29 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डेतिसारनिदान नाम सप्तञ्चाशदुत्तरशतमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 158 धन्वन्तरिरुवाच । अथातो मूत्रघातस्य निदानं शृणु सुश्रुत । बस्तिबस्तिशिरोमेढ्रकटीवृषणपायु च
29 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍetisāranidāna nāma saptañcāśaduttaraśatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 158 dhanvantariruvāca / athāto mūtraghātasya nidānaṃ śṛṇu suśruta / bastibastiśiromeḍhrakaṭīvṛṣaṇapāyu ca
1 ॥ एकसंवहनाः प्रोक्ता गुदास्थिविवराश्रयाः । अधोमुखो ऽपि बस्तिर्हि मूत्रवाहिशिरामुखैः
1 // ekasaṃvahanāḥ proktā gudāsthivivarāśrayāḥ / adhomukho 'pi bastirhi mūtravāhiśirāmukhaiḥ
2 ॥ पार्श्वेभ्यः पूर्यते श्लक्ष्णै (सूक्ष्मैः) स्यन्दमानैरनारतम् । तैस्तैरेव प्रविश्यैवन्दोषान्कुवन्ति विंशतिम्
2 // pārśvebhyaḥ pūryate ślakṣṇai (sūkṣmaiḥ) syandamānairanāratam / taistaireva praviśyaivandoṣānkuvanti viṃśatim
3 ॥ मूत्राघातः प्रमेहश्च कृच्छ्रान्मर्म समाश्रयेत् । बस्तिवङ्क्षणमेढ्रार्तियुक्तोल्पाल्पं मुहुर्मुहुः
3 // mūtrāghātaḥ pramehaśca kṛcchrānmarma samāśrayet / bastivaṅkṣaṇameḍhrārtiyuktolpālpaṃ muhurmuhuḥ
4 ॥ मूत्राण्यावातजे कृच्छ्रपीत्ते पीतं सदाहरुक् । रक्तं वा कफजो बस्तिमेढ्रगौरवशोथवान्
4 // mūtrāṇyāvātaje kṛcchrapītte pītaṃ sadāharuk / raktaṃ vā kaphajo bastimeḍhragauravaśothavān
5 ॥ सपिच्छं सनिरुद्धं च सर्वैः सर्वात्मकं मलैः । यदा वायुर्मुखं बस्तेर्व्यावर्त्य पारिशोषयन्
5 // sapicchaṃ saniruddhaṃ ca sarvaiḥ sarvātmakaṃ malaiḥ / yadā vāyurmukhaṃ bastervyāvartya pāriśoṣayan
6 ॥ मूत्रं सपित्तं सकफं सशुक्रं वा तदा क्रमात् । संजायते ऽश्मरी घोरा पित्तं गोरिव रोचना
6 // mūtraṃ sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā tadā kramāt / saṃjāyate 'śmarī ghorā pittaṃ goriva rocanā
7 ॥ श्लेष्माश्रया च सर्वा स्यादथास्याः पूर्वलक्षणम् । बस्त्याध्मानं तदासन्नदेशोहि परितो ऽतिरुक्
7 // śleṣmāśrayā ca sarvā syādathāsyāḥ pūrvalakṣaṇam / bastyādhmānaṃ tadāsannadeśohi parito 'tiruk
8 ॥ बस्तौ च मूत्रसङ्गित्वं मूत्रकृच्छ्रं ज्वरो ऽरुचिः । सामान्यलिङ्गं रुङ्नाभिसीवनीबस्तिमूर्धसु
8 // bastau ca mūtrasaṅgitvaṃ mūtrakṛcchraṃ jvaro 'ruciḥ / sāmānyaliṅgaṃ ruṅnābhisīvanībastimūrdhasu
9 ॥ विस्तीर्णवा सं मूत्रं स्यात्तथा मार्गनिरोधने । बद्धं बद्ध्वा सुखं मेहेदच्छं गोमेदकोपमम्
9 // vistīrṇavā saṃ mūtraṃ syāttathā mārganirodhane / baddhaṃ baddhvā sukhaṃ mehedacchaṃ gomedakopamam
10 ॥ तत्संक्षोभाद्भवेत्सासृङ्मांसमध्वनि रुग्भवेत् । तत्र बाताभिसृत्यार्तोदन्तान् खादति वेपते
10 // tatsaṃkṣobhādbhavetsāsṛṅmāṃsamadhvani rugbhavet / tatra bātābhisṛtyārtodantān khādati vepate
11 ॥ गृह्णाति मेहनं नाभिं पीडयत्यतिलक्षणम् । सानिलं मुञ्चति शकृन्मुहुर्मेहति बिन्दुशः
11 // gṛhṇāti mehanaṃ nābhiṃ pīḍayatyatilakṣaṇam / sānilaṃ muñcati śakṛnmuhurmehati binduśaḥ
12 ॥ श्यामरूक्षाश्मरी चास्य स्याच्चिता कण्टकैरिव । पित्तेन दह्यते बस्तिः पच्यमान इवोष्णवान्
12 // śyāmarūkṣāśmarī cāsya syāccitā kaṇṭakairiva / pittena dahyate bastiḥ pacyamāna ivoṣṇavān
13 ॥ भल्लातकास्थिसंस्थाना रक्ता पीता सिताश्मरा । बस्तिर्निस्तुद्यत इव श्लेष्मणा शीतलो गुरुः
13 // bhallātakāsthisaṃsthānā raktā pītā sitāśmarā / bastirnistudyata iva śleṣmaṇā śītalo guruḥ
14 ॥ अश्मरी महती श्लक्ष्णा मधुवर्णाथ वा सिता । एता भवन्ति बालनां तेषामेव च भूयसाम्
14 // aśmarī mahatī ślakṣṇā madhuvarṇātha vā sitā / etā bhavanti bālanāṃ teṣāmeva ca bhūyasām
15 ॥ आशयोपचयाल्पत्वाद्गहणाहरणे सुखी । सुक्राश्मरी तु महती जायते शुक्रधारणात्
15 // āśayopacayālpatvādgahaṇāharaṇe sukhī / sukrāśmarī tu mahatī jāyate śukradhāraṇāt
16 ॥ स्थानच्युतमभुक्तं वा अण्डयोरन्तरे ऽनिलः । शोषयत्युपसंगृह्य शुक्रं तच्छुक्रमश्मरी
16 // sthānacyutamabhuktaṃ vā aṇḍayorantare 'nilaḥ / śoṣayatyupasaṃgṛhya śukraṃ tacchukramaśmarī
17 ॥ बस्तिरुक्कृच्छ्रमूत्रत्वं शुक्ला श्वयथुकारिणी । तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुष्कमेत्य विलीयते
17 // bastirukkṛcchramūtratvaṃ śuklā śvayathukāriṇī / tasyāmutpannamātrāyāṃ śuṣkametya vilīyate
18 ॥ पीडिते ज्वरकासे ऽस्मिन्नश्मर्येव च शर्करा । असौ वा वायुना भिन्ना सा त्वस्मिन्नमुलोमगे
18 // pīḍite jvarakāse 'sminnaśmaryeva ca śarkarā / asau vā vāyunā bhinnā sā tvasminnamulomage
19 ॥ निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विपच्यते । मूत्रसंधारणं कुर्यात्क्रुद्धो बस्तेर्मुखे मरुत्
19 // nireti saha mūtreṇa pratilome vipacyate / mūtrasaṃdhāraṇaṃ kuryātkruddho bastermukhe marut
20 ॥ मूत्रसङ्गं रुजं कण्डूं कदाचिच्च सुवामतः । प्रच्छाद्य बस्तिमुद्धृत्य गर्मान्तं स्थूलविप्लुताम्
20 // mūtrasaṅgaṃ rujaṃ kaṇḍūṃ kadācicca suvāmataḥ / pracchādya bastimuddhṛtya garmāntaṃ sthūlaviplutām
21 ॥ करोति तत्र रुग्दाहं स्पन्दनोद्वेष्टनानि च । बिन्दुशश्च प्रवर्तेत मूत्रं बस्तौ तु पीडिते
21 // karoti tatra rugdāhaṃ spandanodveṣṭanāni ca / binduśaśca pravarteta mūtraṃ bastau tu pīḍite
22 ॥ धारावरोधश्चाप्येष वातबस्तिरिति स्मृतः । दुस्तरो दुस्तरतरो द्वितीयः प्रबलो ऽनिलः
22 // dhārāvarodhaścāpyeṣa vātabastiriti smṛtaḥ / dustaro dustarataro dvitīyaḥ prabalo 'nilaḥ
23 ॥ शकृप्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः । अष्ठीलाभं घनं ग्रन्थिं करोत्यच (ब) लमुन्नतम्
23 // śakṛpmārgasya basteśca vāyurantaramāśritaḥ / aṣṭhīlābhaṃ ghanaṃ granthiṃ karotyaca (ba) lamunnatam
24 ॥ वाताष्ठीलेति सात्मानं विष्णूत्रानिल (ति) सर्गकृत् । विगुणः कुण्डलीभूतो बस्तौ तीव्रव्यथोनिलः
24 // vātāṣṭhīleti sātmānaṃ viṣṇūtrānila (ti) sargakṛt / viguṇaḥ kuṇḍalībhūto bastau tīvravyathonilaḥ
25 ॥ आबध्य मूत्रं भ्रमति संस्तम्भोद्वेष्टगौरवम् । मूत्रमल्पाल्पमथवा विमुञ्चति सकृत्सकृत्
25 // ābadhya mūtraṃ bhramati saṃstambhodveṣṭagauravam / mūtramalpālpamathavā vimuñcati sakṛtsakṛt
26 ॥ वातकुण्डलिकेत्येव मूत्रं तु विधृते ऽचिरम् । न निरेति निरुद्धं वा मूत्रातीतं तदल्परुक्
26 // vātakuṇḍaliketyeva mūtraṃ tu vidhṛte 'ciram / na nireti niruddhaṃ vā mūtrātītaṃ tadalparuk
27 ॥ विधारणात्प्रतिहतं वातादावर्तितं यदा । नाभेरधस्तादुदरं मूत्रमापूरयेत्तदा
27 // vidhāraṇātpratihataṃ vātādāvartitaṃ yadā / nābheradhastādudaraṃ mūtramāpūrayettadā
28 ॥ कुर्यात्तीव्ररुगाध्मानमशक्तिं मलसंग्रहम् । तन्मूत्रं जाठरच्छिद्रवैगुण्येनानिलेन वा
28 // kuryāttīvrarugādhmānamaśaktiṃ malasaṃgraham / tanmūtraṃ jāṭharacchidravaiguṇyenānilena vā
29 ॥ आक्षिप्तमल्पमूत्रस्य वस्तौ नाभौ च वा मले । स्थित्वा प्लवेच्छनैः पश्चात्सरुजं वाथवारुजम्
29 // ākṣiptamalpamūtrasya vastau nābhau ca vā male / sthitvā plavecchanaiḥ paścātsarujaṃ vāthavārujam
30 ॥ मूत्रोत्सर्गं सविच्छिन्नं तच्छ्रेयो गुरुशेफसोः । अन्तर्वस्ति मुखे तृष्णा स्थिराल्पं सहसा भवेत्
30 // mūtrotsargaṃ savicchinnaṃ tacchreyo guruśephasoḥ / antarvasti mukhe tṛṣṇā sthirālpaṃ sahasā bhavet
31 ॥ अश्मरीतुल्यरुग्ग्रन्थिर्मूत्रग्रन्थिः स उच्यते । मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना शुक्रमुद्धृतम्
31 // aśmarītulyaruggranthirmūtragranthiḥ sa ucyate / mūtritasya striyaṃ yāto vāyunā śukramuddhṛtam
32 ॥ स्थानाच्च्युतं मूत्रयतः प्राक् पश्चाद्वा प्रवर्तते । भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते
32 // sthānāccyutaṃ mūtrayataḥ prāk paścādvā pravartate / bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ taducyate
33 ॥ रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावर्तं शकृद्यदा । मूत्रस्रोतो ऽनुपर्येति संसृष्टं शकृता तदा
33 // rūkṣadurbalayorvātenodāvartaṃ śakṛdyadā / mūtrasroto 'nuparyeti saṃsṛṣṭaṃ śakṛtā tadā
34 ॥ मूत्रबिन्दुं तुल्यगन्धं स्याद्विघातं तमादिशेत् । पित्तव्यायामतीक्ष्णाम्लभोजनाध्मानकादिभिः
34 // mūtrabinduṃ tulyagandhaṃ syādvighātaṃ tamādiśet / pittavyāyāmatīkṣṇāmlabhojanādhmānakādibhiḥ
35 ॥ प्रवृद्धवायुना मूत्रे वस्तिस्थे चैव दाहकृत् । मूत्रं वर्तयते पूर्वं सरक्तं रक्तमेव वा
35 // pravṛddhavāyunā mūtre vastisthe caiva dāhakṛt / mūtraṃ vartayate pūrvaṃ saraktaṃ raktameva vā
36 ॥ उष्णं पुनः पुनः कृच्छ्रादुष्णवातं वदन्ति तम् । रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ
36 // uṣṇaṃ punaḥ punaḥ kṛcchrāduṣṇavātaṃ vadanti tam / rūkṣasya klāntadehasya bastisthau pittamārutau
37 ॥ मूत्रक्षयं सरुग्दाहं जनयेतां तदाह्वयम् । पित्तं कफो द्वादपि वा संहन्येतेनिलेनचेत्
37 // mūtrakṣayaṃ sarugdāhaṃ janayetāṃ tadāhvayam / pittaṃ kapho dvādapi vā saṃhanyetenilenacet
38 ॥ कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं रक्तं श्वेतं घनं सृजेत् । सदाहं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेच्च तत्
38 // kṛcchrānmūtraṃ tadā pītaṃ raktaṃ śvetaṃ ghanaṃ sṛjet / sadāhaṃ rocanāśaṅkhacūrṇavarṇaṃ bhavecca tat
39 ॥ शुष्कं समस्तवर्णं वा मूत्रसादं वदन्तितम् । इति विस्तारतः प्रोक्ता रोगा मूत्रप्रवर्तिताः
39 // śuṣkaṃ samastavarṇaṃ vā mūtrasādaṃ vadantitam / iti vistārataḥ proktā rogā mūtrapravartitāḥ