100 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने वसिष्ठगमनं नाम सप्तचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच गते तस्मिन्मुनिवरे सगरो राजसत्तमः । अयोध्यायामधिवस्न्पालयामास मेदिनीम्
100 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaropākhyāne vasiṣṭhagamanaṃ nāma saptacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ jaiminiruvāca gate tasminmunivare sagaro rājasattamaḥ / ayodhyāyāmadhivasnpālayāmāsa medinīm
1 ॥ सर्वसंपद्गणोपेतः सर्वधर्मार्थतत्त्ववित् । वयसैव स बालो ऽभूत्कर्मणा वृद्धसंमतः
1 // sarvasaṃpadgaṇopetaḥ sarvadharmārthatattvavit / vayasaiva sa bālo 'bhūtkarmaṇā vṛddhasaṃmataḥ
2 ॥ तथापि न दिवा भुक्तें शेते वा निशि संस्मरन् । सुदीर्घं निःश्वसित्युष्णमुद्विग्नहृदयो ऽनिशम्
2 // tathāpi na divā bhukteṃ śete vā niśi saṃsmaran / sudīrghaṃ niḥśvasityuṣṇamudvignahṛdayo 'niśam
3 ॥ श्रुत्वा राजा स्वराज्यं निजगुरुमवजित्यारिभिः संगृहीतं मात्रा सार्द्धं प्रयान्तं वनमतिगहनंस्वर्गतं तं च तस्मिन् । शोकाविष्टः सरोषं सकलरिपुकुलोच्छित्तये सत्प्रतिज्ञश्चके सद्यः प्रतिज्ञां परिभवमनलं सोढुमिक्ष्वाकुवंश्यः
3 // śrutvā rājā svarājyaṃ nijagurumavajityāribhiḥ saṃgṛhītaṃ mātrā sārddhaṃ prayāntaṃ vanamatigahanaṃsvargataṃ taṃ ca tasmin / śokāviṣṭaḥ saroṣaṃ sakalaripukulocchittaye satpratijñaścake sadyaḥ pratijñāṃ paribhavamanalaṃ soḍhumikṣvākuvaṃśyaḥ
4 ॥ स कदाचिन्महीपालः कृतकौतुकमङ्गलः । रिपुं जेतुं मनश्चक्रे दिशश्च सकलाः क्रमात्
4 // sa kadācinmahīpālaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ / ripuṃ jetuṃ manaścakre diśaśca sakalāḥ kramāt
5 ॥ अनेकरथसाहस्रैर्गजाश्वरथसैनिकैः । सर्वतः संवृतो राजा निश्चक्राम पुरोत्तमात्
5 // anekarathasāhasrairgajāśvarathasainikaiḥ / sarvataḥ saṃvṛto rājā niścakrāma purottamāt
6 ॥ शत्रून्हन्तुं प्रतस्थे निजबलनिवहेनोत्पतद्भिस्तुरङ्गैर्नासत्त्वोर्मिजालाकुलजलनिधिनिभेनाथ षाडङ्गिकेन । मत्तैर्मातङ्गयूथैः सकुलगिरिकुलेनैव भूमण्डलेन श्वेतच्छत्रध्वजौघैरपि शशिसुकराभातखेनैव सार्द्धम्
6 // śatrūnhantuṃ pratasthe nijabalanivahenotpatadbhisturaṅgairnāsattvormijālākulajalanidhinibhenātha ṣāḍaṅgikena / mattairmātaṅgayūthaiḥ sakulagirikulenaiva bhūmaṇḍalena śvetacchatradhvajaughairapi śaśisukarābhātakhenaiva sārddham
7 ॥ तस्याग्रेसरसैन्ययूथचरणप्रक्षुण्णशैलोच्चयक्षोदापूरितनिम्नभागमवनीपालस्य संयास्यतः । प्रत्येकं चतुरङ्गसैन्यनिकरप्रक्षोदसंभूतभूरेणुप्रावृतिरुत्स्थली समभवद्भूमिस्तु तत्रानिशम्
7 // tasyāgresarasainyayūthacaraṇaprakṣuṇṇaśailoccayakṣodāpūritanimnabhāgamavanīpālasya saṃyāsyataḥ / pratyekaṃ caturaṅgasainyanikaraprakṣodasaṃbhūtabhūreṇuprāvṛtirutsthalī samabhavadbhūmistu tatrāniśam
8 ॥ निघ्नन्दृप्ताननेकान्द्विपतुरगरथव्यूहसंभिन्नवीरान्सद्यः शोभां दधानो ऽसुरनिकरचमूर्निघ्नतश्चन्द्रमौलिः । दूरादेवाभिशंसन्नरिनगरनिरोधेषु कर्माभिषङ्गे तेषां शीघ्रापयानक्षणमभिदिशति प्राणिधैर्यं विधत्ते
8 // nighnandṛptānanekāndvipaturagarathavyūhasaṃbhinnavīrānsadyaḥ śobhāṃ dadhāno 'suranikaracamūrnighnataścandramauliḥ / dūrādevābhiśaṃsannarinagaranirodheṣu karmābhiṣaṅge teṣāṃ śīghrāpayānakṣaṇamabhidiśati prāṇidhairyaṃ vidhatte
9 ॥ विजिगीषुर्दिशो राजा राज्ञो यस्याभियास्यति
9 // vijigīṣurdiśo rājā rājño yasyābhiyāsyati
10 ॥ विषयं स नृपस्तस्य सद्यः प्रणतिमेष्यति । विजित्य नृपतीन्सर्वान्कृत्वा च स्वपदानुगान्
10 // viṣayaṃ sa nṛpastasya sadyaḥ praṇatimeṣyati / vijitya nṛpatīnsarvānkṛtvā ca svapadānugān
11 ॥ संकेत गामिनः कांश्चित्कृत्वा राज्ये न्यवर्त्तत । एवं स विसरन्दिक्षु दक्षिणाभिमुखो नृपः
11 // saṃketa gāminaḥ kāṃścitkṛtvā rājye nyavarttata / evaṃ sa visarandikṣu dakṣiṇābhimukho nṛpaḥ
12 ॥ स्मरन्पूर्वकृतं वैरं हैहयानभ्यवर्त्तत । ततस्तस्य नृपैः सार्द्धं समग्ररथकुञ्जरैः
12 // smaranpūrvakṛtaṃ vairaṃ haihayānabhyavarttata / tatastasya nṛpaiḥ sārddhaṃ samagrarathakuñjaraiḥ
13 ॥ बभूव हैहयैर्वीरैः संग्रामो रोमहर्षणः । राज्ञां यत्र सहस्राणि स बलानि महाहवे
13 // babhūva haihayairvīraiḥ saṃgrāmo romaharṣaṇaḥ / rājñāṃ yatra sahasrāṇi sa balāni mahāhave
14 ॥ निजघान महाबाहुः संक्रुद्धः कोसलेश्वरः । जित्वा हैहयभूपालान्भङ्क्त्वा दग्ध्वा च तत्पुरीम्
14 // nijaghāna mahābāhuḥ saṃkruddhaḥ kosaleśvaraḥ / jitvā haihayabhūpālānbhaṅktvā dagdhvā ca tatpurīm
15 ॥ निःशेषशून्या मकरोद्वैरान्तकरणो नृपः । समग्रबलसंमर्द्दप्रमृष्टाशेषभूतलः
15 // niḥśeṣaśūnyā makarodvairāntakaraṇo nṛpaḥ / samagrabalasaṃmarddapramṛṣṭāśeṣabhūtalaḥ
16 ॥ हैहयानामशेषं तु चक्रे राज्यं रजःसमम् । राज्यं पुरीं चापहाय भ्रष्टैश्वर्या हतत्विषः
16 // haihayānāmaśeṣaṃ tu cakre rājyaṃ rajaḥsamam / rājyaṃ purīṃ cāpahāya bhraṣṭaiśvaryā hatatviṣaḥ
17 ॥ राजानो हतभूयिष्ठा व्यद्रवन्त समन्ततः । अभिद्रुत्य नृपांस्तांस्तु द्रवमाणान्महीपतिः
17 // rājāno hatabhūyiṣṭhā vyadravanta samantataḥ / abhidrutya nṛpāṃstāṃstu dravamāṇānmahīpatiḥ
18 ॥ जघान सानुगान्मत्तः प्रजाः क्रुद्ध इवान्तकः । ततस्तान्प्रति सक्रोधः सगरः समरे ऽरिहा
18 // jaghāna sānugānmattaḥ prajāḥ kruddha ivāntakaḥ / tatastānprati sakrodhaḥ sagaraḥ samare 'rihā
19 ॥ मुमोचास्त्रं महारौद्रं भार्गवं रीपुभीषणम् । तेनोत्सृष्टातिरौद्रत्रिभुवनभयदप्रस्फुरद्भार्गवास्त्रज्वालादन्दह्यमानावशतनुततयस्ते नृपाः साद्य एव । वाय्वस्त्रावृत्तधूमोद्गमपटलतमोमुष्टदृष्टिप्रसारा भ्रेमुर्भूपृष्टलोठद्बहुलतमरजोगूढमात्रा मुहूर्त्तम्
19 // mumocāstraṃ mahāraudraṃ bhārgavaṃ rīpubhīṣaṇam / tenotsṛṣṭātiraudratribhuvanabhayadaprasphuradbhārgavāstrajvālādandahyamānāvaśatanutatayaste nṛpāḥ sādya eva / vāyvastrāvṛttadhūmodgamapaṭalatamomuṣṭadṛṣṭiprasārā bhremurbhūpṛṣṭaloṭhadbahulatamarajogūḍhamātrā muhūrttam
20 ॥ आगनेयास्त्रप्रतापप्रतिहतगतयो ऽदृष्टमार्गाः समन्ता द्भूपाला नष्टसंघाः परवशतनवो व्याकुलीभूतचित्ताः । भीताः संत्युक्तवस्त्रायुधकवचविभूषादिका मुक्तकेशा विस्पष्टोन्मत्तभावान्भृश तरमनुकुर्वन्त्यग्रतः शात्रवाणाम्
20 // āganeyāstrapratāpapratihatagatayo 'dṛṣṭamārgāḥ samantā dbhūpālā naṣṭasaṃghāḥ paravaśatanavo vyākulībhūtacittāḥ / bhītāḥ saṃtyuktavastrāyudhakavacavibhūṣādikā muktakeśā vispaṣṭonmattabhāvānbhṛśa taramanukurvantyagrataḥ śātravāṇām
21 ॥ विजित्य हैहयान्सर्वान्समरे सगरो बली । संक्षुब्धसागराकारः कांबोजानभ्यवर्त्तत
21 // vijitya haihayānsarvānsamare sagaro balī / saṃkṣubdhasāgarākāraḥ kāṃbojānabhyavarttata
22 ॥ नानावादित्रघोषाहतपटहरवाकर्णनध्वस्तधैर्याः सद्यः संत्यक्तराज्यस्वबलपुरपुरन्ध्रीसमूहा विमूढाः । कांबोजास्तालजङ्घाः शकयवनकिरातादयः साकमेते भ्रेमुर्भूर्यस्त्रभीत्या दिशि दिशि रिपवो यस्य पूर्वापराधाः
22 // nānāvāditraghoṣāhatapaṭaharavākarṇanadhvastadhairyāḥ sadyaḥ saṃtyaktarājyasvabalapurapurandhrīsamūhā vimūḍhāḥ / kāṃbojāstālajaṅghāḥ śakayavanakirātādayaḥ sākamete bhremurbhūryastrabhītyā diśi diśi ripavo yasya pūrvāparādhāḥ
23 ॥ भीतास्तस्य नरेश्वरस्य रिपवः केचित्प्रता पानलज्वालामुष्टदृशो विसृज्य वसतिं राज्यं च पुत्रादिभिः । द्विट्सैन्यैः समभिद्रुता वनभुवं संप्राप्य तत्रापि ते ऽस्तैमित्यं समुपागता गिरिगुहासुप्तोत्थितेन द्विषः
23 // bhītāstasya nareśvarasya ripavaḥ kecitpratā pānalajvālāmuṣṭadṛśo visṛjya vasatiṃ rājyaṃ ca putrādibhiḥ / dviṭsainyaiḥ samabhidrutā vanabhuvaṃ saṃprāpya tatrāpi te 'staimityaṃ samupāgatā giriguhāsuptotthitena dviṣaḥ
24 ॥ तालजङ्घान्निहत्याजौ राजा स बलवाहनान् । क्रमेण नाशयामास तद्राज्यमरिकर्षणः
24 // tālajaṅghānnihatyājau rājā sa balavāhanān / krameṇa nāśayāmāsa tadrājyamarikarṣaṇaḥ
25 ॥ ततो यवनकांबोजकिरातादीननेकशः । निजघान रुषाविष्टः पल्हवान्पारदानपि
25 // tato yavanakāṃbojakirātādīnanekaśaḥ / nijaghāna ruṣāviṣṭaḥ palhavānpāradānapi
26 ॥ हन्यमानास्तु ते सर्वे राजानस्तेन संयुगे । दुद्रुवुः संघशो भीता हतशिष्टाः समन्ततः
26 // hanyamānāstu te sarve rājānastena saṃyuge / dudruvuḥ saṃghaśo bhītā hataśiṣṭāḥ samantataḥ
27 ॥ युष्माभिर्यस्य राज्यं बहुभिरपत्दृतं तस्य पुत्रो ऽधुनाहं हन्तुं वः सप्रतिज्ञं प्रसभमुपगतो वैरनिर्यातनैषी । इत्युच्चैः श्रावयाणो युधि निजचरितं वैरिभिर्नागवीर्यः क्षत्रैर्विध्वंसितेजाः सगरनरपतिः स्मारयामास भूपः
27 // yuṣmābhiryasya rājyaṃ bahubhirapatdṛtaṃ tasya putro 'dhunāhaṃ hantuṃ vaḥ sapratijñaṃ prasabhamupagato vairaniryātanaiṣī / ityuccaiḥ śrāvayāṇo yudhi nijacaritaṃ vairibhirnāgavīryaḥ kṣatrairvidhvaṃsitejāḥ sagaranarapatiḥ smārayāmāsa bhūpaḥ
28 ॥ तं दृष्ट्वा राजवर्यं सकलरिपुकुलप्रक्षयोपात्तदीक्षं भीताः स्त्रीबालपूर्वं शरणमभिययुः स्वासुसरक्षणाय । इक्ष्वाकूणां वसिष्ठं कुलगुरुमभितः सप्त राज्ञां कलेषु प्रख्याताः संप्रसूता नृपवररिपवः पारदाः पल्हवाद्याः
28 // taṃ dṛṣṭvā rājavaryaṃ sakalaripukulaprakṣayopāttadīkṣaṃ bhītāḥ strībālapūrvaṃ śaraṇamabhiyayuḥ svāsusarakṣaṇāya / ikṣvākūṇāṃ vasiṣṭhaṃ kulagurumabhitaḥ sapta rājñāṃ kaleṣu prakhyātāḥ saṃprasūtā nṛpavararipavaḥ pāradāḥ palhavādyāḥ
29 ॥ वसिष्ठमाश्रमोपान्ते वसंतमृषिभिर्वृतम् । उपगम्याब्रुवन्सर्वे कृताञ्जलिपुटा नृपाः
29 // vasiṣṭhamāśramopānte vasaṃtamṛṣibhirvṛtam / upagamyābruvansarve kṛtāñjalipuṭā nṛpāḥ
30 ॥ शरणं भंव नो ब्रह्मन्नार्त्तानामभयैषिणाम् । सगरास्त्राग्निनिर्दग्धशरीराणां मुमूर्षताम्
30 // śaraṇaṃ bhaṃva no brahmannārttānāmabhayaiṣiṇām / sagarāstrāgninirdagdhaśarīrāṇāṃ mumūrṣatām
31 ॥ स हन्त्यसमानशेषेण वैरान्तकरणोन्मुखः । तस्माद्भयाद्धि निष्क्रान्ता वयं जीवितकाङ्क्षिणः
31 // sa hantyasamānaśeṣeṇa vairāntakaraṇonmukhaḥ / tasmādbhayāddhi niṣkrāntā vayaṃ jīvitakāṅkṣiṇaḥ
32 ॥ विभिन्नराज्यभोगर्द्धिस्वदारापत्यबान्धवाः । केवलं प्राणरक्षार्थं त्वां त्वयं शरणं गतः
32 // vibhinnarājyabhogarddhisvadārāpatyabāndhavāḥ / kevalaṃ prāṇarakṣārthaṃ tvāṃ tvayaṃ śaraṇaṃ gataḥ
33 ॥ न ह्यन्यो ऽस्ति पुमांल्लोके सौहृदेन बलेन वा । यस्तं निवर्त्तयित्वास्मान्पालयेन्महतो भयात्
33 // na hyanyo 'sti pumāṃlloke sauhṛdena balena vā / yastaṃ nivarttayitvāsmānpālayenmahato bhayāt
34 ॥ त्वं किलार्कान्वयभुवां राज्ञां कुलगुरुर् वृतः । तद्वंशपूर्वजैर्भूपैस्त्वतप्रभावश्च तादृशः
34 // tvaṃ kilārkānvayabhuvāṃ rājñāṃ kulagurur vṛtaḥ / tadvaṃśapūrvajairbhūpaistvataprabhāvaśca tādṛśaḥ
35 ॥ तेनायं सगरो ऽप्यद्य गुरुगौरवयन्त्रितः । भवन्निदेशं नात्येति वेलामिव महोदधिः
35 // tenāyaṃ sagaro 'pyadya gurugauravayantritaḥ / bhavannideśaṃ nātyeti velāmiva mahodadhiḥ
36 ॥ त्वं नः सुहृत्पिता माता लोकानां च गुरुर्विभो । तस्मादस्मान्महाभाग परित्रातुं त्वमर्हसि
36 // tvaṃ naḥ suhṛtpitā mātā lokānāṃ ca gururvibho / tasmādasmānmahābhāga paritrātuṃ tvamarhasi
37 ॥ जैमिनिरुवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः । शनैर्विलोकयामास शरणं समुपागतान्
37 // jaiminiruvāca iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ / śanairvilokayāmāsa śaraṇaṃ samupāgatān
38 ॥ वृद्धस्त्रीबालभूयिष्ठान्हतशेषान्नृपान्वयान् । दृष्ट्वा त्वतप्यद्भगवान्सर्वभूतानुकंपकः
38 // vṛddhastrībālabhūyiṣṭhānhataśeṣānnṛpānvayān / dṛṣṭvā tvatapyadbhagavānsarvabhūtānukaṃpakaḥ
39 ॥ चिरं निरूप्य मनसा तान्विलोक्य च सादरम् । उज्जीवयञ्छनैर्वाचा मा भैष्टेति महामतिः
39 // ciraṃ nirūpya manasā tānvilokya ca sādaram / ujjīvayañchanairvācā mā bhaiṣṭeti mahāmatiḥ
40 ॥ अथावोचन्महाभागः कृपया परयान्वितः । समये स्थापयामास राज्ञस्ताञ्जीवितार्थिनः
40 // athāvocanmahābhāgaḥ kṛpayā parayānvitaḥ / samaye sthāpayāmāsa rājñastāñjīvitārthinaḥ
41 ॥ भूपव्या कोपदग्धं नृपकुलविहिताशेषधर्मादपेतं कृत्वा तेषां वसिष्ठः समयमवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्त्यै । गत्वा तं राजवर्यं स्वयमथ शनकैः सांत्वयित्वा यथावत्सप्राणानामरीणामपगमनविधावभ्यनुज्ञां ययाचे
41 // bhūpavyā kopadagdhaṃ nṛpakulavihitāśeṣadharmādapetaṃ kṛtvā teṣāṃ vasiṣṭhaḥ samayamavanipālapratijñānivṛttyai / gatvā taṃ rājavaryaṃ svayamatha śanakaiḥ sāṃtvayitvā yathāvatsaprāṇānāmarīṇāmapagamanavidhāvabhyanujñāṃ yayāce
42 ॥ सक्रोधो ऽपि महीपतिर्गुरुवचः संभावयंस्तानरीन्धर्मस्य स्वकुलोचितस्य च तथा वेषस्य संत्यागतः । श्रौतस्मार्त्तविभिन्नकर्मनिरतान्विप्रैश्च दूरोञ्झितान्सासून्केवलमत्यजन्मृतसमानेकैकशः पार्थिवान्
42 // sakrodho 'pi mahīpatirguruvacaḥ saṃbhāvayaṃstānarīndharmasya svakulocitasya ca tathā veṣasya saṃtyāgataḥ / śrautasmārttavibhinnakarmaniratānvipraiśca dūroñjhitānsāsūnkevalamatyajanmṛtasamānekaikaśaḥ pārthivān
43 ॥ अर्द्धमुण्डाञ्छकांश्चक्रे पल्हवान् श्मश्रुधारिणः । यवनान्विगतश्मश्रून्कांबोजांश्चबुकान्वितान्
43 // arddhamuṇḍāñchakāṃścakre palhavān śmaśrudhāriṇaḥ / yavanānvigataśmaśrūnkāṃbojāṃścabukānvitān
44 ॥ एवं विरूपानन्यांश्च स चकार नृपान्वयान् । वेदोक्तकर्मनिर्मुक्तान्विप्रैश्च परिवर्जितान्
44 // evaṃ virūpānanyāṃśca sa cakāra nṛpānvayān / vedoktakarmanirmuktānvipraiśca parivarjitān
45 ॥ कृत्वा संस्थाप्य समये जीवतस्तान्व्य सर्जयत् । ततस्ते रिपवस्तस्य त्यक्तस्वाचारलक्षणाः
45 // kṛtvā saṃsthāpya samaye jīvatastānvya sarjayat / tataste ripavastasya tyaktasvācāralakṣaṇāḥ
46 ॥ व्रात्यतां समनुप्राप्ताः सर्ववर्णविनिन्तिताः । धिक्कृता सततं सर्वेनृशंसा निरपत्रपाः
46 // vrātyatāṃ samanuprāptāḥ sarvavarṇavinintitāḥ / dhikkṛtā satataṃ sarvenṛśaṃsā nirapatrapāḥ
47 ॥ क्रूराश्च संघशो लोके बभूवुर्म्लेछजातयः
47 // krūrāśca saṃghaśo loke babhūvurmlechajātayaḥ
48 ॥ मुक्तास्तेनाथ राज्ञा शकयवनकिरातादयः सद्य एव त्यक्तस्वाचारवेषा गिरिगहनगुहाद्याशयाः संबभूवुः । एता अद्यापि सद्भिः सततमवमता जातयो ऽसत्प्रवृत्त्या वर्त्तन्ते दुष्टचेष्टा जगति नरपतेः पालयन्तः प्रतिज्ञाम्
48 // muktāstenātha rājñā śakayavanakirātādayaḥ sadya eva tyaktasvācāraveṣā girigahanaguhādyāśayāḥ saṃbabhūvuḥ / etā adyāpi sadbhiḥ satatamavamatā jātayo 'satpravṛttyā varttante duṣṭaceṣṭā jagati narapateḥ pālayantaḥ pratijñām