तपस्तीर्थम् इति ख्यातं तपोवृद्धिकरं महत् सर्वकामप्रदं पुण्यं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् ॥
tapastīrtham iti khyātaṃ tapovṛddhikaraṃ mahat sarvakāmapradaṃ puṇyaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam //
तस्मिंस् तीर्थे तु यद् वृत्तं शृणु पापप्रणाशनम् अपाम् अग्नेश् च संवादम् ऋषीणां च परस्परम् ॥
tasmiṃs tīrthe tu yad vṛttaṃ śṛṇu pāpapraṇāśanam apām agneś ca saṃvādam ṛṣīṇāṃ ca parasparam //
अपो ज्येष्ठतमाः केचिन् मेनिरे ऽग्निं तथापरे एवं ब्रुवन्तो मुनयः संवादं चाग्निवारिणोः ॥
apo jyeṣṭhatamāḥ kecin menire 'gniṃ tathāpare evaṃ bruvanto munayaḥ saṃvādaṃ cāgnivāriṇoḥ //
विनाग्निं जीवनं क्व स्याज् जीवभूतो यतो ऽनलः आत्मभूतो हव्यभूतश् चाग्निना जायते ऽखिलम् ॥
vināgniṃ jīvanaṃ kva syāj jīvabhūto yato 'nalaḥ ātmabhūto havyabhūtaś cāgninā jāyate 'khilam //
अग्निना ध्रियते लोको ह्य् अग्निर् ज्योतिर्मयं जगत् तस्माद् अग्नेः परं नास्ति पावनं दैवतं महत् ॥
agninā dhriyate loko hy agnir jyotirmayaṃ jagat tasmād agneḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ daivataṃ mahat //
अन्तर्ज्योतिः स एवोक्तः परं ज्योतिः स एव हि विनाग्निना किंचिद् अस्ति यस्य धाम जगत्त्रयम् ॥
antarjyotiḥ sa evoktaḥ paraṃ jyotiḥ sa eva hi vināgninā kiṃcid asti yasya dhāma jagattrayam //
तस्माद् अग्नेः परं नास्ति भूतानां ज्यैष्ठ्यभाजनम् योषित्क्षेत्रे ऽर्पितं बीजं पुरुषेण यथा तथा ॥
tasmād agneḥ paraṃ nāsti bhūtānāṃ jyaiṣṭhyabhājanam yoṣitkṣetre 'rpitaṃ bījaṃ puruṣeṇa yathā tathā //
तस्य देहादिका शक्तिः कृशानोर् एव नान्यथा देवानां हि मुखं वह्निस् तस्मान् नातः परं विदुः ॥
tasya dehādikā śaktiḥ kṛśānor eva nānyathā devānāṃ hi mukhaṃ vahnis tasmān nātaḥ paraṃ viduḥ //
अपरे तु ह्य् अपां ज्यैष्ठ्यं मेनिरे वेदवादिनः अद्भिः संपत्स्यते ह्य् अन्नं शुचिर् अद्भिः प्रजायते ॥
apare tu hy apāṃ jyaiṣṭhyaṃ menire vedavādinaḥ adbhiḥ saṃpatsyate hy annaṃ śucir adbhiḥ prajāyate //
अद्भिर् एव धृतं सर्वम् आपो वै मातरः स्मृताः त्रैलोक्यजीवनं वारि वदन्तीति पुराविदः ॥
adbhir eva dhṛtaṃ sarvam āpo vai mātaraḥ smṛtāḥ trailokyajīvanaṃ vāri vadantīti purāvidaḥ //
उत्पन्नम् अमृतं ह्य् अद्भ्यस् ताभ्यश् चौषधिसंभवः अग्निर् ज्येष्ठ इति प्राहुर् आपो ज्येष्ठतमाः परे ॥
utpannam amṛtaṃ hy adbhyas tābhyaś cauṣadhisaṃbhavaḥ agnir jyeṣṭha iti prāhur āpo jyeṣṭhatamāḥ pare //
एवं मीमांसमानास् ते ऋषयो वेदवादिनः विरुद्धवादिनो मां च समभ्येत्येदम् अब्रुवन् ॥
evaṃ mīmāṃsamānās te ṛṣayo vedavādinaḥ viruddhavādino māṃ ca samabhyetyedam abruvan //
अग्नेर् अपां वद ज्यैष्ठ्यं त्रैलोक्यस्य भवान् प्रभुः ॥
agner apāṃ vada jyaiṣṭhyaṃ trailokyasya bhavān prabhuḥ //
अहम् अप्य् अब्रवं प्राप्तान् ऋषीन् सर्वान् यतव्रतान् उभौ पूज्यतमौ लोक उभाभ्यां जायते जगत् ॥
aham apy abravaṃ prāptān ṛṣīn sarvān yatavratān ubhau pūjyatamau loka ubhābhyāṃ jāyate jagat //
उभाभ्यां जायते हव्यं कव्यं चामृतम् एव च उभाभ्यां जीवनं लोके शरीरस्य च धारणम् ॥
ubhābhyāṃ jāyate havyaṃ kavyaṃ cāmṛtam eva ca ubhābhyāṃ jīvanaṃ loke śarīrasya ca dhāraṇam //
नानयोश् च विशेषो ऽस्ति ततो ज्यैष्ठ्यं समं मतम् ततो मद्वचनाज् ज्यैष्ठ्यम् उभयोर् नैव कस्यचित् ॥
nānayoś ca viśeṣo 'sti tato jyaiṣṭhyaṃ samaṃ matam tato madvacanāj jyaiṣṭhyam ubhayor naiva kasyacit //
ज्यैष्ठ्यम् अन्यतरस्येति मेनिरे ऋषिसत्तमाः न तृप्ता मम वाक्येन जग्मुर् वायुं तपस्विनः ॥
jyaiṣṭhyam anyatarasyeti menire ṛṣisattamāḥ na tṛptā mama vākyena jagmur vāyuṃ tapasvinaḥ //
कस्य ज्यैष्ठ्यं भवान् प्राणो वायो सत्यं त्वयि स्थितम् ॥
kasya jyaiṣṭhyaṃ bhavān prāṇo vāyo satyaṃ tvayi sthitam //
वायुर् आहानलो ज्येष्ठः सर्वम् अग्नौ प्रतिष्ठितम् नेत्य् उक्त्वान्योन्यम् ऋषयो जग्मुस् ते ऽपि वसुंधराम् ॥
vāyur āhānalo jyeṣṭhaḥ sarvam agnau pratiṣṭhitam nety uktvānyonyam ṛṣayo jagmus te 'pi vasuṃdharām //
सत्यं भूमे वद ज्यैष्ठ्यम् आधारासि चराचरे ॥
satyaṃ bhūme vada jyaiṣṭhyam ādhārāsi carācare //
भूमिर् अप्य् आह विनयाद् आगतांस् तान् ऋषीन् इदम् ॥
bhūmir apy āha vinayād āgatāṃs tān ṛṣīn idam //
ममाप्य् आधारभूताः स्युर् आपो देव्यः सनातनाः अद्भ्यस् तु जायते सर्वं ज्यैष्ठ्यम् अप्सु प्रतिष्ठितम् ॥
mamāpy ādhārabhūtāḥ syur āpo devyaḥ sanātanāḥ adbhyas tu jāyate sarvaṃ jyaiṣṭhyam apsu pratiṣṭhitam //
नेत्य् उक्त्वान्योन्यम् ऋषयो जग्मुः क्षीरोदशायिनम् तुष्टुवुर् विविधैः स्तोत्रैः शङ्खचक्रगदाधरम् ॥
nety uktvānyonyam ṛṣayo jagmuḥ kṣīrodaśāyinam tuṣṭuvur vividhaiḥ stotraiḥ śaṅkhacakragadādharam //
यो वेद सर्वं भुवनं भविष्यद् यज् जायमानं च गुहानिविष्टम् लोकत्रयं चित्रविचित्ररूपम् अन्ते समस्तं च यम् आविवेश
yo veda sarvaṃ bhuvanaṃ bhaviṣyad yaj jāyamānaṃ ca guhāniviṣṭam lokatrayaṃ citravicitrarūpam ante samastaṃ ca yam āviveśa
यद् अक्षरं शाश्वतम् अप्रमेयं यं वेदवेद्यम् ऋषयो वदन्ति यम् आश्रिताः स्वेप्सितम् आप्नुवन्ति तद् वस्तु सत्यं शरणं व्रजामः
yad akṣaraṃ śāśvatam aprameyaṃ yaṃ vedavedyam ṛṣayo vadanti yam āśritāḥ svepsitam āpnuvanti tad vastu satyaṃ śaraṇaṃ vrajāmaḥ
भूतं महाभूतजगत्प्रधानं न विन्दते योगिनो विष्णुरूपम् तद् वक्तुम् एते ऋषयो ऽत्र याताः सत्यं वदस्वेह जगन्निवास
bhūtaṃ mahābhūtajagatpradhānaṃ na vindate yogino viṣṇurūpam tad vaktum ete ṛṣayo 'tra yātāḥ satyaṃ vadasveha jagannivāsa
त्वम् अन्तरात्माखिलदेहभाजां त्वम् एव सर्वं त्वयि सर्वम् ईश तथापि जानन्ति न केअपि कुत्रापि अहो भवन्तं प्रकृतिप्रभावात्
tvam antarātmākhiladehabhājāṃ tvam eva sarvaṃ tvayi sarvam īśa tathāpi jānanti na keapi kutrāpi aho bhavantaṃ prakṛtiprabhāvāt
ततः प्राह जगद्धात्री दैवी वाग् अशरीरिणी ॥
tataḥ prāha jagaddhātrī daivī vāg aśarīriṇī //
उभाव् आराध्य तपसा भक्त्या च नियमेन च यस्य स्यात् प्रथमं सिद्धिस् तद् भूतं ज्येष्ठम् उच्यते ॥
ubhāv ārādhya tapasā bhaktyā ca niyamena ca yasya syāt prathamaṃ siddhis tad bhūtaṃ jyeṣṭham ucyate //
तथेत्य् तथा ययुः सर्वे ऋषयो लोकपूजिताः श्रान्ताः खिन्नान्तरात्मानः परं वैराग्यम् आश्रिताः ॥
tathety tathā yayuḥ sarve ṛṣayo lokapūjitāḥ śrāntāḥ khinnāntarātmānaḥ paraṃ vairāgyam āśritāḥ //
सर्वलोकैकजननीं भुवनत्रयपावनीम् गौतमीम् अगमन् सर्वे तपस् तप्तुं यतव्रताः ॥
sarvalokaikajananīṃ bhuvanatrayapāvanīm gautamīm agaman sarve tapas taptuṃ yatavratāḥ //
अब्दैवतं तथाग्निं च पूजनायोद्यतास् तदा अग्नेश् च पूजका ये च अपां वै पूजने स्थिताः तत्र वाग् अब्रवीद् दैवी वेदमाता सरस्वती ॥
abdaivataṃ tathāgniṃ ca pūjanāyodyatās tadā agneś ca pūjakā ye ca apāṃ vai pūjane sthitāḥ tatra vāg abravīd daivī vedamātā sarasvatī //
अग्नेर् आपस् तथा योनिर् अद्भिः शौचम् अवाप्यते अग्नेश् च पूजका ये च विनाद्भिः पूजनं कथम् ॥
agner āpas tathā yonir adbhiḥ śaucam avāpyate agneś ca pūjakā ye ca vinādbhiḥ pūjanaṃ katham //
अप्सु जातासु सर्वत्र कर्मण्य् अधिकृतो भवेत् तावत् कर्मण्य् अनर्हो ऽयम् अशुचिर् मलिनो नरः ॥
apsu jātāsu sarvatra karmaṇy adhikṛto bhavet tāvat karmaṇy anarho 'yam aśucir malino naraḥ //
न मग्नः श्रद्धया यावद् अप्सु शीतासु वेदवित् तस्माद् आपो वरिष्ठाः स्युर् मातृभूता यतः स्मृताः तस्माज् ज्यैष्ठ्यम् अपाम् एव जनन्यो ऽग्नेर् विशेषतः ॥
na magnaḥ śraddhayā yāvad apsu śītāsu vedavit tasmād āpo variṣṭhāḥ syur mātṛbhūtā yataḥ smṛtāḥ tasmāj jyaiṣṭhyam apām eva jananyo 'gner viśeṣataḥ //
एतद् वचः शुश्रुवुस् ते ऋषयो वेदवादिनः निश्चयं च ततश् चक्रुर् भवेज् ज्यैष्ठ्यम् अपाम् इति ॥
etad vacaḥ śuśruvus te ṛṣayo vedavādinaḥ niścayaṃ ca tataś cakrur bhavej jyaiṣṭhyam apām iti //
यत्र तीर्थे वृत्तम् इदम् ऋषिसत्त्रे च नारद तपस्तीर्थं तु तत् प्रोक्तं सत्त्रतीर्थं तद् उच्यते ॥
yatra tīrthe vṛttam idam ṛṣisattre ca nārada tapastīrthaṃ tu tat proktaṃ sattratīrthaṃ tad ucyate //
अग्नितीर्थं च तत् प्रोक्तं तथा सारस्वतं विदुः तेषु स्नानं च दानं च सर्वकामप्रदं शुभम् ॥
agnitīrthaṃ ca tat proktaṃ tathā sārasvataṃ viduḥ teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakāmapradaṃ śubham //
चतुर्दश शतान्य् अत्र तीर्थानां पुण्यदायिनाम् तेषु स्नानं च दानं च स्वर्गमोक्षप्रदायकम् ॥
caturdaśa śatāny atra tīrthānāṃ puṇyadāyinām teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca svargamokṣapradāyakam //
कृतं संदेहहरणम् ऋषीणां यत्र भाषया सरस्वत्य् अभवत् तत्र गङ्गया संगता नदी माहात्म्यं तस्य को वक्तुं संगमस्य क्षमो नरः ॥
kṛtaṃ saṃdehaharaṇam ṛṣīṇāṃ yatra bhāṣayā sarasvaty abhavat tatra gaṅgayā saṃgatā nadī māhātmyaṃ tasya ko vaktuṃ saṃgamasya kṣamo naraḥ //