40 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे मूत्राघातमूत्राकृच्छनिदान नामाष्टपञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 159 धन्वन्वरिरुवाच । प्रमेहाणां निदानन्ते वक्ष्ये ऽहं शृणु सुश्रुत ! । प्रमेहा विंशतिस्तत्र श्लेष्मणो दश पित्ततः
40 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe mūtrāghātamūtrākṛcchanidāna nāmāṣṭapañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 159 dhanvanvariruvāca / pramehāṇāṃ nidānante vakṣye 'haṃ śṛṇu suśruta ! / pramehā viṃśatistatra śleṣmaṇo daśa pittataḥ
1 ॥ षट्चत्वारो ऽनिलात्तेच मेदोमत्रकफावहाः । हारिद्रमेही कटुकं हरिद्रासन्निभं शकृत्
1 // ṣaṭcatvāro 'nilātteca medomatrakaphāvahāḥ / hāridramehī kaṭukaṃ haridrāsannibhaṃ śakṛt
2 ॥ विस्त्रं माञ्जिष्ठमेहेच मञ्जिष्ठा सलिलोपमम् । विस्त्रमुष्णं सलवणं रक्ताभ रक्तमेहतः
2 // vistraṃ māñjiṣṭhameheca mañjiṣṭhā salilopamam / vistramuṣṇaṃ salavaṇaṃ raktābha raktamehataḥ
3 ॥ वसामेही वसामिश्रं वसाभं मूत्रयेन्मुहुः । मज्जाभं मज्जमिश्रं वा मज्जमेही मुहुर्मुहुः
3 // vasāmehī vasāmiśraṃ vasābhaṃ mūtrayenmuhuḥ / majjābhaṃ majjamiśraṃ vā majjamehī muhurmuhuḥ
4 ॥ हस्ती मत्त इवाजस्त्रं मूत्रं वेगविवर्जितम् । सलसीकं विवद्धं च हस्तिमेही प्रमेहति
4 // hastī matta ivājastraṃ mūtraṃ vegavivarjitam / salasīkaṃ vivaddhaṃ ca hastimehī pramehati
5 ॥ मधुमेही मधुसमं जायते स किल द्विधा । क्रुद्धे धातुक्षयाद्वायौ दोषावृतपथे यदा
5 // madhumehī madhusamaṃ jāyate sa kila dvidhā / kruddhe dhātukṣayādvāyau doṣāvṛtapathe yadā
6 ॥ आवृतो दोषलिङ्गानि सो ऽनिमित्तं प्रदर्शयेत् । क्षणात्क्षीणः क्षणात्पूर्णो भजते कृच्छ्रसाघ्यताम्
6 // āvṛto doṣaliṅgāni so 'nimittaṃ pradarśayet / kṣaṇātkṣīṇaḥ kṣaṇātpūrṇo bhajate kṛcchrasāghyatām
7 ॥ कालेनोपेक्षितः सर्वोह्यायाति मधुमेहताम् । मधुरं यच्च मेहेषु प्रायो मध्विव मेहति
7 // kālenopekṣitaḥ sarvohyāyāti madhumehatām / madhuraṃ yacca meheṣu prāyo madhviva mehati
8 ॥ सर्वे ते मधुमेहाख्या माधुर्याच्च तनोर्यतः । अविपाको ऽरुचिश्छर्दिर्निद्रा कासः सपीनसः
8 // sarve te madhumehākhyā mādhuryācca tanoryataḥ / avipāko 'ruciśchardirnidrā kāsaḥ sapīnasaḥ
9 ॥ उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजन्मनाम् । बस्तिमेहनयोस्तोदोमुष्कावदरणं ज्वरः
9 // upadravāḥ prajāyante mehānāṃ kaphajanmanām / bastimehanayostodomuṣkāvadaraṇaṃ jvaraḥ
10 ॥ दाहस्तृष्णाम्लिका मूर्छा विड्भेदः पित्तजन्मनाम् । वातजानामुदावर्तः कम्पहृद्गहलोलताः
10 // dāhastṛṣṇāmlikā mūrchā viḍbhedaḥ pittajanmanām / vātajānāmudāvartaḥ kampahṛdgahalolatāḥ
11 ॥ शूलमुन्निद्राता शोषः श्वासः कासञ्च जायते । शराविका कच्छपिका ज्वालिनी विनतालजी
11 // śūlamunnidrātā śoṣaḥ śvāsaḥ kāsañca jāyate / śarāvikā kacchapikā jvālinī vinatālajī
12 ॥ मसूरिका सर्षपिका पुत्रिणी सविदारिका । विद्रधिश्चेति पिडिकाः प्रमेहोपेक्षया दश
12 // masūrikā sarṣapikā putriṇī savidārikā / vidradhiśceti piḍikāḥ pramehopekṣayā daśa
13 ॥ अन्नस्य कफसंश्लेषात्प्रायस्तत्र प्रवर्तनम् । स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुपिच्छिलशीतम्
13 // annasya kaphasaṃśleṣātprāyastatra pravartanam / svādvamlalavaṇasnigdhagurupicchilaśītam
14 ॥ नवं धान्यं सुरासूपमांसेक्षुगुडगोरसम् । एकस्थानासनवति शयनं विनिवर्तनम्
14 // navaṃ dhānyaṃ surāsūpamāṃsekṣuguḍagorasam / ekasthānāsanavati śayanaṃ vinivartanam
15 ॥ बस्तिमाश्रित्य कुरुते प्रमेहाद्दूषितः कफः । दूषयित्वा वपुः क्लेदं स्वेदमेदोवसामिषम्
15 // bastimāśritya kurute pramehāddūṣitaḥ kaphaḥ / dūṣayitvā vapuḥ kledaṃ svedamedovasāmiṣam
16 ॥ पित्तं रक्तमतिक्षीणे कफादौ मूत्रसंश्रयम् । धातुं बस्तिमुपानीय तत्क्षयेच्चैव मारुतः
16 // pittaṃ raktamatikṣīṇe kaphādau mūtrasaṃśrayam / dhātuṃ bastimupānīya tatkṣayeccaiva mārutaḥ
17 ॥ साध्यासाध्यप्रतीत्याद्याः मेहास्तेनैव तद्भवाः । समे समकृता दोषे परमत्वात्तथापि च
17 // sādhyāsādhyapratītyādyāḥ mehāstenaiva tadbhavāḥ / same samakṛtā doṣe paramatvāttathāpi ca
18 ॥ सामान्य लक्षणन्तेषां प्रभूताविलमूत्रता । दोषदूष्या विशेषे ऽपि तत्संयोगविशेषतः
18 // sāmānya lakṣaṇanteṣāṃ prabhūtāvilamūtratā / doṣadūṣyā viśeṣe 'pi tatsaṃyogaviśeṣataḥ
19 ॥ मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्प्यते । अच्छं बहुसितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्
19 // mūtravarṇādibhedena bhedo meheṣu kalpyate / acchaṃ bahusitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam
20 ॥ मेहत्युदकमेहेन किञ्चिदाविलपिच्छिलम् । इक्षो रसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः
20 // mehatyudakamehena kiñcidāvilapicchilam / ikṣo rasamivātyarthaṃ madhuraṃ cekṣumehataḥ
21 ॥ सान्द्री भवेत्पर्युषितं सान्द्रमेहेन मेहति । सुरामेही सुरातुल्यमुपर्यच्छमधोघनम्
21 // sāndrī bhavetparyuṣitaṃ sāndramehena mehati / surāmehī surātulyamuparyacchamadhoghanam
22 ॥ सहृष्टरोमा पिष्टेन पिष्टबद्बहुलं सितम् । शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही प्रमेहति
22 // sahṛṣṭaromā piṣṭena piṣṭabadbahulaṃ sitam / śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī pramehati
23 ॥ मूत्रयेत्सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् । शीतमेही सुबहुशो मधुरं भृशशीतलम्
23 // mūtrayetsikatāmehī sikatārūpiṇo malān / śītamehī subahuśo madhuraṃ bhṛśaśītalam
24 ॥ शनैः शनैः शनैर्मेही मन्दं मन्दंप्रमेहति । लालातन्तुयुतं मूत्रं लालामेहेन पिच्छिलम्
24 // śanaiḥ śanaiḥ śanairmehī mandaṃ mandaṃpramehati / lālātantuyutaṃ mūtraṃ lālāmehena picchilam
25 ॥ गन्धवर्णरसस्पर्शेः क्षारेण क्षारतोयवत् । नीलमेहन नीलाभं कालमेही मसीनिभम्
25 // gandhavarṇarasasparśeḥ kṣāreṇa kṣāratoyavat / nīlamehana nīlābhaṃ kālamehī masīnibham
26 ॥ सन्धिमर्मसु जायन्ते मांसलेषु च धामसु । अन्तोन्नता मध्यनिन्मा अक्लेदसुरुजान्विता
26 // sandhimarmasu jāyante māṃsaleṣu ca dhāmasu / antonnatā madhyaninmā akledasurujānvitā
27 ॥ शरावमानसंस्थाना पिडिका स्याच्छराविका । सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः
27 // śarāvamānasaṃsthānā piḍikā syāccharāvikā / sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ
28 ॥ महती पिडिका नीला विनता नाम सा स्मृता । दहति त्वचमुत्थाने ज्वालिनी कष्टदायिनी
28 // mahatī piḍikā nīlā vinatā nāma sā smṛtā / dahati tvacamutthāne jvālinī kaṣṭadāyinī
29 ॥ रक्ता सिता स्फोटचिता दारुणा त्वलजी भवेत् । मसूराकृति संस्थाना विज्ञेया तु मसूरिका
29 // raktā sitā sphoṭacitā dāruṇā tvalajī bhavet / masūrākṛti saṃsthānā vijñeyā tu masūrikā
30 ॥ सर्षपोपमसंस्थाना जिह्वापाकमहारुजा । पुत्रिणी महती चाल्पा सुसूक्ष्मा पिडिका स्मृता
30 // sarṣapopamasaṃsthānā jihvāpākamahārujā / putriṇī mahatī cālpā susūkṣmā piḍikā smṛtā
31 ॥ विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका । विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका तु सा
31 // vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā / vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā tu sā
32 ॥ पुत्रिणी च विदारी च दुः सहा बहुमेदसः । सद्यः पित्तोल्बणास्त्वन्याः सम्भवन्त्यल्पमेदसः
32 // putriṇī ca vidārī ca duḥ sahā bahumedasaḥ / sadyaḥ pittolbaṇāstvanyāḥ sambhavantyalpamedasaḥ
33 ॥ पिडिकास्ता भवेयुः स्याद्दोषोद्रेको यथायथम् । प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः
33 // piḍikāstā bhaveyuḥ syāddoṣodreko yathāyatham / prameheṇa vināpyetā jāyante duṣṭamedasaḥ
34 ॥ तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वर्णञ्च वर्जितम् । हारिद्रं रक्तवर्णं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्
34 // tāvacca nopalakṣyante yāvadvarṇañca varjitam / hāridraṃ raktavarṇaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam
35 ॥ यो मूत्रयेत तन्महें रक्तपित्तन्तु तद्विदुः । स्वेदो ऽङ्गगान्धः शिथिलत्वमङ्गे श्य्याशनस्वप्नसुखाभिषङ्गः । हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदाहा घनोग्रता केशनखाभिवृद्धिः
35 // yo mūtrayeta tanmaheṃ raktapittantu tadviduḥ / svedo 'ṅgagāndhaḥ śithilatvamaṅge śyyāśanasvapnasukhābhiṣaṅgaḥ / hṛnnetrajihvāśravaṇopadāhā ghanogratā keśanakhābhivṛddhiḥ
36 ॥ शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्य मास्ये करपाददाहः । भविष्यतो मेहगणस्य रूपं मूत्रे ऽपि धावन्ति पिपीलिकाश्च
36 // śītapriyatvaṃ galatāluśoṣo mādhurya māsye karapādadāhaḥ / bhaviṣyato mehagaṇasya rūpaṃ mūtre 'pi dhāvanti pipīlikāśca
37 ॥ तृष्णा प्रमेहे मधुरं प्रपिच्छं मध्वामये स्याद्विविधोविकारः । सम्पूरणाद्वा कफसम्भवः स्यात्क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा
37 // tṛṣṇā pramehe madhuraṃ prapicchaṃ madhvāmaye syādvividhovikāraḥ / sampūraṇādvā kaphasambhavaḥ syātkṣīṇeṣu doṣeṣvanilātmako vā
38 ॥ सम्पूर्णरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वै रतिसम्भवाश्च । सक्रामते पित्तकृतास्तु याप्याः साध्यो ऽस्ति मेहो यदि नास्ति दिष्टम्
38 // sampūrṇarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vai ratisambhavāśca / sakrāmate pittakṛtāstu yāpyāḥ sādhyo 'sti meho yadi nāsti diṣṭam