujākaraḥ / navo 'nupadravaḥ śothaḥ sādhyo 'sādhyaḥ pureritaḥ