श्रोतुम् इच्छामहे ब्रह्मन् वर्णधर्मान् विशेषतः चतुराश्रमधर्मांश् च द्विजवर्य ब्रवीहि तान् ॥
śrotum icchāmahe brahman varṇadharmān viśeṣataḥ caturāśramadharmāṃś ca dvijavarya bravīhi tān //
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम् शृणुध्वं संयता भूत्वा वर्णधर्मान् मयोदितान् ॥
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca yathākramam śṛṇudhvaṃ saṃyatā bhūtvā varṇadharmān mayoditān //
दानदयातपोदेवयज्ञस्वाध्यायतत्परः नित्योदकी भवेद् विप्रः कुर्याच् चाग्निपरिग्रहम् ॥
dānadayātapodevayajñasvādhyāyatatparaḥ nityodakī bhaved vipraḥ kuryāc cāgniparigraham //
वृत्त्यर्थं याजयेत् त्व् अन्यान् द्विजान् अध्यापयेत् तथा कुर्यात् प्रतिग्रहादानं यज्ञार्थं ज्ञानतो द्विजाः ॥
vṛttyarthaṃ yājayet tv anyān dvijān adhyāpayet tathā kuryāt pratigrahādānaṃ yajñārthaṃ jñānato dvijāḥ //
सर्वलोकहितं कुर्यान् नाहितं कस्यचिद् द्विजाः मैत्री समस्तसत्त्वेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम् ॥
sarvalokahitaṃ kuryān nāhitaṃ kasyacid dvijāḥ maitrī samastasattveṣu brāhmaṇasyottamaṃ dhanam //
गवि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर् भवेद् द्विजाः ऋताव् अभिगमः पत्न्यां शस्यते वास्य भो द्विजाः ॥
gavi ratne ca pārakye samabuddhir bhaved dvijāḥ ṛtāv abhigamaḥ patnyāṃ śasyate vāsya bho dvijāḥ //
दानानि दद्याद् इच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियो ऽपि हि यजेच् च विविधैर् यज्ञैर् अधीयीत च भो द्विजाः ॥
dānāni dadyād icchāto dvijebhyaḥ kṣatriyo 'pi hi yajec ca vividhair yajñair adhīyīta ca bho dvijāḥ //
शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम् ॥
śastrājīvo mahīrakṣā pravarā tasya jīvikā tasyāpi prathame kalpe pṛthivīparipālanam //
धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्या नराधिपाः भवन्ति नृपते रक्षा यतो यज्ञादिकर्मणाम् ॥
dharitrīpālanenaiva kṛtakṛtyā narādhipāḥ bhavanti nṛpate rakṣā yato yajñādikarmaṇām //
दुष्टानां शासनाद् राजा शिष्टानां परिपालनात् प्राप्नोत्य् अभिमतांल् लोकान् वर्णसंस्थापको नृपः ॥
duṣṭānāṃ śāsanād rājā śiṣṭānāṃ paripālanāt prāpnoty abhimatāṃl lokān varṇasaṃsthāpako nṛpaḥ //
पाशुपाल्यं वणिज्यां च कृषिं च मुनिसत्तमाः वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः ॥
pāśupālyaṃ vaṇijyāṃ ca kṛṣiṃ ca munisattamāḥ vaiśyāya jīvikāṃ brahmā dadau lokapitāmahaḥ //
तस्याप्य् अध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश् च शस्यते नित्यनैमित्तिकादीनाम् अनुष्ठानं च कर्मणाम् ॥
tasyāpy adhyayanaṃ yajño dānaṃ dharmaś ca śasyate nityanaimittikādīnām anuṣṭhānaṃ ca karmaṇām //
द्विजातिसंश्रयं कर्म तदर्थं तेन पोषणम् क्रयविक्रयजैर् वापि धनैः कारुभवैस् तु वा ॥
dvijātisaṃśrayaṃ karma tadarthaṃ tena poṣaṇam krayavikrayajair vāpi dhanaiḥ kārubhavais tu vā //
दानं दद्याच् च शूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर् यजेत च पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै ॥
dānaṃ dadyāc ca śūdro 'pi pākayajñair yajeta ca pitryādikaṃ ca vai sarvaṃ śūdraḥ kurvīta tena vai //
भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहाः ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु द्विजोत्तमाः ॥
bhṛtyādibharaṇārthāya sarveṣāṃ ca parigrahāḥ ṛtukālābhigamanaṃ svadāreṣu dvijottamāḥ //
दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता सत्यं शौचम् अनायासो मङ्गलं प्रियवादिता ॥
dayā samastabhūteṣu titikṣā nābhimānitā satyaṃ śaucam anāyāso maṅgalaṃ priyavāditā //
मैत्री चैवास्पृहा तद्वद् अकार्पण्यं द्विजोत्तमाः अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः ॥
maitrī caivāspṛhā tadvad akārpaṇyaṃ dvijottamāḥ anasūyā ca sāmānyā varṇānāṃ kathitā guṇāḥ //
आश्रमाणां च सर्वेषाम् एते सामान्यलक्षणाः गुणास् तथोपधर्माश् च विप्रादीनाम् इमे द्विजाः ॥
āśramāṇāṃ ca sarveṣām ete sāmānyalakṣaṇāḥ guṇās tathopadharmāś ca viprādīnām ime dvijāḥ //
क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्माणि चैतयोः ॥
kṣātraṃ karma dvijasyoktaṃ vaiśyakarma tathāpadi rājanyasya ca vaiśyoktaṃ śūdrakarmāṇi caitayoḥ //
ससामर्थ्ये सति त्याज्यम् उभाभ्याम् अपि च द्विजाः तद् एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात् कर्मसंकरम् ॥
sasāmarthye sati tyājyam ubhābhyām api ca dvijāḥ tad evāpadi kartavyaṃ na kuryāt karmasaṃkaram //
इत्य् एते कथिता विप्रा वर्णधर्मा मयाद्य वै धर्मम् आश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतो ऽपि निबोधत ॥
ity ete kathitā viprā varṇadharmā mayādya vai dharmam āśramiṇāṃ samyag bruvato 'pi nibodhata //
बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः गुरोर् गेहे वसन् विप्रा ब्रह्मचारी समाहितः ॥
bālaḥ kṛtopanayano vedāharaṇatatparaḥ guror gehe vasan viprā brahmacārī samāhitaḥ //
शौचाचाररतस् तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश् च कृतबुद्धिना ॥
śaucācāraratas tatra kāryaṃ śuśrūṣaṇaṃ guroḥ vratāni caratā grāhyo vedaś ca kṛtabuddhinā //
उभे संध्ये रविं विप्रास् तथैवाग्निं समाहितः उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोर् अप्य् अभिवादनम् ॥
ubhe saṃdhye raviṃ viprās tathaivāgniṃ samāhitaḥ upatiṣṭhet tathā kuryād guror apy abhivādanam //
स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याति नीचैर् आसीत चासिते शिष्यो गुरौ द्विजश्रेष्ठाः प्रतिकूलं च संत्यजेत् ॥
sthite tiṣṭhed vrajed yāti nīcair āsīta cāsite śiṣyo gurau dvijaśreṣṭhāḥ pratikūlaṃ ca saṃtyajet //
तेनैवोक्तं पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरस्थितः अनुज्ञातं च भिक्षान्नम् अश्नीयाद् गुरुणा ततः ॥
tenaivoktaṃ paṭhed vedaṃ nānyacittaḥ purasthitaḥ anujñātaṃ ca bhikṣānnam aśnīyād guruṇā tataḥ //
अवगाहेद् अपः पूर्वम् आचार्येणावगाहिताः समिज्जलादिकं चास्य कल्यकल्यम् उपानयेत् ॥
avagāhed apaḥ pūrvam ācāryeṇāvagāhitāḥ samijjalādikaṃ cāsya kalyakalyam upānayet //
गृहीतग्राह्यवेदश् च ततो ऽनुज्ञाम् अवाप्य वै गार्हस्थ्यम् आवसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः ॥
gṛhītagrāhyavedaś ca tato 'nujñām avāpya vai gārhasthyam āvaset prājño niṣpannaguruniṣkṛtiḥ //
विधिनावाप्तदारस् तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा गृहस्थकार्यम् अखिलं कुर्याद् विप्राः स्वशक्तितः ॥
vidhināvāptadāras tu dhanaṃ prāpya svakarmaṇā gṛhasthakāryam akhilaṃ kuryād viprāḥ svaśaktitaḥ //
निर्वापेण पितॄन् अर्च्य यज्ञैर् देवांस् तथातिथीन् अन्नैर् मुनींश् च स्वाध्यायैर् अपत्येन प्रजापतिम् ॥
nirvāpeṇa pitṝn arcya yajñair devāṃs tathātithīn annair munīṃś ca svādhyāyair apatyena prajāpatim //
बलिकर्मणा भूतानि वाक्सत्येनाखिलं जगत् प्राप्नोति लोकान् पुरुषो निजकर्मसमार्जितान् ॥
balikarmaṇā bhūtāni vāksatyenākhilaṃ jagat prāpnoti lokān puruṣo nijakarmasamārjitān //
भिक्षाभुजश् च ये केचित् परिव्राड् ब्रह्मचारिणः ते ऽप्य् अत्र प्रतितिष्ठन्ति गार्हस्थ्यं तेन वै परम् ॥
bhikṣābhujaś ca ye kecit parivrāḍ brahmacāriṇaḥ te 'py atra pratitiṣṭhanti gārhasthyaṃ tena vai param //
वेदाहरणकार्येण तीर्थस्नानाय च द्विजाः अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च ॥
vedāharaṇakāryeṇa tīrthasnānāya ca dvijāḥ aṭanti vasudhāṃ viprāḥ pṛthivīdarśanāya ca //
अनिकेता ह्य् अनाहारा ये तु सायंगृहास् तु ते तेषां गृहस्थः सततं प्रतिष्ठा योनिर् उच्यते ॥
aniketā hy anāhārā ye tu sāyaṃgṛhās tu te teṣāṃ gṛhasthaḥ satataṃ pratiṣṭhā yonir ucyate //
तेषां स्वागतदानानि वक्तव्यं मधुरं सदा गृहागतानां दद्याच् च शयनासनभोजनम् ॥
teṣāṃ svāgatadānāni vaktavyaṃ madhuraṃ sadā gṛhāgatānāṃ dadyāc ca śayanāsanabhojanam //
अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति ॥
atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati //
अवज्ञानम् अहंकारो दम्भश् चापि गृहे सतः परिवादोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते ॥
avajñānam ahaṃkāro dambhaś cāpi gṛhe sataḥ parivādopaghātau ca pāruṣyaṃ ca na śasyate //
यश् च सम्यक् करोत्य् एवं गृहस्थः परमं विधिम् सर्वबन्धविनिर्मुक्तो लोकान् आप्नोति चोत्तमान् ॥
yaś ca samyak karoty evaṃ gṛhasthaḥ paramaṃ vidhim sarvabandhavinirmukto lokān āpnoti cottamān //
वयःपरिणतौ विप्राः कृतकृत्यो गृहाश्रमी पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा ॥
vayaḥpariṇatau viprāḥ kṛtakṛtyo gṛhāśramī putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchet sahaiva vā //
पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः भूमिशायी भवेत् तत्र मुनिः सर्वातिथिर् द्विजाः ॥
parṇamūlaphalāhāraḥ keśaśmaśrujaṭādharaḥ bhūmiśāyī bhavet tatra muniḥ sarvātithir dvijāḥ //
चर्मकाशकुशैः कुर्यात् परिधानोत्तरीयके तद्वत् त्रिषवणं स्नानं शस्तम् अस्य द्विजोत्तमाः ॥
carmakāśakuśaiḥ kuryāt paridhānottarīyake tadvat triṣavaṇaṃ snānaṃ śastam asya dvijottamāḥ //
देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम् भिक्षा बलिप्रदानं तु शस्तम् अस्य प्रशस्यते ॥
devatābhyarcanaṃ homaḥ sarvābhyāgatapūjanam bhikṣā balipradānaṃ tu śastam asya praśasyate //
वन्यस्नेहेन गात्राणाम् अभ्यङ्गश् चापि शस्यते तपस्या तस्य विप्रेन्द्राः शीतोष्णादिसहिष्णुता ॥
vanyasnehena gātrāṇām abhyaṅgaś cāpi śasyate tapasyā tasya viprendrāḥ śītoṣṇādisahiṣṇutā //
यस् त्व् एता नियतश् चर्या वानप्रस्थश् चरेन् मुनिः स दहत्य् अग्निवद् दोषाञ् जयेल् लोकांश् च शाश्वतान् ॥
yas tv etā niyataś caryā vānaprasthaś caren muniḥ sa dahaty agnivad doṣāñ jayel lokāṃś ca śāśvatān //
चतुर्थश् चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः तस्य स्वरूपं गदतो बुध्यध्वं मम सत्तमाः ॥
caturthaś cāśramo bhikṣoḥ procyate yo manīṣibhiḥ tasya svarūpaṃ gadato budhyadhvaṃ mama sattamāḥ //
पुत्रद्रव्यकलत्रेषु त्यजेत् स्नेहं द्विजोत्तमाः चतुर्थम् आश्रमस्थानं गच्छेन् निर्धूतमत्सरः ॥
putradravyakalatreṣu tyajet snehaṃ dvijottamāḥ caturtham āśramasthānaṃ gacchen nirdhūtamatsaraḥ //
त्रैवर्णिकांस् त्यजेत् सर्वान् आरम्भान् द्विजसत्तमाः मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्व् एव जन्तुषु ॥
traivarṇikāṃs tyajet sarvān ārambhān dvijasattamāḥ mitrādiṣu samo maitraḥ samasteṣv eva jantuṣu //
जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्मभिः क्वचित् युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश् च वर्जयेत् ॥
jarāyujāṇḍajādīnāṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ kvacit yuktaḥ kurvīta na drohaṃ sarvasaṅgāṃś ca varjayet //
एकरात्रस्थितिर् ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे तथा प्रीतिर् न तिर्यक्षु द्वेषो वा नास्य जायते ॥
ekarātrasthitir grāme pañcarātrasthitiḥ pure tathā prītir na tiryakṣu dveṣo vā nāsya jāyate //
प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारे ऽभुक्तवज्जने काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थी पर्यटेद् गृहान् ॥
prāṇayātrānimittaṃ ca vyaṅgāre 'bhuktavajjane kāle praśastavarṇānāṃ bhikṣārthī paryaṭed gṛhān //
अलाभे न विषादी स्याल् लाभे नैव च हर्षयेत् प्राणयात्रिकमात्रः स्यान् मात्रासङ्गाद् विनिर्गतः ॥
alābhe na viṣādī syāl lābhe naiva ca harṣayet prāṇayātrikamātraḥ syān mātrāsaṅgād vinirgataḥ //
अतिपूजितलाभांस् तु जुगुप्सं चैव सर्वतः अतिपूजितलाभैस् तु यतिर् मुक्तो ऽपि बध्यते ॥
atipūjitalābhāṃs tu jugupsaṃ caiva sarvataḥ atipūjitalābhais tu yatir mukto 'pi badhyate //
कामः क्रोधस् तथा दर्पो लोभमोहादयश् च ये तांस् तु दोषान् परित्यज्य परिव्राण् निर्ममो भवेत् ॥
kāmaḥ krodhas tathā darpo lobhamohādayaś ca ye tāṃs tu doṣān parityajya parivrāṇ nirmamo bhavet //
अभयं सर्वसत्त्वेभ्यो दत्त्वा यश् चरते महीम् तस्य देहाद् विमुक्तस्य भयं नोत्पद्यते क्वचित् ॥
abhayaṃ sarvasattvebhyo dattvā yaś carate mahīm tasya dehād vimuktasya bhayaṃ notpadyate kvacit //
कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरम् अग्निं स्वमुखे जुहोति विप्रस् तु भिक्षोपगतैर् हविर्भिश् चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान्
kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śārīram agniṃ svamukhe juhoti vipras tu bhikṣopagatair havirbhiś citāgninā sa vrajati sma lokān
मोक्षाश्रमं यश् चरते यथोक्तं शुचिश् च संकल्पितबुद्धियुक्तः अनिन्धनं ज्योतिर् इव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं व्रजति द्विजातिः
mokṣāśramaṃ yaś carate yathoktaṃ śuciś ca saṃkalpitabuddhiyuktaḥ anindhanaṃ jyotir iva praśāntaṃ sa brahmalokaṃ vrajati dvijātiḥ