श्रीशुक उवाच अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः । यस्मिन्नैलादयो भूपाः कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः ॥
śrīśuka uvāca athātaḥ śrūyatāṃ rājan vaṃśaḥ somasya pāvanaḥ / yasminnailādayo bhūpāḥ kīrtyante puṇyakīrtayaḥ //
सहस्रशिरसः पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् । जातस्यासीत् सुतो धातुरत्रिः पितृसमो गुणैः ॥
sahasraśirasaḥ puṃso nābhihradasaroruhāt / jātasyāsīt suto dhāturatriḥ pitṛsamo guṇaiḥ //
तस्य दृग्भ्यो ऽभवत् पुत्रः सोमो ऽमृतमयः किल । विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पितः पतिः ॥
tasya dṛgbhyo 'bhavat putraḥ somo 'mṛtamayaḥ kila / viprauṣadhyuḍugaṇānāṃ brahmaṇā kalpitaḥ patiḥ //
सो ऽयजद्राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् । पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद्बलात् ॥
so 'yajadrājasūyena vijitya bhuvanatrayam / patnīṃ bṛhaspaterdarpāt tārāṃ nāmāharadbalāt //
यदा स देवगुरुणा याचितो ऽभीक्ष्णशो मदात् । नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रहः ॥
yadā sa devaguruṇā yācito 'bhīkṣṇaśo madāt / nātyajat tatkṛte jajñe suradānavavigrahaḥ //
शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषादग्रहीत् सासुरोडुपम् । हरो गुरुसुतं स्नेहात् सर्वभूतगणावृतः ॥
śukro bṛhaspaterdveṣādagrahīt sāsuroḍupam / haro gurusutaṃ snehāt sarvabhūtagaṇāvṛtaḥ //
सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् । सुरासुरविनाशो ऽभूत् समरस्तारकामयः ॥
sarvadevagaṇopeto mahendro gurumanvayāt / surāsuravināśo 'bhūt samarastārakāmayaḥ //
निवेदितो ऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् । तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीमवैत् पतिः ॥
nivedito 'thāṅgirasā somaṃ nirbhartsya viśvakṛt / tārāṃ svabhartre prāyacchadantarvatnīmavait patiḥ //
त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परैः । नाहं त्वां भस्मसात् कुर्यां स्त्रियं सान्तानिके ऽसति ॥
tyaja tyajāśu duṣprajñe matkṣetrādāhitaṃ paraiḥ / nāhaṃ tvāṃ bhasmasāt kuryāṃ striyaṃ sāntānike 'sati //
तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् । स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च ॥
tatyāja vrīḍitā tārā kumāraṃ kanakaprabham / spṛhāmāṅgirasaścakre kumāre soma eva ca //
ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयोः । पप्रच्छुरृषयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा ॥
mamāyaṃ na tavetyuccaistasmin vivadamānayoḥ / papracchurṛṣayo devā naivoce vrīḍitā tu sā //
कुमारो मातरं प्राह कुपितो ऽलीकलज्जया । किं न वचस्यसद्वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे ॥
kumāro mātaraṃ prāha kupito 'līkalajjayā / kiṃ na vacasyasadvṛtte ātmāvadyaṃ vadāśu me //
ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच् च सान्त्वयन् । सोमस्येत्याह शनकैः सोमस्तं तावदग्रहीत् ॥
brahmā tāṃ raha āhūya samaprākṣīc ca sāntvayan / somasyetyāha śanakaiḥ somastaṃ tāvadagrahīt //
तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप । बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण् मुदम् ॥
tasyātmayonirakṛta budha ityabhidhāṃ nṛpa / buddhyā gambhīrayā yena putreṇāpoḍurāṇ mudam //
ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृतः । तस्य रूपगुणौदार्य शीलद्रविणविक्रमान् ॥
tataḥ purūravā jajñe ilāyāṃ ya udāhṛtaḥ / tasya rūpaguṇaudārya śīladraviṇavikramān //
श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा । तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता ॥
śrutvorvaśīndrabhavane gīyamānān surarṣiṇā / tadantikamupeyāya devī smaraśarārditā //
मित्रावरुणयोः शापादापन्ना नरलोकताम् । निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् । धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके ॥
mitrāvaruṇayoḥ śāpādāpannā naralokatām / niśamya puruṣaśreṣṭhaṃ kandarpamiva rūpiṇam / dhṛtiṃ viṣṭabhya lalanā upatasthe tadantike //
स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचनः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुहः ॥
sa tāṃ vilokya nṛpatirharṣeṇotphullalocanaḥ / uvāca ślakṣṇayā vācā devīṃ hṛṣṭatanūruhaḥ //
श्रीराजोवाच स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् । संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वतीः समाः ॥
śrīrājovāca svāgataṃ te varārohe āsyatāṃ karavāma kim / saṃramasva mayā sākaṃ ratirnau śāśvatīḥ samāḥ //
उर्वश्युवाच कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर । यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया ॥
urvaśyuvāca kasyāstvayi na sajjeta mano dṛṣṭiśca sundara / yadaṅgāntaramāsādya cyavate ha riraṃsayā //
एताव् उरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद । संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्यः स्त्रीणां वरः स्मृतः ॥
etāv uraṇakau rājan nyāsau rakṣasva mānada / saṃraṃsye bhavatā sākaṃ ślāghyaḥ strīṇāṃ varaḥ smṛtaḥ //
घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान् नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् । विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामनाः ॥
ghṛtaṃ me vīra bhakṣyaṃ syān nekṣe tvānyatra maithunāt / vivāsasaṃ tat tatheti pratipede mahāmanāḥ //
अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् । को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम् ॥
aho rūpamaho bhāvo naralokavimohanam / ko na seveta manujo devīṃ tvāṃ svayamāgatām //
तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हतः । रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु ॥
tayā sa puruṣaśreṣṭho ramayantyā yathārhataḥ / reme suravihāreṣu kāmaṃ caitrarathādiṣu //
रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्कगन्धया । तन्मुखामोदमुषितो मुमुदे ऽहर्गणान् बहून् ॥
ramamāṇastayā devyā padmakiñjalkagandhayā / tanmukhāmodamuṣito mumude 'hargaṇān bahūn //
अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् । उर्वशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते ॥
apaśyannurvaśīmindro gandharvān samacodayat / urvaśīrahitaṃ mahyamāsthānaṃ nātiśobhate //
ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते । उर्वश्या उरणौ जह्रुर्न्यस्तौ राजनि जायया ॥
te upetya mahārātre tamasi pratyupasthite / urvaśyā uraṇau jahrurnyastau rājani jāyayā //
निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयोः । हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना ॥
niśamyākranditaṃ devī putrayornīyamānayoḥ / hatāsmyahaṃ kunāthena napuṃsā vīramāninā //
यद्विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभिः । यः शेते निशि सन्त्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान् ॥
yadviśrambhādahaṃ naṣṭā hṛtāpatyā ca dasyubhiḥ / yaḥ śete niśi santrasto yathā nārī divā pumān //
इति वाक्सायकैर्बिद्धः प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जरः । निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रो ऽभ्यद्रवद्रुषा ॥
iti vāksāyakairbiddhaḥ pratottrairiva kuñjaraḥ / niśi nistriṃśamādāya vivastro 'bhyadravadruṣā //
ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युतः । आदाय मेषाव् आयान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम् ॥
te visṛjyoraṇau tatra vyadyotanta sma vidyutaḥ / ādāya meṣāv āyāntaṃ nagnamaikṣata sā patim //
ऐलो ऽपि शयने जायामपश्यन् विमना इव । तच्चित्तो विह्वलः शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन् महीम् ॥
ailo 'pi śayane jāyāmapaśyan vimanā iva / taccitto vihvalaḥ śocan babhrāmonmattavan mahīm //
स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखीः । पञ्च प्रहृष्टवदनः प्राह सूक्तं पुरूरवाः ॥
sa tāṃ vīkṣya kurukṣetre sarasvatyāṃ ca tatsakhīḥ / pañca prahṛṣṭavadanaḥ prāha sūktaṃ purūravāḥ //
अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै ॥
aho jāye tiṣṭha tiṣṭha ghore na tyaktumarhasi / māṃ tvamadyāpyanirvṛtya vacāṃsi kṛṇavāvahai //
सुदेहो ऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया । खादन्त्येनं वृका गृध्रास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम् ॥
sudeho 'yaṃ patatyatra devi dūraṃ hṛtastvayā / khādantyenaṃ vṛkā gṛdhrāstvatprasādasya nāspadam //
उर्वश्युवाच मा मृथाः पुरुषो ऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे । क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा ॥
urvaśyuvāca mā mṛthāḥ puruṣo 'si tvaṃ mā sma tvādyurvṛkā ime / kvāpi sakhyaṃ na vai strīṇāṃ vṛkāṇāṃ hṛdayaṃ yathā //
स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसाहसाः । घ्नन्त्यल्पार्थे ऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥
striyo hyakaruṇāḥ krūrā durmarṣāḥ priyasāhasāḥ / ghnantyalpārthe 'pi viśrabdhaṃ patiṃ bhrātaramapyuta //
विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदाः । नवं नवमभीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वैरवृत्तयः ॥
vidhāyālīkaviśrambhamajñeṣu tyaktasauhṛdāḥ / navaṃ navamabhīpsantyaḥ puṃścalyaḥ svairavṛttayaḥ //
संवत्सरान्ते हि भवान् एकरात्रं मयेश्वरः । रंस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भोः ॥
saṃvatsarānte hi bhavān ekarātraṃ mayeśvaraḥ / raṃsyatyapatyāni ca te bhaviṣyantyaparāṇi bhoḥ //
अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरीम् । पुनस्तत्र गतो ऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम् ॥
antarvatnīmupālakṣya devīṃ sa prayayau purīm / punastatra gato 'bdānte urvaśīṃ vīramātaram //
उपलभ्य मुदा युक्तः समुवास तया निशाम् । अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम् ॥
upalabhya mudā yuktaḥ samuvāsa tayā niśām / athainamurvaśī prāha kṛpaṇaṃ virahāturam //
गन्धर्वान् उपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति । तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप । उर्वशीं मन्यमानस्तां सो ऽबुध्यत चरन् वने ॥
gandharvān upadhāvemāṃstubhyaṃ dāsyanti māmiti / tasya saṃstuvatastuṣṭā agnisthālīṃ dadurnṛpa / urvaśīṃ manyamānastāṃ so 'budhyata caran vane //
स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहान् आध्यायतो निशि । त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत ॥
sthālīṃ nyasya vane gatvā gṛhān ādhyāyato niśi / tretāyāṃ sampravṛttāyāṃ manasi trayyavartata //
स्थालीस्थानं गतो ऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य सः । तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया ॥
sthālīsthānaṃ gato 'śvatthaṃ śamīgarbhaṃ vilakṣya saḥ / tena dve araṇī kṛtvā urvaśīlokakāmyayā //
उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् । आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभुः ॥
urvaśīṃ mantrato dhyāyannadharāraṇimuttarām / ātmānamubhayormadhye yat tat prajananaṃ prabhuḥ //
तस्य निर्मन्थनाज् जातो जातवेदा विभावसुः । त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत् ॥
tasya nirmanthanāj jāto jātavedā vibhāvasuḥ / trayyā sa vidyayā rājñā putratve kalpitastrivṛt //
तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् । उर्वशीलोकमन्विच्छन् सर्वदेवमयं हरिम् ॥
tenāyajata yajñeśaṃ bhagavantamadhokṣajam / urvaśīlokamanvicchan sarvadevamayaṃ harim //
एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्ववाङ्मयः । देवो नारायणो नान्य एको ऽग्निर्वर्ण एव च ॥
eka eva purā vedaḥ praṇavaḥ sarvavāṅmayaḥ / devo nārāyaṇo nānya eko 'gnirvarṇa eva ca //
पुरूरवस एवासीत् त्रयी त्रेतामुखे नृप । अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान् ॥
purūravasa evāsīt trayī tretāmukhe nṛpa / agninā prajayā rājā lokaṃ gāndharvameyivān //