देवतीर्थम् इति ख्यातं गङ्गाया उत्तरे तटे तस्य प्रभावं वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ॥
devatīrtham iti khyātaṃ gaṅgāyā uttare taṭe tasya prabhāvaṃ vakṣyāmi sarvapāpapraṇāśanam //
आर्ष्टिषेण इति ख्यातो राजा सर्वगुणान्वितः तस्य भार्या जया नाम साक्षाल् लक्ष्मीर् इवापरा ॥
ārṣṭiṣeṇa iti khyāto rājā sarvaguṇānvitaḥ tasya bhāryā jayā nāma sākṣāl lakṣmīr ivāparā //
तस्य पुत्रो भरो नाम मतिमान् पितृवत्सलः धनुर्वेदे च वेदे च निष्णातो दक्ष एव च ॥
tasya putro bharo nāma matimān pitṛvatsalaḥ dhanurvede ca vede ca niṣṇāto dakṣa eva ca //
तस्य भार्या रूपवती सुप्रभेत्य् अभिविश्रुता आर्ष्टिषेणस् ततो राजा पुत्रे राज्यं निवेश्य सः ॥
tasya bhāryā rūpavatī suprabhety abhiviśrutā ārṣṭiṣeṇas tato rājā putre rājyaṃ niveśya saḥ //
पुरोधसा च मुख्येन दीक्षां चक्रे नरेश्वरः सरस्वत्यास् ततस् तीरे हयमेधाय यत्नवान् ॥
purodhasā ca mukhyena dīkṣāṃ cakre nareśvaraḥ sarasvatyās tatas tīre hayamedhāya yatnavān //
ऋत्विग्भिर् ऋषिमुख्यैश् च वेदशास्त्रपरायणैः दीक्षितं तं नृपश्रेष्ठं ब्राह्मणाग्निसमीपतः ॥
ṛtvigbhir ṛṣimukhyaiś ca vedaśāstraparāyaṇaiḥ dīkṣitaṃ taṃ nṛpaśreṣṭhaṃ brāhmaṇāgnisamīpataḥ //
मिथुर् दानवराट् शूरः पापबुद्धिः प्रतापवान् मखं विध्वस्य नृपतिं सभार्यं सपुरोहितम् ॥
mithur dānavarāṭ śūraḥ pāpabuddhiḥ pratāpavān makhaṃ vidhvasya nṛpatiṃ sabhāryaṃ sapurohitam //
आदाय वेगात् स प्रागाद् रसातलतलं मुने नीते तस्मिन् नृपवरे यज्ञे नष्टे ततो ऽमराः ॥
ādāya vegāt sa prāgād rasātalatalaṃ mune nīte tasmin nṛpavare yajñe naṣṭe tato 'marāḥ //
ऋत्विजश् च ययुः सर्वे स्वं स्वं स्थानं मखात् ततः पुरोहितसुतो राज्ञो देवापिर् इति विश्रुतः ॥
ṛtvijaś ca yayuḥ sarve svaṃ svaṃ sthānaṃ makhāt tataḥ purohitasuto rājño devāpir iti viśrutaḥ //
बालस् तां मातरं दृष्ट्वा आत्मनः पितरं न च दृष्ट्वा सविस्मयो भूत्वा दुःखितो ऽतीव चाभवत् ॥
bālas tāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā ātmanaḥ pitaraṃ na ca dṛṣṭvā savismayo bhūtvā duḥkhito 'tīva cābhavat //
स मातरं तु पप्रच्छ पिता मे क्व गतो ऽम्बिके पितृहीनो न जीवेयं मातः सत्यं वदस्व मे ॥
sa mātaraṃ tu papraccha pitā me kva gato 'mbike pitṛhīno na jīveyaṃ mātaḥ satyaṃ vadasva me //
धिग् धिक् पितृविहीनानां जीवितं पापकर्मणाम् न वक्षि यदि मे मातर् जलम् अग्निम् अथाविशे ॥
dhig dhik pitṛvihīnānāṃ jīvitaṃ pāpakarmaṇām na vakṣi yadi me mātar jalam agnim athāviśe //
पुत्रं प्रोवाच सा माता राज्ञो भार्या पुरोधसः दानवेन तलं नीतो राज्ञा सह पिता तव ॥
putraṃ provāca sā mātā rājño bhāryā purodhasaḥ dānavena talaṃ nīto rājñā saha pitā tava //
क्व नीतः केन वा नीतः कथं नीतः क्व कर्मणि केषु पश्यत्सु किं स्थानं दानवस्य वदस्व मे ॥
kva nītaḥ kena vā nītaḥ kathaṃ nītaḥ kva karmaṇi keṣu paśyatsu kiṃ sthānaṃ dānavasya vadasva me //
दीक्षितं यज्ञसदसि सभार्यं सपुरोधसम् राजानं तं मिथुर् दैत्यो नीतवान् स रसातलम् पश्यत्सु देवसंघेषु वह्निब्राह्मणसंनिधौ ॥
dīkṣitaṃ yajñasadasi sabhāryaṃ sapurodhasam rājānaṃ taṃ mithur daityo nītavān sa rasātalam paśyatsu devasaṃgheṣu vahnibrāhmaṇasaṃnidhau //
तन् मातृवचनं श्रुत्वा देवापिः कृत्यम् अस्मरत् देवान् पश्ये ऽथवाग्निं वा ऋत्विजो वासुरांस् तथा ॥
tan mātṛvacanaṃ śrutvā devāpiḥ kṛtyam asmarat devān paśye 'thavāgniṃ vā ṛtvijo vāsurāṃs tathā //
एतेष्व् एव पितान्वेष्यो नान्यत्रेति मतिर् मम इति निश्चित्य देवापिर् भरं प्राह नृपात्मजम् ॥
eteṣv eva pitānveṣyo nānyatreti matir mama iti niścitya devāpir bharaṃ prāha nṛpātmajam //
तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च आनेतव्या मया सर्वे नीता ये च रसातलम् ॥
tapasā brahmacaryeṇa vratena niyamena ca ānetavyā mayā sarve nītā ye ca rasātalam //
जाते पराभवे घोरे यो न कुर्यात् प्रतिक्रियाम् नराधमेन किं तेन जीवता वा मृतेन वा ॥
jāte parābhave ghore yo na kuryāt pratikriyām narādhamena kiṃ tena jīvatā vā mṛtena vā //
त्वं प्रशाधि महीं कृत्स्नाम् आर्ष्टिषेणः पिता यथा माता मम त्वया पाल्या राजन् यावन् ममागतिः भवेच् च कृतकार्यस्य अनुजानीहि मां भर ॥
tvaṃ praśādhi mahīṃ kṛtsnām ārṣṭiṣeṇaḥ pitā yathā mātā mama tvayā pālyā rājan yāvan mamāgatiḥ bhavec ca kṛtakāryasya anujānīhi māṃ bhara //
भरेणोक्तः स देवापिः सर्वं निश्चित्य यत्नतः ॥
bhareṇoktaḥ sa devāpiḥ sarvaṃ niścitya yatnataḥ //
सिद्धिं कुरु सुखं याहि मा चिन्ताम् अल्पिकां भज ॥
siddhiṃ kuru sukhaṃ yāhi mā cintām alpikāṃ bhaja //
ततो देवापिर् अमरराजाङ्घ्रिध्यानतत्परः ऋत्विजो ऽन्वेष्य यत्नेन नत्वा तान् ऋत्विजः पृथक् कृताञ्जलिपुटो बालो देवापिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥
tato devāpir amararājāṅghridhyānatatparaḥ ṛtvijo 'nveṣya yatnena natvā tān ṛtvijaḥ pṛthak kṛtāñjalipuṭo bālo devāpir vākyam abravīt //
भवद्भिश् च मखो रक्ष्यो यजमानश् च दीक्षितः पुरोधाश् च तथा रक्ष्यः पत्नी या दीक्षितस्य तु ॥
bhavadbhiś ca makho rakṣyo yajamānaś ca dīkṣitaḥ purodhāś ca tathā rakṣyaḥ patnī yā dīkṣitasya tu //
भवत्सु तत्र पश्यत्सु यज्ञं विध्वस्य दैत्यराट् राजादयस् तेन नीतास् तन् न युक्ततमं भवेत् ॥
bhavatsu tatra paśyatsu yajñaṃ vidhvasya daityarāṭ rājādayas tena nītās tan na yuktatamaṃ bhavet //
अथाप्य् एतद् अहं मन्ये भवन्तस् तान् अरोगिणः दातुम् अर्हन्ति तान् सर्वान् अन्यथा शापम् अर्हथ ॥
athāpy etad ahaṃ manye bhavantas tān arogiṇaḥ dātum arhanti tān sarvān anyathā śāpam arhatha //
मखे ऽग्निः प्रथमं पूज्यो ह्य् अग्निर् एवात्र दैवतम् तस्माद् वयं न जानीमो ह्य् अग्नीनां परिचारकाः ॥
makhe 'gniḥ prathamaṃ pūjyo hy agnir evātra daivatam tasmād vayaṃ na jānīmo hy agnīnāṃ paricārakāḥ //
स एव दाता भोक्ता च हर्ता कर्ता च हव्यवाट् ॥
sa eva dātā bhoktā ca hartā kartā ca havyavāṭ //
ऋत्विजः पृष्ठतः कृत्वा देवापिर् जातवेदसम् पूजयित्वा यथान्यायम् अग्नये तन् न्यवेदयत् ॥
ṛtvijaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā devāpir jātavedasam pūjayitvā yathānyāyam agnaye tan nyavedayat //
यथर्त्विजस् तथा चाहं देवानां परिचारकः हव्यं वहामि देवानां भोक्तारो रक्षकाश् च ते ॥
yathartvijas tathā cāhaṃ devānāṃ paricārakaḥ havyaṃ vahāmi devānāṃ bhoktāro rakṣakāś ca te //
देवान् आहूय यत्नेन हविर्भागान् पृथक् पृथक् दास्ये ऽहम् एष दोषो मे तस्माद् याहि सुरान् प्रति ॥
devān āhūya yatnena havirbhāgān pṛthak pṛthak dāsye 'ham eṣa doṣo me tasmād yāhi surān prati //
देवापिः स सुरान् प्राप्य नत्वा तेभ्यः पृथक् पृथक् ऋत्विग्वाक्यं चाग्निवाक्यं शापं चापि न्यवेदयत् ॥
devāpiḥ sa surān prāpya natvā tebhyaḥ pṛthak pṛthak ṛtvigvākyaṃ cāgnivākyaṃ śāpaṃ cāpi nyavedayat //
आहूता वैदिकैर् मन्त्रैर् ऋत्विग्भिश् च यथाक्रमम् भोक्ष्यामहे हविर्भागान् न स्वतन्त्रा द्विजोत्तम ॥
āhūtā vaidikair mantrair ṛtvigbhiś ca yathākramam bhokṣyāmahe havirbhāgān na svatantrā dvijottama //
तस्माद् वेदानुगा नित्यं वयं वेदेन चोदिताः परतन्त्रास् ततो विप्र वेदेभ्यस् तन् निवेदय ॥
tasmād vedānugā nityaṃ vayaṃ vedena coditāḥ paratantrās tato vipra vedebhyas tan nivedaya //
स देवापिः शुचिर् भूत्वा वेदान् आहूय यत्नतः ध्यानेन तपसा युक्तो वेदाश् चापि पुरो ऽभवन् ॥
sa devāpiḥ śucir bhūtvā vedān āhūya yatnataḥ dhyānena tapasā yukto vedāś cāpi puro 'bhavan //
वेदान् उवाच देवापिर् नमस्य तु पुनः पुनः ऋत्विग्वाक्यं चाग्निवाक्यं देववाक्यं न्यवेदयत् ॥
vedān uvāca devāpir namasya tu punaḥ punaḥ ṛtvigvākyaṃ cāgnivākyaṃ devavākyaṃ nyavedayat //
परतन्त्रा वयं तात ईश्वरस्य वशानुगाः अशेषजगदाधारो निराधारो निरञ्जनः ॥
paratantrā vayaṃ tāta īśvarasya vaśānugāḥ aśeṣajagadādhāro nirādhāro nirañjanaḥ //
सर्वशक्त्यैकसदनं निधानं सर्वसंपदाम् स तु कर्ता महादेवः संहर्ता स महेश्वरः ॥
sarvaśaktyaikasadanaṃ nidhānaṃ sarvasaṃpadām sa tu kartā mahādevaḥ saṃhartā sa maheśvaraḥ //
वयं शब्दमया ब्रह्मन् वदामो विद्म एव च अस्माकम् एतत् कृत्यं स्याद् वदामो यत् तु पृच्छसि ॥
vayaṃ śabdamayā brahman vadāmo vidma eva ca asmākam etat kṛtyaṃ syād vadāmo yat tu pṛcchasi //
केन नीतास् तस्य नाम तत्पुरं तद्बलं तथा भक्षिताः किं तु नो नष्टा एतज् जानीमहे वयम् ॥
kena nītās tasya nāma tatpuraṃ tadbalaṃ tathā bhakṣitāḥ kiṃ tu no naṣṭā etaj jānīmahe vayam //
यथा च तव सामर्थ्यं यम् आराध्य च यत्र च स्याद् इत्य् एतच् च जानीमो यथा प्राप्स्यसि तान् पुरः ॥
yathā ca tava sāmarthyaṃ yam ārādhya ca yatra ca syād ity etac ca jānīmo yathā prāpsyasi tān puraḥ //
एतच् छ्रुत्वावदद् वेदान् विचार्य सुचिरं हृदि ॥
etac chrutvāvadad vedān vicārya suciraṃ hṛdi //
वेदा वदन्त्व् एतद् एव सर्वम् एव यथार्थतः सर्वान् प्राप्स्ये तलं नीतान् अलं तेभ्यो नमो ऽस्तु वः ॥
vedā vadantv etad eva sarvam eva yathārthataḥ sarvān prāpsye talaṃ nītān alaṃ tebhyo namo 'stu vaḥ //
गौतमीं गच्छ देवापे तत्र स्तुहि महेश्वरम् सुप्रसन्नस् तवाभीष्टं दास्यत्य् एव कृपाकरः ॥
gautamīṃ gaccha devāpe tatra stuhi maheśvaram suprasannas tavābhīṣṭaṃ dāsyaty eva kṛpākaraḥ //
भवेद् देवः शिवः प्रीतः स्तुतः सत्यं महामते आर्ष्टिषेणश् च नृपतिस् तस्य जाया जया सती ॥
bhaved devaḥ śivaḥ prītaḥ stutaḥ satyaṃ mahāmate ārṣṭiṣeṇaś ca nṛpatis tasya jāyā jayā satī //
पिता तवाप्य् उपमन्युस् तले तिष्ठन्त्य् अरोगिणः वरदानान् महेशस्य मिथुं हत्वा च राक्षसम् यशः प्राप्स्यसि धर्मं च एतच् छक्यं न चेतरत् ॥
pitā tavāpy upamanyus tale tiṣṭhanty arogiṇaḥ varadānān maheśasya mithuṃ hatvā ca rākṣasam yaśaḥ prāpsyasi dharmaṃ ca etac chakyaṃ na cetarat //
तद् वेदवचनाद् बालो देवापिर् गौतमीं गतः स्नात्वा कृतक्षणो विप्रस् तुष्टाव च महेश्वरम् ॥
tad vedavacanād bālo devāpir gautamīṃ gataḥ snātvā kṛtakṣaṇo vipras tuṣṭāva ca maheśvaram //
बालो ऽहं देवदेवेश गुरूणां त्वं गुरुर् मम न मे शक्तिस् त्वत्स्तवने तुभ्यं शंभो नमो ऽस्तु ते ॥
bālo 'haṃ devadeveśa gurūṇāṃ tvaṃ gurur mama na me śaktis tvatstavane tubhyaṃ śaṃbho namo 'stu te //
न त्वां जानन्ति निगमा न देवा मुनयो न च न ब्रह्मा नापि वैकुण्ठो यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते ॥
na tvāṃ jānanti nigamā na devā munayo na ca na brahmā nāpi vaikuṇṭho yo 'si so 'si namo 'stu te //
ये ऽनाथा ये च कृपणा ये दरिद्राश् च रोगिणः पापात्मानो ये च लोके तांस् त्वं पासि महेश्वर ॥
ye 'nāthā ye ca kṛpaṇā ye daridrāś ca rogiṇaḥ pāpātmāno ye ca loke tāṃs tvaṃ pāsi maheśvara //
तपसा नियमैर् मन्त्रैः पूजितास् त्रिदिवौकसः त्वया दत्तं फलं तेभ्यो दास्यन्ति जगतां पते ॥
tapasā niyamair mantraiḥ pūjitās tridivaukasaḥ tvayā dattaṃ phalaṃ tebhyo dāsyanti jagatāṃ pate //
याचितारश् च दातारस् तेभ्यो यद् यन् मनीषितम् भवतीति न चित्रं स्यात् त्वं विपर्ययकारकः ॥
yācitāraś ca dātāras tebhyo yad yan manīṣitam bhavatīti na citraṃ syāt tvaṃ viparyayakārakaḥ //
ये ऽज्ञानिनो ये च पापा ये मग्ना नरकार्णवे शिवेति वचनान् नाथ तान् पासि त्वं जगद्गुरो ॥
ye 'jñānino ye ca pāpā ye magnā narakārṇave śiveti vacanān nātha tān pāsi tvaṃ jagadguro //
एवं तु स्तुवतस् तस्य पुरः प्राह त्रिलोचनः ॥
evaṃ tu stuvatas tasya puraḥ prāha trilocanaḥ //
वरं ब्रूह्य् अथ देवापे अलं दैन्येन बालक ॥
varaṃ brūhy atha devāpe alaṃ dainyena bālaka //
राजानं राजपत्नीं च पितरं च गुरुं मम प्राप्तुम् इच्छे जगन्नाथ निधनं च रिपोर् मम ॥
rājānaṃ rājapatnīṃ ca pitaraṃ ca guruṃ mama prāptum icche jagannātha nidhanaṃ ca ripor mama //
देवापिवचनं श्रुत्वा तथेत्य् आहाखिलेश्वरः देवापेः सर्वम् अभवद् आज्ञया शंकरस्य तत् ॥
devāpivacanaṃ śrutvā tathety āhākhileśvaraḥ devāpeḥ sarvam abhavad ājñayā śaṃkarasya tat //
पुनर् अप्य् आह तं शंभुर् देवापिकरुणाकरः नन्दिनं प्रेषयाम् आस शंभुः शूलेन नारद ॥
punar apy āha taṃ śaṃbhur devāpikaruṇākaraḥ nandinaṃ preṣayām āsa śaṃbhuḥ śūlena nārada //
रसातलं मिथुं नन्दी हत्वा चासुरपुंगवान् तत्पित्रादीन् समानीय तस्मै तान् स न्यवेदयत् ॥
rasātalaṃ mithuṃ nandī hatvā cāsurapuṃgavān tatpitrādīn samānīya tasmai tān sa nyavedayat //
हयमेधश् च तत्रासीद् आर्ष्टिषेणस्य धीमतः अग्निश् च ऋत्विजो देवा वेदाश् च ऋषयो ऽब्रुवन् ॥
hayamedhaś ca tatrāsīd ārṣṭiṣeṇasya dhīmataḥ agniś ca ṛtvijo devā vedāś ca ṛṣayo 'bruvan //
यत्र साक्षाद् अभूच् छंभुर् देवापे भक्तवत्सलः देवदेवो जगन्नाथो देवतीर्थम् अभूच् च तत् ॥
yatra sākṣād abhūc chaṃbhur devāpe bhaktavatsalaḥ devadevo jagannātho devatīrtham abhūc ca tat //
सर्वपापक्षयकरं सर्वसिद्धिप्रदं नृणाम् पुण्यदं तीर्थम् एतत् स्यात् तव कीर्तिश् च शाश्वती ॥
sarvapāpakṣayakaraṃ sarvasiddhipradaṃ nṛṇām puṇyadaṃ tīrtham etat syāt tava kīrtiś ca śāśvatī //
अश्वमेधे निवृत्ते तु सुरास् तेभ्यो वरान् ददुः स्नात्वा कृतार्था गङ्गायां ततस् ते दिवम् आक्रमन् ॥
aśvamedhe nivṛtte tu surās tebhyo varān daduḥ snātvā kṛtārthā gaṅgāyāṃ tatas te divam ākraman //
ततः प्रभृति तत्रासंस् तीर्थानि दश पञ्च च सहस्राणि शतान्य् अष्टाव् उभयोर् अपि तीरयोः तेषु स्नानं च दानं च ह्य् अतीव फलदं विदुः ॥
tataḥ prabhṛti tatrāsaṃs tīrthāni daśa pañca ca sahasrāṇi śatāny aṣṭāv ubhayor api tīrayoḥ teṣu snānaṃ ca dānaṃ ca hy atīva phaladaṃ viduḥ //