सर्वज्ञस् त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः भूतं भव्यं भविष्यं च न ते ऽस्त्य् अविदितं मुने ॥
sarvajñas tvaṃ mahābhāga sarvabhūtahite rataḥ bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca na te 'sty aviditaṃ mune //
कर्मणा केन वर्णानाम् अधमा जायते गतिः उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते ॥
karmaṇā kena varṇānām adhamā jāyate gatiḥ uttamā ca bhavet kena brūhi teṣāṃ mahāmate //
शूद्रस् तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति श्रोतुम् इच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रताम् इयात् ॥
śūdras tu karmaṇā kena brāhmaṇatvaṃ ca gacchati śrotum icchāmahe kena brāhmaṇaḥ śūdratām iyāt //
हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते ॥
himavacchikhare ramye nānādhātuvibhūṣite nānādrumalatākīrṇe nānāścaryasamanvite //
तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम् ॥
tatra sthitaṃ mahādevaṃ tripuraghnaṃ trilocanam śailarājasutā devī praṇipatya sureśvaram //
इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना तद् अहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः ॥
imaṃ praśnaṃ purā viprā apṛcchac cārulocanā tad ahaṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ mama sattamāḥ //
भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम् ॥
bhagavan bhaganetraghna pūṣṇo dantavināśana dakṣakratuhara tryakṣa saṃśayo me mahān ayam //
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् ॥
cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā kena karmavipākena vaiśyo gacchati śūdratām //
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम् ॥
vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavet pratilome kathaṃ deva śakyo dharmo nivartitum //
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो ॥
kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyate kṣatriyaḥ śūdratām eti kena vā karmaṇā vibho //
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः ॥
etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate 'nagha trayo varṇāḥ prakṛtyeha kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyuḥ //
ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः ॥
brāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargād brāhmaṇaḥ śubhe kṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargād iti me matiḥ //
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः ॥
karmaṇā duṣkṛteneha sthānād bhraśyati sa dvijaḥ śreṣṭhaṃ varṇam anuprāpya tasmād ākṣipyate punaḥ //
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति ॥
sthito brāhmaṇadharmeṇa brāhmaṇyam upajīvati kṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyaṃ sa gacchati //
यश् च विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते ॥
yaś ca vipratvam utsṛjya kṣatradharmān niṣevate brāhmaṇyāt sa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate //
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्य् अल्पमतिः सदा ॥
vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥ brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ prāpya karoty alpamatiḥ sadā //
स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस् ततः शूद्रत्वम् आप्नुयात् ॥
sa dvijo vaiśyatām eti vaiśyo vā śūdratām iyāt svadharmāt pracyuto vipras tataḥ śūdratvam āpnuyāt //
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते ॥
tatrāsau nirayaṃ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkṛtaḥ brahmalokāt paribhraṣṭaḥ śūdrayonau prajāyate //
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते ॥
kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇi svāni karmāṇy apākṛtya śūdrakarma niṣevate //
स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः ॥
svasthānāt sa paribhraṣṭo varṇasaṃkaratāṃ gataḥ brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ //
यस् तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते ॥
yas tu śūdraḥ svadharmeṇa jñānavijñānavāñ śuciḥ dharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalam aśnute //
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर् धर्मकामैर् निषेव्यते ॥
idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudāhṛtam adhyātmaṃ naiṣṭhikī siddhir dharmakāmair niṣevyate //
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित् ॥
ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakam ghuṣṭānnaṃ naiva bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ naiva vā kvacit //
शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर् महात्मभिः पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः ॥
śūdrānnaṃ garhitaṃ devi sadā devair mahātmabhiḥ pitāmahamukhotsṛṣṭaṃ pramāṇam iti me matiḥ //
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् ॥
śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare mriyate dvijaḥ āhitāgnis tathā yajvā sa śūdragatibhāg bhavet //
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा ॥
tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānād apākṛtaḥ brāhmaṇaḥ śūdratām eti nāsti tatra vicāraṇā //
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति ॥
yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare mriyate dvijaḥ tāṃ tāṃ yoniṃ vrajed vipro yasyānnam upajīvati //
ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै ॥
brāhmaṇatvaṃ sukhaṃ prāpya durlabhaṃ yo 'vamanyate abhojyānnāni vāśnāti sa dvijatvāt pateta vai //
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः ॥
surāpo brahmahā steyī cauro bhagnavrato 'śuciḥ svādhyāyavarjitaḥ pāpo lubdho naikṛtikaḥ śaṭhaḥ //
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः ॥
avratī vṛṣalībhartā kuṇḍāśī somavikrayī vihīnasevī vipro hi patate brahmayonitaḥ //
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश् च यः ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः ॥
gurutalpī gurudveṣī gurukutsāratiś ca yaḥ brahmadviḍ vāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ //
एभिस् तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस् तथा शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत् ॥
ebhis tu karmabhir devi śubhair ācaritais tathā śūdro brāhmaṇatāṃ gacched vaiśyaḥ kṣatriyatāṃ vrajet //
शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः ॥
śūdraḥ karmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakṛtabhojanaḥ //
शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः ॥
śuśrūṣāṃ paricaryāṃ yo jyeṣṭhavarṇe prayatnataḥ kuryād avimanāḥ śreṣṭhaḥ satataṃ satpathe sthitaḥ //
देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः ॥
devadvijātisatkartā sarvātithyakṛtavrataḥ ṛtukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ //
दक्षः शिष्टजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः वृथा मांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति ॥
dakṣaḥ śiṣṭajanānveṣī śeṣānnakṛtabhojanaḥ vṛthā māṃsaṃ na bhuñjīta śūdro vaiśyatvam ṛcchati //
ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः सामकोविदः यजते नित्ययज्ञैश् च स्वाध्यायपरमः शुचिः ॥
ṛtavāg anahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ sāmakovidaḥ yajate nityayajñaiś ca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ //
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णानसूयकः गृहस्थव्रतम् आतिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः ॥
dānto brāhmaṇasatkartā sarvavarṇānasūyakaḥ gṛhasthavratam ātiṣṭhan dvikālakṛtabhojanaḥ //
शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः अग्निहोत्रम् उपासीनो जुह्वानश् च यथाविधि ॥
śeṣāśī vijitāhāro niṣkāmo nirahaṃvadaḥ agnihotram upāsīno juhvānaś ca yathāvidhi //
सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः त्रेताग्निमात्रविहितं वैश्यो भवति च द्विजः ॥
sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānnakṛtabhojanaḥ tretāgnimātravihitaṃ vaiśyo bhavati ca dvijaḥ //
स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचिर् महति जायते स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः ॥
sa vaiśyaḥ kṣatriyakule śucir mahati jāyate sa vaiśyaḥ kṣatriyo jāto janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ //
उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति संस्कृतः ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः ॥
upanīto vrataparo dvijo bhavati saṃskṛtaḥ dadāti yajate yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ //
अधीत्य स्वर्गम् अन्विच्छंस् त्रेताग्निशरणः सदा आर्द्रहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् ॥
adhītya svargam anvicchaṃs tretāgniśaraṇaḥ sadā ārdrahastaprado nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan //
सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः शुद्धिदर्शनः धर्मदण्डेन निर्दग्धो धर्मकामार्थसाधकः ॥
satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ śuddhidarśanaḥ dharmadaṇḍena nirdagdho dharmakāmārthasādhakaḥ //
यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः ॥
yantritaḥ kāryakaraṇaiḥ ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ grāmyadharmān na seveta svacchandenārthakovidaḥ //
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीम् उपाश्रयेत् सदा सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ॥
ṛtukāle tu dharmātmā patnīm upāśrayet sadā sadopavāsī niyataḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ //
वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानो ऽस्ति सदा गृहे सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा ॥
vahiskāntarite nityaṃ śayāno 'sti sadā gṛhe sarvātithyaṃ trivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā //
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किंचिद् उपलक्षयेत् ॥
śūdrāṇāṃ cānnakāmānāṃ nityaṃ siddham iti bruvan svārthād vā yadi vā kāmān na kiṃcid upalakṣayet //
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्ष्यम् एव च ॥
pitṛdevātithikṛte sādhanaṃ kurute ca yat svaveśmani yathānyāyam upāste bhaikṣyam eva ca //
द्विकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः ॥
dvikālam agnihotraṃ ca juhvāno vai yathāvidhi gobrāhmaṇahitārthāya raṇe cābhimukho hataḥ //
त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः ॥
tretāgnimantrapūtena samāviśya dvijo bhavet jñānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛto vedapāragaḥ //
वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः ॥
vaiśyo bhavati dharmātmā kṣatriyaḥ svena karmaṇā etaiḥ karmaphalair devi nyūnajātikulodbhavaḥ //
शूद्रो ऽप्य् आगमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ब्राह्मणो वाप्य् असद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः ॥
śūdro 'py āgamasaṃpanno dvijo bhavati saṃskṛtaḥ brāhmaṇo vāpy asadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhojanaḥ //
स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः कर्मभिः शुचिभिर् देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः ॥
sa brāhmaṇyaṃ samutsṛjya śūdro bhavati tādṛśaḥ karmabhiḥ śucibhir devī śuddhātmā vijitendriyaḥ //
शूद्रो ऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् स्वभावकर्मणा चैव यत्र शूद्रो ऽधितिष्ठति ॥
śūdro 'pi dvijavat sevya iti brahmābravīt svayam svabhāvakarmaṇā caiva yatra śūdro 'dhitiṣṭhati //
विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विज्ञेय इति मे मतिः न योनिर् नापि संस्कारो न श्रुतिर् न च संततिः ॥
viśuddhaḥ sa dvijātibhyo vijñeya iti me matiḥ na yonir nāpi saṃskāro na śrutir na ca saṃtatiḥ //
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तम् एव तु कारणम् सर्वो ऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते ॥
kāraṇāni dvijatvasya vṛttam eva tu kāraṇam sarvo 'yaṃ brāhmaṇo loke vṛttena tu vidhīyate //
वृत्ते स्थितश् च शूद्रो ऽपि ब्राह्मणत्वं च गच्छति ब्रह्मस्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतः ॥
vṛtte sthitaś ca śūdro 'pi brāhmaṇatvaṃ ca gacchati brahmasvabhāvaḥ suśroṇi samaḥ sarvatra me mataḥ //
निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः एते ये विमला देवि स्थानभावनिदर्शकाः ॥
nirguṇaṃ nirmalaṃ brahma yatra tiṣṭhati sa dvijaḥ ete ye vimalā devi sthānabhāvanidarśakāḥ //
स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ब्रह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत् ॥
svayaṃ ca varadenoktā brahmaṇā sṛjatā prajāḥ brahmaṇo hi mahat kṣetraṃ loke carati pādavat //
यत् तत्र बीजं पतति सा कृषिः प्रेत्य भाविनी संतुष्टेन सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा ॥
yat tatra bījaṃ patati sā kṛṣiḥ pretya bhāvinī saṃtuṣṭena sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā //
ब्राह्मं हि मार्गम् आक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना ॥
brāhmaṃ hi mārgam ākramya vartitavyaṃ bubhūṣatā saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā //
नित्यं स्वाध्याययुक्तेन न चाध्ययनजीविना एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः ॥
nityaṃ svādhyāyayuktena na cādhyayanajīvinā evaṃbhūto hi yo vipraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ //
आहिताग्निर् अधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्राह्मण्यं देवि संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना ॥
āhitāgnir adhīyāno brahmabhūyāya kalpate brāhmaṇyaṃ devi saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmanā //
योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश् च शुचिस्मिते एतत् ते गुह्यम् आख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वम् आप्नुयात् ॥
yonipratigrahādānaiḥ karmabhiś ca śucismite etat te guhyam ākhyātaṃ yathā śūdro bhaved dvijaḥ brāhmaṇo vā cyuto dharmād yathā śūdratvam āpnuyāt //