59 ॥ इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डेर्ऽशोनिदाना नाम षट्पञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 157 धन्वन्तरिरुवाच । अतीसारग्रहण्योश्च निदानं वच्मि सुश्रुत । दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षड्विधः
59 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍer'śonidānā nāma ṣaṭpañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 157 dhanvantariruvāca / atīsāragrahaṇyośca nidānaṃ vacmi suśruta / doṣairvyastaiḥ samastaiśca bhayācchokācca ṣaḍvidhaḥ
1 ॥ अतीसारः स सुतरां जायते ऽत्यम्बुपानतः । विशुष्कान्नवसास्नेहतिलपिष्टविरूढकैः
1 // atīsāraḥ sa sutarāṃ jāyate 'tyambupānataḥ / viśuṣkānnavasāsnehatilapiṣṭavirūḍhakaiḥ
2 ॥ मद्यरूक्षातिमात्रादिरसातिस्नेहविभ्रमात् । कृमिघोषविरोधाच्च तद्विधेः कुपितानिलः
2 // madyarūkṣātimātrādirasātisnehavibhramāt / kṛmighoṣavirodhācca tadvidheḥ kupitānilaḥ
3 ॥ विस्त्रंसयत्यधोवातं हत्वा तेनैव चानलम् । व्यापार्यान्नशकृत्कोष्ठपुरीषद्रवतादयः
3 // vistraṃsayatyadhovātaṃ hatvā tenaiva cānalam / vyāpāryānnaśakṛtkoṣṭhapurīṣadravatādayaḥ
4 ॥ प्रकल्पते ऽतीसारस्य लक्षणं तस्य भाविनः । भेदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रस्वेदो मलग्रहः
4 // prakalpate 'tīsārasya lakṣaṇaṃ tasya bhāvinaḥ / bhedo hṛdgudakoṣṭheṣu gātrasvedo malagrahaḥ
5 ॥ आध्मानमविपाकश्च तत्र वातेन विज्वरम् । अल्पाल्पं शब्दशून्याढ्यं विरु (ब)द्धमुपवेश्यते
5 // ādhmānamavipākaśca tatra vātena vijvaram / alpālpaṃ śabdaśūnyāḍhyaṃ viru (ba)ddhamupaveśyate
6 ॥ रूक्षं सफेनमच्छं च गृहीतं व मुहुर्मुहुः । तथादग्धगदाभासं पिच्छिलं परिकर्तयन्
6 // rūkṣaṃ saphenamacchaṃ ca gṛhītaṃ va muhurmuhuḥ / tathādagdhagadābhāsaṃ picchilaṃ parikartayan
7 ॥ सशुष्कभ्रष्टपायुश्च हृष्टरोमा विनिश्वसन् । पित्तेन पीतमशितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्
7 // saśuṣkabhraṣṭapāyuśca hṛṣṭaromā viniśvasan / pittena pītamaśitaṃ hāridraṃ śādvalaprabham
8 ॥ सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्छास्वेददाहवान् । सशूलपायुसन्तापपाकवाञ्छ्लेष्मणा घनम्
8 // saraktamatidurgandhaṃ tṛṇmūrchāsvedadāhavān / saśūlapāyusantāpapākavāñchleṣmaṇā ghanam
9 ॥ पिच्छिलं तत्रानुसारमल्पाल्पं सप्रवाहिकम् । सरोमहर्पः सेक्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः
9 // picchilaṃ tatrānusāramalpālpaṃ sapravāhikam / saromaharpaḥ sekleśo gurubastigudodaraḥ
10 ॥ कृते ऽप्यकृतसङ्गश्च सर्वात्मा सर्वलक्षणः । भयेन क्षुभिते चित्ते शायिते द्रावयेत्स (च्छ) कृत्
10 // kṛte 'pyakṛtasaṅgaśca sarvātmā sarvalakṣaṇaḥ / bhayena kṣubhite citte śāyite drāvayetsa (ccha) kṛt
11 ॥ वायुस्ततो निवार्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम् । वातपित्ते समं लिङ्गमाहुस्तद्वच्च शोकतः
11 // vāyustato nivāryeta kṣipramuṣṇaṃ dravaṃ plavam / vātapitte samaṃ liṅgamāhustadvacca śokataḥ
12 ॥ अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः । सासृग्जातं रसद्रोगो गौरवादप्सु मुञ्चति? । शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भार्तिप्रसेकिनः
12 // atīsāraḥ samāsena dvedhā sāmo nirāmakaḥ / sāsṛgjātaṃ rasadrogo gauravādapsu muñcati? / śakṛddurgandhamāṭopaviṣṭambhārtiprasekinaḥ
13 ॥ विपरीतो निरामस्तु कफात्को ऽपि न मज्जति । अतीसारेषु यो नाति यत्नवान् ग्रहणीगदः
13 // viparīto nirāmastu kaphātko 'pi na majjati / atīsāreṣu yo nāti yatnavān grahaṇīgadaḥ
14 ॥ तस्य स्यादग्निनिर्वाणकार्यैरत्यर्थसञ्चितैः । सामं शकृन्निरामं वा जीर्णं येनातिसार्यते
14 // tasya syādagninirvāṇakāryairatyarthasañcitaiḥ / sāmaṃ śakṛnnirāmaṃ vā jīrṇaṃ yenātisāryate
15 ॥ सो ऽतिसारो ऽतिसरणा दाशुकारीः स्वभावतः । सामंशीर्णमजीर्णेन जीर्णे पक्वं तु नैव च
15 // so 'tisāro 'tisaraṇā dāśukārīḥ svabhāvataḥ / sāmaṃśīrṇamajīrṇena jīrṇe pakvaṃ tu naiva ca
16 ॥ चिरकृद् ग्रहणीदोषः सञ्चयांश्चोपवेशयेत् । अकस्माद्वारसुर्वेधमकस्मात्सन्धिनीमुहुः? । स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते
16 // cirakṛd grahaṇīdoṣaḥ sañcayāṃścopaveśayet / akasmādvārasurvedhamakasmātsandhinīmuhuḥ? / sa caturdhā pṛthagdoṣaiḥ sannipātācca jāyate
17 ॥ प्राग्रूपाङ्गस्य सदनं चिरात्पवन अल्पकः । प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्श्रमोभ्रमः
17 // prāgrūpāṅgasya sadanaṃ cirātpavana alpakaḥ / praseko vaktravairasyamarucistṛṭśramobhramaḥ
18 ॥ आब (न) द्धोदरता छर्दिः कर्णके ऽप्यनुकूजकम् । सामान्यलक्षणं कार्श्यं वमक स्तमको ज्वरः
18 // āba (na) ddhodaratā chardiḥ karṇake 'pyanukūjakam / sāmānyalakṣaṇaṃ kārśyaṃ vamaka stamako jvaraḥ
19 ॥ मूर्छा शिरोरुविष्टम्भः श्वयथुः करपादयोः । तन्द्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः
19 // mūrchā śiroruviṣṭambhaḥ śvayathuḥ karapādayoḥ / tandrānilāttāluśoṣastimiraṃ karṇayoḥ svanaḥ
20 ॥ पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजा तीक्ष्णविषूचिका । रुग्णेषु वृद्धिः सर्वषु क्षुत्तृष्णापरिहर्त्रिका
20 // pārśvoruvaṅkṣaṇagrīvārujā tīkṣṇaviṣūcikā / rugṇeṣu vṛddhiḥ sarvaṣu kṣuttṛṣṇāparihartrikā
21 ॥ जीर्णेजीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते । वाताद्धृद्रोगगुल्मार्शःप्लीहपाण्डुरशङ्किताः
21 // jīrṇejīryati cādhmānaṃ bhukte svāsthyaṃ samaśnute / vātāddhṛdrogagulmārśaḥplīhapāṇḍuraśaṅkitāḥ
22 ॥ चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कं तुन्दारं शब्दफेनवत् । पुनः पुनः सृजेद्वर्चं पायुरुच्छ्वासकासवान्
22 // cirādduḥ khaṃ dravaṃ śuṣkaṃ tundāraṃ śabdaphenavat / punaḥ punaḥ sṛjedvarcaṃ pāyurucchvāsakāsavān
23 ॥ पीतेन पीतनीलाभं पीताभं सृजति द्रवम् । पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः
23 // pītena pītanīlābhaṃ pītābhaṃ sṛjati dravam / pūtyamlodgārahṛtkaṇṭhadāhārucitṛḍarditaḥ
24 ॥ श्लेष्मणा पच्यते दुःखे मनश्छर्दिररोचकः । आस्योपदाहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः
24 // śleṣmaṇā pacyate duḥkhe manaśchardirarocakaḥ / āsyopadāhaniṣṭhīvakāsahṛllāsapīnasāḥ
25 ॥ हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु । उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं सप्रहर्षणम्
25 // hṛdayaṃ manyate styānamudaraṃ stimitaṃ guru / udgāro duṣṭamadhuraḥ sadanaṃ sapraharṣaṇam
26 ॥ सम्भिन्नश्लेष्मसंश्लिष्टगुरुचाम्लैः (वर्चः) प्रवर्तचम् । अकृशस्यापि दौर्बल्यं सर्वजे सर्वदर्शनम्
26 // sambhinnaśleṣmasaṃśliṣṭagurucāmlaiḥ (varcaḥ) pravartacam / akṛśasyāpi daurbalyaṃ sarvaje sarvadarśanam
27 ॥ विभागे ऽङ्गस्य ये प्रोक्ता पिपासाद्यास्त्रयो मलाः । ते ऽप्यस्य ग्रहणीदोषाः समन्तेष्वस्ति कारणम्
27 // vibhāge 'ṅgasya ye proktā pipāsādyāstrayo malāḥ / te 'pyasya grahaṇīdoṣāḥ samanteṣvasti kāraṇam
28 ॥ वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दरम् । अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः
28 // vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamehodarabhagandaram / arśāṃsi grahaṇītyaṣṭau mahārogāḥ sudustarāḥ