36 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते षट्चत्वारिंशत्त मो ऽध्यायः ॥ 46॥ वसिष्ठ उवाच ततो मूर्द्धाभिषिक्तानां राज्ञाममिततेजसाम् । षट्सहस्रद्वयं रामो जीवग्राहं गृहीतवान्
36 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ṣaṭcatvāriṃśatta mo 'dhyāyaḥ // 46// vasiṣṭha uvāca tato mūrddhābhiṣiktānāṃ rājñāmamitatejasām / ṣaṭsahasradvayaṃ rāmo jīvagrāhaṃ gṛhītavān
1 ॥ ततो राजसहस्राणि गृहीत्वा मुनिभिः सह । स जगाम महातेजाः कुरुक्षेत्रं तपोमयम्
1 // tato rājasahasrāṇi gṛhītvā munibhiḥ saha / sa jagāma mahātejāḥ kurukṣetraṃ tapomayam
2 ॥ सरसां पञ्चकं तत्र खानयित्वा भृगुद्वहः । सुखावगाहतीर्थानि तानि चक्रे समन्ततः
2 // sarasāṃ pañcakaṃ tatra khānayitvā bhṛgudvahaḥ / sukhāvagāhatīrthāni tāni cakre samantataḥ
3 ॥ जघान तत्र वै राज्ञः शरीरप्रभवामृजा । सरांसि तानि वै पञ्च पूरयामास भार्गवः
3 // jaghāna tatra vai rājñaḥ śarīraprabhavāmṛjā / sarāṃsi tāni vai pañca pūrayāmāsa bhārgavaḥ
4 ॥ स्नात्वा तेषु यथान्यायं जामदग्नयः प्रतापवान् । पितॄन्संतर्पयामास यथाशास्त्रमतन्द्रितः
4 // snātvā teṣu yathānyāyaṃ jāmadagnayaḥ pratāpavān / pitṝnsaṃtarpayāmāsa yathāśāstramatandritaḥ
5 ॥ पितुः प्रेतस्य राजेन्द्र श्राद्धादिकमशेषतः । ब्राह्मणैः सह मातुश्च तत्र चक्रे यथोदितम्
5 // pituḥ pretasya rājendra śrāddhādikamaśeṣataḥ / brāhmaṇaiḥ saha mātuśca tatra cakre yathoditam
6 ॥ एवं तीर्णप्रतीकः स कुरुक्षेत्रे तपोमये । उवासातन्द्रितः सम्यक् पितृपूजापरायणः
6 // evaṃ tīrṇapratīkaḥ sa kurukṣetre tapomaye / uvāsātandritaḥ samyak pitṛpūjāparāyaṇaḥ
7 ॥ ततः प्रभृत्यभूद्राजंस्तीर्थानामुत्तमोत्तमम् । विहितं जामदग्न्येन कुरुक्षेत्रे तपोवने
7 // tataḥ prabhṛtyabhūdrājaṃstīrthānāmuttamottamam / vihitaṃ jāmadagnyena kurukṣetre tapovane
8 ॥ सस्यमं तपञ्चकमिति स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् । यत्र यक्रे भृगुश्रेष्ठः पितॄणां तृप्तिमक्षयाम्
8 // sasyamaṃ tapañcakamiti sthānaṃ trailokyaviśrutam / yatra yakre bhṛguśreṣṭhaḥ pitṝṇāṃ tṛptimakṣayām
9 ॥ स्नानदानतपोहोमद्विजभोजनतर्पणैः । भृशमाप्यायितास्तेन यत्र ते पितरो ऽखिलाः
9 // snānadānatapohomadvijabhojanatarpaṇaiḥ / bhṛśamāpyāyitāstena yatra te pitaro 'khilāḥ
10 ॥ अवापुरक्षयां तृप्तिं पितृलोकं च शाश्वतम् । समन्तपञ्चकं नाम तीर्थं लोके परिश्रुतम्
10 // avāpurakṣayāṃ tṛptiṃ pitṛlokaṃ ca śāśvatam / samantapañcakaṃ nāma tīrthaṃ loke pariśrutam
11 ॥ सर्वपापक्षयकरं महापुण्योपबृंहितम् । मर्त्यानां यत्र यातानामेनांसि निखिलानि तु
11 // sarvapāpakṣayakaraṃ mahāpuṇyopabṛṃhitam / martyānāṃ yatra yātānāmenāṃsi nikhilāni tu
12 ॥ दूरादेवापयास्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत् । तत्क्षेत्रचर्यागमनं मर्त्यानामसतामिह
12 // dūrādevāpayāsyanti pravāte śuṣkaparṇavat / tatkṣetracaryāgamanaṃ martyānāmasatāmiha
13 ॥ न लभ्यते महाराज जातु जन्मशतैरपि । समन्तपञ्चकं तीर्थं कुरुक्षेत्रे ऽतिपावनम्
13 // na labhyate mahārāja jātu janmaśatairapi / samantapañcakaṃ tīrthaṃ kurukṣetre 'tipāvanam
14 ॥ यत्र स्नातः सर्वतीर्थैः स्नातो भवति मानवः । कृतकृत्यस्ततो रामः सम्यक् पूर्णमनोरथः
14 // yatra snātaḥ sarvatīrthaiḥ snāto bhavati mānavaḥ / kṛtakṛtyastato rāmaḥ samyak pūrṇamanorathaḥ
15 ॥ उवास तत्र नियतः कञ्चित्कालं महामतिः । ततः संवत्सरस्यान्ते ब्राह्मणैः सहितो वशी
15 // uvāsa tatra niyataḥ kañcitkālaṃ mahāmatiḥ / tataḥ saṃvatsarasyānte brāhmaṇaiḥ sahito vaśī
16 ॥ पितृपिण्डप्रदानाय जामदग्न्यो ऽगमद्गयाम् । ततो गत्वा ततः श्राद्धे यथाशास्त्रमरिन्दमः
16 // pitṛpiṇḍapradānāya jāmadagnyo 'gamadgayām / tato gatvā tataḥ śrāddhe yathāśāstramarindamaḥ
17 ॥ ब्राह्मणांस्तर्पयामास पितॄनुद्दिश्य सत्कृतान् । शैवं तत्र परं स्थानं चन्द्रपादमिति स्मृतम्
17 // brāhmaṇāṃstarpayāmāsa pitṝnuddiśya satkṛtān / śaivaṃ tatra paraṃ sthānaṃ candrapādamiti smṛtam
18 ॥ पितृतृप्तिकरं क्षेत्रं तादृग्लोके न विद्यते । यत्रार्चिताः स्वकुलजैर्यथाशक्ति मनागपि
18 // pitṛtṛptikaraṃ kṣetraṃ tādṛgloke na vidyate / yatrārcitāḥ svakulajairyathāśakti manāgapi
19 ॥ पितरः पिण्डदानाद्यैः प्राप्स्यन्ति गतिमक्षयाम् । पितॄनुद्दिश्य तत्रासौ तर्प्पितेषु द्विजातिषु
19 // pitaraḥ piṇḍadānādyaiḥ prāpsyanti gatimakṣayām / pitṝnuddiśya tatrāsau tarppiteṣu dvijātiṣu
20 ॥ ददौ च विधिवत्पिण्डं पितृभक्तिसमन्वितः । ततस्तत्पितरः सर्वे पितृलोकादुपागताः
20 // dadau ca vidhivatpiṇḍaṃ pitṛbhaktisamanvitaḥ / tatastatpitaraḥ sarve pitṛlokādupāgatāḥ
21 ॥ जगृहुस्तत्कृतां पूजां जमदग्निपुरोगमाः । अथ संप्रीतमनसः समेत्य भृगुनन्दनम्
21 // jagṛhustatkṛtāṃ pūjāṃ jamadagnipurogamāḥ / atha saṃprītamanasaḥ sametya bhṛgunandanam
22 ॥ ऊचुस्तत्पितरः सर्वे ऽदृश्या भूत्वान्तरिक्षगाः । पितर ऊचुः महत्कर्म कृतं वीर भवतान्यैः सुदुष्करम्
22 // ūcustatpitaraḥ sarve 'dṛśyā bhūtvāntarikṣagāḥ / pitara ūcuḥ mahatkarma kṛtaṃ vīra bhavatānyaiḥ suduṣkaram
23 ॥ अस्मानपि यथान्यायं सम्यक् तर्पितवानसि । अस्माकमक्षयां प्रीतिं तथापि त्वं न यच्छसि
23 // asmānapi yathānyāyaṃ samyak tarpitavānasi / asmākamakṣayāṃ prītiṃ tathāpi tvaṃ na yacchasi
24 ॥ क्षत्रहत्यां हि कृत्वा तु कृतकर्माभवद्यतः । क्षेत्रस्यास्य प्रभावेण भक्त्या च तव दर्शनम्
24 // kṣatrahatyāṃ hi kṛtvā tu kṛtakarmābhavadyataḥ / kṣetrasyāsya prabhāveṇa bhaktyā ca tava darśanam
25 ॥ प्राप्ताःस्म पूजिताः किं तु नाक्षय्यफलभागिनः । त्समात्त्वं वीरहत्यादिपापप्रशमनाय हि
25 // prāptāḥsma pūjitāḥ kiṃ tu nākṣayyaphalabhāginaḥ / tsamāttvaṃ vīrahatyādipāpapraśamanāya hi
26 ॥ प्रायश्चित्तं यथान्यायं कुरु धर्मं च शाश्वतम् । वधाच्च विनिवर्तस्व क्षत्रियाणामतः परम्
26 // prāyaścittaṃ yathānyāyaṃ kuru dharmaṃ ca śāśvatam / vadhācca vinivartasva kṣatriyāṇāmataḥ param
27 ॥ पितुर्न्न ते ऽपराध्यन्ते न स्वतन्त्रं यतो जगत् । तन्निमित्तं तु मरणं पितुस्ते विहितं पुरा
27 // piturnna te 'parādhyante na svatantraṃ yato jagat / tannimittaṃ tu maraṇaṃ pituste vihitaṃ purā
28 ॥ हन्तुं कं कः समर्थः स्याल्लोके रक्षितुमेव वा । निमित्तमात्रमेवेह सर्वः सर्वस्य चैतयोः
28 // hantuṃ kaṃ kaḥ samarthaḥ syālloke rakṣitumeva vā / nimittamātrameveha sarvaḥ sarvasya caitayoḥ
29 ॥ ध्रुवं कर्मानुरूपं ते चेष्टन्ते सर्व एव हि । कालानुवृत्तं बलवान्नृलोको नात्र संशयः
29 // dhruvaṃ karmānurūpaṃ te ceṣṭante sarva eva hi / kālānuvṛttaṃ balavānnṛloko nātra saṃśayaḥ
30 ॥ बाधितुं भुवि भूतानि भूतानां न विधिं विना । शक्यते वत्स सर्वो ऽपि यतः शक्त्या स्वकर्मकृत्
30 // bādhituṃ bhuvi bhūtāni bhūtānāṃ na vidhiṃ vinā / śakyate vatsa sarvo 'pi yataḥ śaktyā svakarmakṛt
31 ॥ क्षत्रं प्रति ततो रोषं विमुच्यास्मत्प्रियेप्सया । शममा प्नुहि भद्रं ते स ह्यस्माकं परं बलम्
31 // kṣatraṃ prati tato roṣaṃ vimucyāsmatpriyepsayā / śamamā pnuhi bhadraṃ te sa hyasmākaṃ paraṃ balam
32 ॥ वसिष्ठ उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधुः सर्वे पितरो भृगुनन्दनम् । स चापि तद्वचः सर्वं प्रतिजग्राह सादरम्
32 // vasiṣṭha uvāca ityuktvāntardadhuḥ sarve pitaro bhṛgunandanam / sa cāpi tadvacaḥ sarvaṃ pratijagrāha sādaram
33 ॥ अकृतव्रणसंयुक्तो मुदा परमया युतः । प्रययौ च तदा रामस्तस्मात्सिद्धवनाश्रमम्
33 // akṛtavraṇasaṃyukto mudā paramayā yutaḥ / prayayau ca tadā rāmastasmātsiddhavanāśramam
34 ॥ तस्मिन्स्थित्वा भृगुश्रेष्ठो ब्राह्मणैः सहितो नृप । तपसे धृतसंकल्पो बभूव स महामनाः
34 // tasminsthitvā bhṛguśreṣṭho brāhmaṇaiḥ sahito nṛpa / tapase dhṛtasaṃkalpo babhūva sa mahāmanāḥ
35 ॥ सरथं सहसाहं च धनुःसंहननानि च । पुनरागमसंकेतं कृत्वा प्रास्थापयत्तदा
35 // sarathaṃ sahasāhaṃ ca dhanuḥsaṃhananāni ca / punarāgamasaṃketaṃ kṛtvā prāsthāpayattadā
36 ॥ ततः स सर्वतीर्थेषु चक्रे स्नानमतन्द्रितः । परीत्यपृथिवीं सर्वां पितृदेवादिबूजकः
36 // tataḥ sa sarvatīrtheṣu cakre snānamatandritaḥ / parītyapṛthivīṃ sarvāṃ pitṛdevādibūjakaḥ
37 ॥ एवं क्रमेण पृथिवीं त्रिवारं भुगुनन्दनः । परिचक्राम राजेन्द्र लोकवृत्तमनुव्रतः
37 // evaṃ krameṇa pṛthivīṃ trivāraṃ bhugunandanaḥ / paricakrāma rājendra lokavṛttamanuvrataḥ
38 ॥ ततः स पर्वतश्रेष्ठं महेन्द्रं पुनरप्यथ । जगाम तपसे राजन्बाह्मणैरभिसंवृतः
38 // tataḥ sa parvataśreṣṭhaṃ mahendraṃ punarapyatha / jagāma tapase rājanbāhmaṇairabhisaṃvṛtaḥ
39 ॥ स तस्मिंश्चिररात्राय मुनि सिद्धनिषेविते । निवासमात्मनो राजन्कल्पयामास धर्मवित्
39 // sa tasmiṃścirarātrāya muni siddhaniṣevite / nivāsamātmano rājankalpayāmāsa dharmavit
40 ॥ मुनयस्तं तपस्यन्तं सर्वक्षेत्रनिवासिनः । द्रष्टुकामाः समाजग्मुर्नियता ब्रह्मवादिनः
40 // munayastaṃ tapasyantaṃ sarvakṣetranivāsinaḥ / draṣṭukāmāḥ samājagmurniyatā brahmavādinaḥ
41 ॥ ददृशुस्ते मुनिगणास्तपस्यासक्तमानसम् । क्षात्रं कक्षमशेषेण दग्ध्वा शान्तमिवानलम्
41 // dadṛśuste munigaṇāstapasyāsaktamānasam / kṣātraṃ kakṣamaśeṣeṇa dagdhvā śāntamivānalam
42 ॥ अथ तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्दिव्यांस्तपोमयान् । अर्घ्यादिसमुदाचारैः पूजयामास भार्गवः
42 // atha tānāgatāndṛṣṭvā munīndivyāṃstapomayān / arghyādisamudācāraiḥ pūjayāmāsa bhārgavaḥ
43 ॥ कृतकौशलसंप्रश्नपूर्वकाः सुमहोदयाः । तेषां तस्य च संवृत्ताः कथाः पुण्या मनोहराः
43 // kṛtakauśalasaṃpraśnapūrvakāḥ sumahodayāḥ / teṣāṃ tasya ca saṃvṛttāḥ kathāḥ puṇyā manoharāḥ
44 ॥ ततस्तेषामनुमते मुनीनां भावितात्मनाम् । हयमेधं महायज्ञमाहर्तुमुपचक्रमे
44 // tatasteṣāmanumate munīnāṃ bhāvitātmanām / hayamedhaṃ mahāyajñamāhartumupacakrame
45 ॥ संभृत्य सर्वसंभारानौर्वाद्यैः सहितो नृप । विश्वामित्रभरद्वाजमार्कण्डेयादिभिस्तथा
45 // saṃbhṛtya sarvasaṃbhārānaurvādyaiḥ sahito nṛpa / viśvāmitrabharadvājamārkaṇḍeyādibhistathā
46 ॥ तेषा मनुमते कृत्वा काश्यपं गुरुमात्मनः । वाजिमेधं ततो राजन्नाजहार महाक्रतुम्
46 // teṣā manumate kṛtvā kāśyapaṃ gurumātmanaḥ / vājimedhaṃ tato rājannājahāra mahākratum
47 ॥ तस्याभूत्काश्यपो ऽध्वर्युरुद्गाता गौतमो मुनिः । विश्वामित्रो ऽभवद्धोता रामस्य विदितात्मनः
47 // tasyābhūtkāśyapo 'dhvaryurudgātā gautamo muniḥ / viśvāmitro 'bhavaddhotā rāmasya viditātmanaḥ
48 ॥ ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य मार्कण्डेयो महामुनिः । भरद्वाजाग्निवेश्याद्या वेद वेदाङ्गपारगाः
48 // brahmatvamakarottasya mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ / bharadvājāgniveśyādyā veda vedāṅgapāragāḥ
49 ॥ मुनयश्चक्रुरन्यानि कर्माण्यन्ये यथाक्रमम् । पुत्त्रैः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च सहितो भगवान्भृगुः
49 // munayaścakruranyāni karmāṇyanye yathākramam / puttraiḥ śiṣyaiḥ praśiṣyaiśca sahito bhagavānbhṛguḥ
50 ॥ सादस्यमकरोद्राजन्नन्यैश्च मुनिभिः सह । स तैः सहाखिलं कर्म समाप्य भृगुपुङ्गवः
50 // sādasyamakarodrājannanyaiśca munibhiḥ saha / sa taiḥ sahākhilaṃ karma samāpya bhṛgupuṅgavaḥ
51 ॥ ब्रह्माणं पूजयामास यथावद्गुरुणा सह । अलङ्कृत्य यथान्याय कन्यां रूपवतीं महीम्
51 // brahmāṇaṃ pūjayāmāsa yathāvadguruṇā saha / alaṅkṛtya yathānyāya kanyāṃ rūpavatīṃ mahīm
52 ॥ पुरग्रामशतोपेतां समुद्रांबरमालिनीम् । आहूय भृगुशार्दूलः सशैलवनकाननाम्
52 // puragrāmaśatopetāṃ samudrāṃbaramālinīm / āhūya bhṛguśārdūlaḥ saśailavanakānanām
53 ॥ काश्यपाय ददौ सर्वामृते तं शैलमुत्तमम् । आत्मनः सन्निवासार्थं तं रामः पर्यकल्पयत्
53 // kāśyapāya dadau sarvāmṛte taṃ śailamuttamam / ātmanaḥ sannivāsārthaṃ taṃ rāmaḥ paryakalpayat
54 ॥ ततः प्रभृतिराजेन्द्र पूजयामास शास्त्रतः । हिरण्यरत्नवस्त्रश्वगोगजान्नादिभिस्तथा
54 // tataḥ prabhṛtirājendra pūjayāmāsa śāstrataḥ / hiraṇyaratnavastraśvagogajānnādibhistathā
55 ॥ पुरा समाप्य यज्ञान्ते तथा चावभृथाप्लुतः । चक्रे द्रव्यपरित्यागं तेषामनुमते तदा
55 // purā samāpya yajñānte tathā cāvabhṛthāplutaḥ / cakre dravyaparityāgaṃ teṣāmanumate tadā
56 ॥ दत्त्वा च सर्वभूतानामभयं भृगुनन्दनः । तत्रापि पर्वतवरे तपश्चर्तुं समारभत्
56 // dattvā ca sarvabhūtānāmabhayaṃ bhṛgunandanaḥ / tatrāpi parvatavare tapaścartuṃ samārabhat
57 ॥ ततस्तं समनुज्ञाय सदस्या ऋत्विजस्तथा । ययुर्यथागतं सर्वे मुनयः शंसितव्रताः
57 // tatastaṃ samanujñāya sadasyā ṛtvijastathā / yayuryathāgataṃ sarve munayaḥ śaṃsitavratāḥ
58 ॥ गतेषु तेषु भगवानकृतव्रणसंयुतः । तपो महत्समास्थाय तत्रैव न्यवसत्सुखी
58 // gateṣu teṣu bhagavānakṛtavraṇasaṃyutaḥ / tapo mahatsamāsthāya tatraiva nyavasatsukhī
59 ॥ काश्यपी तु ततो भूमिर्जननाथा ह्यनेकशः । सर्वदुःखप्रशान्त्यर्थं मारीचानुमतेन तु
59 // kāśyapī tu tato bhūmirjananāthā hyanekaśaḥ / sarvaduḥkhapraśāntyarthaṃ mārīcānumatena tu
60 ॥ तत्र दीपप्रतिष्ठाख्यव्रतं विष्णुमुखोदितम् । चचार धरणी सम्यक् दुखैर्ःमुक्ताभवच्च सा
60 // tatra dīpapratiṣṭhākhyavrataṃ viṣṇumukhoditam / cacāra dharaṇī samyak dukhairḥmuktābhavacca sā
61 ॥ इत्येष जामदग्न्यस्य प्रादुर्भाव उदाहृतः । यस्मिञ्श्रुते नरः सर्वपातकैर्विप्रमुच्यते
61 // ityeṣa jāmadagnyasya prādurbhāva udāhṛtaḥ / yasmiñśrute naraḥ sarvapātakairvipramucyate
62 ॥ प्रभावः कार्त्तवीर्यस्य लोके प्रथिततेजसः । प्रसंगात्कथितः सम्यङ्नातिसंक्षेपविस्तरः
62 // prabhāvaḥ kārttavīryasya loke prathitatejasaḥ / prasaṃgātkathitaḥ samyaṅnātisaṃkṣepavistaraḥ
63 ॥ एवंप्रभावः स नृपः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि । न तादृशः पुमात्कश्चिद्भावी भूताथवा श्रुतः
63 // evaṃprabhāvaḥ sa nṛpaḥ kārttavīryo 'bhavadbhuvi / na tādṛśaḥ pumātkaścidbhāvī bhūtāthavā śrutaḥ
64 ॥ दत्तात्रेयाद्वरं वव्रे मृतिमुत्तमपूरुषात् । यत्पुरा सो ऽगमन्मुक्तिं रणे रामेण घातितः
64 // dattātreyādvaraṃ vavre mṛtimuttamapūruṣāt / yatpurā so 'gamanmuktiṃ raṇe rāmeṇa ghātitaḥ
65 ॥ तस्यासीत्पञ्चमः पुत्रः पख्यातो यो जयध्वजः । पुत्रस्तस्य महाबाहुस्तालजङ्घो ऽभवन्नृप
65 // tasyāsītpañcamaḥ putraḥ pakhyāto yo jayadhvajaḥ / putrastasya mahābāhustālajaṅgho 'bhavannṛpa
66 ॥ अभूत्तस्यापि पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् । तालजङ्घाभिधा येषां वीतिहोत्रो ऽग्रजो ऽभवत्
66 // abhūttasyāpi putrāṇāṃ śatamuttamadhanvinām / tālajaṅghābhidhā yeṣāṃ vītihotro 'grajo 'bhavat
67 ॥ पुत्रैः सवीतिहोत्राद्यैर्हैहयाद्यैश्च राजभिः । कालं महान्तमवसद्धिमाद्रिवानगह्वरे
67 // putraiḥ savītihotrādyairhaihayādyaiśca rājabhiḥ / kālaṃ mahāntamavasaddhimādrivānagahvare
68 ॥ यः पूर्वं राम बाणेन द्रवन्पृष्ठे ऽभिताडितः । तालजङ्घो ऽपतद्भूमौ मूर्छितो गाढवेदनः
68 // yaḥ pūrvaṃ rāma bāṇena dravanpṛṣṭhe 'bhitāḍitaḥ / tālajaṅgho 'patadbhūmau mūrchito gāḍhavedanaḥ
69 ॥ ददर्श वीतिहोत्रस्तं द्रवन्दैववशादिव । रथमारोप्य वेगेन पलायनपरो ऽभवत्
69 // dadarśa vītihotrastaṃ dravandaivavaśādiva / rathamāropya vegena palāyanaparo 'bhavat
70 ॥ ते तत्र न्यवसन्सर्वे हिमाद्रौ भयपीडिताः । कृच्छ्रं महान्तमासाद्य शाकमूलफलाशनः
70 // te tatra nyavasansarve himādrau bhayapīḍitāḥ / kṛcchraṃ mahāntamāsādya śākamūlaphalāśanaḥ
71 ॥ ततः शान्तिं गते रामे तपस्यासक्तमानसे । जालजङ्घः स्वकं राज्यं सपुत्रः प्रत्यपद्यत
71 // tataḥ śāntiṃ gate rāme tapasyāsaktamānase / jālajaṅghaḥ svakaṃ rājyaṃ saputraḥ pratyapadyata
72 ॥ सन्निवेश्य पुरीं भूयः पूर्ववन्नृपसत्तमः । वसंस्तदा निजं राज्यमापालयदरिन्दमः
72 // sanniveśya purīṃ bhūyaḥ pūrvavannṛpasattamaḥ / vasaṃstadā nijaṃ rājyamāpālayadarindamaḥ
73 ॥ सुपुत्रः सानुगबलः पूर्ववैरमनुस्मरन् । अभ्याययौ महाराज तालजङ्घः पुरं तव
73 // suputraḥ sānugabalaḥ pūrvavairamanusmaran / abhyāyayau mahārāja tālajaṅghaḥ puraṃ tava
74 ॥ चतुरङ्गबलोपेतः कंपयन्निव मेदिनीम् । रुरोदाभ्येत्य नगरीमयोध्यां स महीपतिः
74 // caturaṅgabalopetaḥ kaṃpayanniva medinīm / rurodābhyetya nagarīmayodhyāṃ sa mahīpatiḥ
75 ॥ ततो निष्क्रम्य नगरात्फलगुतन्त्रो ऽपि ते पिता । युयुधे तैर्नृपैः सर्वैर्वृद्धो ऽपि तरुणो यथा
75 // tato niṣkramya nagarātphalagutantro 'pi te pitā / yuyudhe tairnṛpaiḥ sarvairvṛddho 'pi taruṇo yathā
76 ॥ निहतानेकमातगतुरङ्गरथसैनिकः । शत्रुभिर्निर्जितो वृद्धः पलायनपरो ऽ भवत्
76 // nihatānekamātagaturaṅgarathasainikaḥ / śatrubhirnirjito vṛddhaḥ palāyanaparo ' bhavat
77 ॥ त्यक्त्वा स नगरं राज्यं सकोशबलवाहनम् । अन्तर्वत्न्या च ते मात्रा सहितो वनमाविशत्
77 // tyaktvā sa nagaraṃ rājyaṃ sakośabalavāhanam / antarvatnyā ca te mātrā sahito vanamāviśat
78 ॥ तत्र चौर्वाश्रमोपान्ते निवसन्नचिरादिव । शोकामर्षसमाविष्टो वृद्धभावेन च स्वयम्
78 // tatra caurvāśramopānte nivasannacirādiva / śokāmarṣasamāviṣṭo vṛddhabhāvena ca svayam
79 ॥ विलोक्यमानो मात्रा ते बाष्पगद्गदकण्ठया । अनाथ इव राजेन्द्र स्वर्गलोकमितो गतः
79 // vilokyamāno mātrā te bāṣpagadgadakaṇṭhayā / anātha iva rājendra svargalokamito gataḥ
80 ॥ ततस्ते जननी राजन्दुःखशोकसमन्विता । चितामारोपयद्भर्तू रुदती सा कलेवरम्
80 // tataste jananī rājanduḥkhaśokasamanvitā / citāmāropayadbhartū rudatī sā kalevaram
81 ॥ अनशनादिदुःखेन भर्त्तुर्व्यसनकर्शिता । चकाराग्निप्रवेशाय सुदृढां मतिमात्मनः
81 // anaśanādiduḥkhena bhartturvyasanakarśitā / cakārāgnipraveśāya sudṛḍhāṃ matimātmanaḥ
82 ॥ और्वस्तदखिलं श्रुत्वा स्वयमेव महामुनिः । निर्गत्य चाश्रमात्तां च वारयन्निदमब्रवीत्
82 // aurvastadakhilaṃ śrutvā svayameva mahāmuniḥ / nirgatya cāśramāttāṃ ca vārayannidamabravīt
83 ॥ न मर्त्तव्यं त्वया राज्ञि सांप्रतं जठरे तव । पुत्रस्तिष्ठति सर्वेषां प्रवरश्चवर्त्तिनाम्
83 // na marttavyaṃ tvayā rājñi sāṃprataṃ jaṭhare tava / putrastiṣṭhati sarveṣāṃ pravaraścavarttinām
84 ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा माता तव मनस्विनी । विरराम मृतेस्तां तु मुनिः स्वाश्रममानयत् । ततः सा सर्वदुःखानि नियम्य त्वन्मुखांबुजम्
84 // iti tadvacanaṃ śrutvā mātā tava manasvinī / virarāma mṛtestāṃ tu muniḥ svāśramamānayat / tataḥ sā sarvaduḥkhāni niyamya tvanmukhāṃbujam
85 ॥ दिदृक्षुराश्रमोपान्ते तस्यैव न्यवसत्सुखम् । सुषाव च ततः काले सा त्वामौर्वाश्रमे तदा
85 // didṛkṣurāśramopānte tasyaiva nyavasatsukham / suṣāva ca tataḥ kāle sā tvāmaurvāśrame tadā
86 ॥ जातकर्मादिकं सर्वं भवतः सो ऽकरोन्मुनिः । और्वाश्रमे विवृद्धश्च भवांस्तेनानुकंपितः
86 // jātakarmādikaṃ sarvaṃ bhavataḥ so 'karonmuniḥ / aurvāśrame vivṛddhaśca bhavāṃstenānukaṃpitaḥ
87 ॥ त्वयैव विदितं सर्वमतः परमरिन्दम । एवं प्रभावो नृपतिः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि
87 // tvayaiva viditaṃ sarvamataḥ paramarindama / evaṃ prabhāvo nṛpatiḥ kārttavīryo 'bhavadbhuvi
88 ॥ व्रतस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकेषु विश्रुतः । यद्वंशजैर्जितो युद्धे पिता ते वनमादिशत्
88 // vratasyāsya prabhāveṇa sarvalokeṣu viśrutaḥ / yadvaṃśajairjito yuddhe pitā te vanamādiśat
89 ॥ तद्वृत्तान्तमशेषेण मया ते समुदीरितम् । एतच्च सर्वमाख्यातं व्रतानामुत्तमं तव
89 // tadvṛttāntamaśeṣeṇa mayā te samudīritam / etacca sarvamākhyātaṃ vratānāmuttamaṃ tava
90 ॥ समन्त्रतन्त्रं लोकेषु सर्वलोकफलप्रदम् । न ह्यस्य कर्त्तुर्नृपतेः पुरुषार्थचतुष्टये
90 // samantratantraṃ lokeṣu sarvalokaphalapradam / na hyasya kartturnṛpateḥ puruṣārthacatuṣṭaye
91 ॥ भवत्यभीप्सितं किञ्चिद्दर्ल्लभं भुवनत्रये । संक्षेपेण मयाख्यातं व्रतं हैहयभूभुजः । जामदग्न्यस्य च मुने किमन्यत्कथयामि ते
91 // bhavatyabhīpsitaṃ kiñciddarllabhaṃ bhuvanatraye / saṃkṣepeṇa mayākhyātaṃ vrataṃ haihayabhūbhujaḥ / jāmadagnyasya ca mune kimanyatkathayāmi te
92 ॥ जैमिनिरुवाच ततः स सगरो राजा कृताञ्जलिपुटो मुनिम्
92 // jaiminiruvāca tataḥ sa sagaro rājā kṛtāñjalipuṭo munim
93 ॥ उवाच भगवन्नेतत्कर्तुमिच्छाम्यहं व्रतम् । सम्यक्तमुपदेशेन तत्रानुज्ञां प्रयच्छ मे
93 // uvāca bhagavannetatkartumicchāmyahaṃ vratam / samyaktamupadeśena tatrānujñāṃ prayaccha me
94 ॥ कर्मणानेन विप्रर्षे कृतार्थो ऽस्मि न संशयः । इत्युक्तस्तेन राज्ञातु तथेत्युक्त्वा महामुनिः
94 // karmaṇānena viprarṣe kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ / ityuktastena rājñātu tathetyuktvā mahāmuniḥ
95 ॥ दीक्षयामास राजानं शस्त्रोक्तेनैव वर्त्मना । स दीक्षितो वसिष्ठेन सगरो राजसत्तमः
95 // dīkṣayāmāsa rājānaṃ śastroktenaiva vartmanā / sa dīkṣito vasiṣṭhena sagaro rājasattamaḥ
96 ॥ द्रव्याण्यानीय विधिवत्प्रचचार शुभव्रतम् । पूजयित्वा जगन्नाथं विधिना तेन पार्थिवः
96 // dravyāṇyānīya vidhivatpracacāra śubhavratam / pūjayitvā jagannāthaṃ vidhinā tena pārthivaḥ
97 ॥ समाप्य च यथायोग्यमनुज्ञाय गुरुं ततः । प्रतिज्ञामकरोद्राजा व्रतमेतदनुत्तमम्
97 // samāpya ca yathāyogyamanujñāya guruṃ tataḥ / pratijñāmakarodrājā vratametadanuttamam
98 ॥ आजीवान्तं धरिष्यामि यत्नेनेति महामतिः । अथानुज्ञाप्य राजानं वसिष्ठो भगवानृषिः
98 // ājīvāntaṃ dhariṣyāmi yatneneti mahāmatiḥ / athānujñāpya rājānaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ
99 ॥ सन्निवर्त्यानुगच्छन्तं प्रजगाम निजाश्रमम्
99 // sannivartyānugacchantaṃ prajagāma nijāśramam