श्रीनारद उवाच एवं दैत्यसुतैः पृष्टो महाभागवतो ऽसुरः । उवाच तान् स्मयमानः स्मरन् मदनुभाषितम् ॥
śrīnārada uvāca evaṃ daityasutaiḥ pṛṣṭo mahābhāgavato 'suraḥ / uvāca tān smayamānaḥ smaran madanubhāṣitam //
श्रीप्रह्राद उवाच पितरि प्रस्थिते ऽस्माकं तपसे मन्दराचलम् । युद्धोद्यमं परं चक्रुर्विबुधा दानवान् प्रति ॥
śrīprahrāda uvāca pitari prasthite 'smākaṃ tapase mandarācalam / yuddhodyamaṃ paraṃ cakrurvibudhā dānavān prati //
पिपीलिकैरहिरिव दिष्ट्या लोकोपतापनः । पापेन पापो ऽभक्षीति वदन्तो वासवादयः ॥
pipīlikairahiriva diṣṭyā lokopatāpanaḥ / pāpena pāpo 'bhakṣīti vadanto vāsavādayaḥ //
तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपाः । वध्यमानाः सुरैर्भीता दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् ॥
teṣāmatibalodyogaṃ niśamyāsurayūthapāḥ / vadhyamānāḥ surairbhītā dudruvuḥ sarvato diśam //
कलत्रपुत्रवित्ताप्तान् गृहान् पशुपरिच्छदान् । नावेक्ष्यमाणास्त्वरिताः सर्वे प्राणपरीप्सवः ॥
kalatraputravittāptān gṛhān paśuparicchadān / nāvekṣyamāṇāstvaritāḥ sarve prāṇaparīpsavaḥ //
व्यलुम्पन् राजशिबिरममरा जयकाङ्क्षिणः । इन्द्रस्तु राजमहिषीं मातरं मम चाग्रहीत् ॥
vyalumpan rājaśibiramamarā jayakāṅkṣiṇaḥ / indrastu rājamahiṣīṃ mātaraṃ mama cāgrahīt //
नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव । यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिर्ददृशे पथि ॥
nīyamānāṃ bhayodvignāṃ rudatīṃ kurarīmiva / yadṛcchayāgatastatra devarṣirdadṛśe pathi //
प्राह नैनां सुरपते नेतुमर्हस्यनागसम् । मुञ्च मुञ्च महाभाग सतीं परपरिग्रहम् ॥
prāha naināṃ surapate netumarhasyanāgasam / muñca muñca mahābhāga satīṃ paraparigraham //
श्रीइन्द्र उवाच आस्ते ऽस्या जठरे वीर्यमविषह्यं सुरद्विषः । आस्यतां यावत् प्रसवं मोक्ष्ये ऽर्थपदवीं गतः ॥
śrīindra uvāca āste 'syā jaṭhare vīryamaviṣahyaṃ suradviṣaḥ / āsyatāṃ yāvat prasavaṃ mokṣye 'rthapadavīṃ gataḥ //
श्रीनारद उवाच अयं निष्किल्बिषः साक्षान् महाभागवतो महान् । त्वया न प्राप्स्यते संस्थामनन्तानुचरो बली ॥
śrīnārada uvāca ayaṃ niṣkilbiṣaḥ sākṣān mahābhāgavato mahān / tvayā na prāpsyate saṃsthāmanantānucaro balī //
इत्युक्तस्तां विहायेन्द्रो देवर्षेर्मानयन् वचः । अनन्तप्रियभक्त्यैनां परिक्रम्य दिवं ययौ ॥
ityuktastāṃ vihāyendro devarṣermānayan vacaḥ / anantapriyabhaktyaināṃ parikramya divaṃ yayau //
ततो मे मातरमृषिः समानीय निजाश्रमे । आश्वास्येहोष्यतां वत्से यावत् ते भर्तुरागमः ॥
tato me mātaramṛṣiḥ samānīya nijāśrame / āśvāsyehoṣyatāṃ vatse yāvat te bharturāgamaḥ //
तथेत्यवात्सीद्देवर्षेरन्तिके साकुतोभया । यावद्दैत्यपतिर्घोरात् तपसो न न्यवर्तत ॥
tathetyavātsīddevarṣerantike sākutobhayā / yāvaddaityapatirghorāt tapaso na nyavartata //
ऋषिं पर्यचरत् तत्र भक्त्या परमया सती । अन्तर्वत्नी स्वगर्भस्य क्षेमायेच्छाप्रसूतये ॥
ṛṣiṃ paryacarat tatra bhaktyā paramayā satī / antarvatnī svagarbhasya kṣemāyecchāprasūtaye //
ऋषिः कारुणिकस्तस्याः प्रादादुभयमीश्वरः । धर्मस्य तत्त्वं ज्ञानं च मामप्युद्दिश्य निर्मलम् ॥
ṛṣiḥ kāruṇikastasyāḥ prādādubhayamīśvaraḥ / dharmasya tattvaṃ jñānaṃ ca māmapyuddiśya nirmalam //
तत् तु कालस्य दीर्घत्वात् स्त्रीत्वान् मातुस्तिरोदधे । ऋषिणानुगृहीतं मां नाधुनाप्यजहात् स्मृतिः ॥
tat tu kālasya dīrghatvāt strītvān mātustirodadhe / ṛṣiṇānugṛhītaṃ māṃ nādhunāpyajahāt smṛtiḥ //
भवतामपि भूयान् मे यदि श्रद्दधते वचः । वैशारदी धीः श्रद्धातः स्त्रीबालानां च मे यथा ॥
bhavatāmapi bhūyān me yadi śraddadhate vacaḥ / vaiśāradī dhīḥ śraddhātaḥ strībālānāṃ ca me yathā //
जन्माद्याः षड् इमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मनः । फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना ॥
janmādyāḥ ṣaḍ ime bhāvā dṛṣṭā dehasya nātmanaḥ / phalānāmiva vṛkṣasya kāleneśvaramūrtinā //
आत्मा नित्यो ऽव्ययः शुद्ध एकः क्षेत्रज्ञ आश्रयः । अविक्रियः स्वदृग् हेतुर्व्यापको ऽसङ्ग्यनावृतः ॥
ātmā nityo 'vyayaḥ śuddha ekaḥ kṣetrajña āśrayaḥ / avikriyaḥ svadṛg heturvyāpako 'saṅgyanāvṛtaḥ //
एतैर्द्वादशभिर्विद्वान् आत्मनो लक्षणैः परैः । अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत् ॥
etairdvādaśabhirvidvān ātmano lakṣaṇaiḥ paraiḥ / ahaṃ mametyasadbhāvaṃ dehādau mohajaṃ tyajet //
स्वर्णं यथा ग्रावसु हेमकारः क्षेत्रेषु योगैस्तदभिज्ञ आप्नुयात् । क्षेत्रेषु देहेषु तथात्मयोगैर् अध्यात्मविद्ब्रह्मगतिं लभेत ॥
svarṇaṃ yathā grāvasu hemakāraḥ kṣetreṣu yogaistadabhijña āpnuyāt / kṣetreṣu deheṣu tathātmayogair adhyātmavidbrahmagatiṃ labheta //
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणाः । विकाराः षोडशाचार्यैः पुमान् एकः समन्वयात् ॥
aṣṭau prakṛtayaḥ proktāstraya eva hi tadguṇāḥ / vikārāḥ ṣoḍaśācāryaiḥ pumān ekaḥ samanvayāt //
देहस्तु सर्वसङ्घातो जगत् तस्थुरिति द्विधा । अत्रैव मृग्यः पुरुषो नेति नेतीत्यतत् त्यजन् ॥
dehastu sarvasaṅghāto jagat tasthuriti dvidhā / atraiva mṛgyaḥ puruṣo neti netītyatat tyajan //
अन्वयव्यतिरेकेण विवेकेनोशतात्मना । स्वर्गस्थानसमाम्नायैर्विमृशद्भिरसत्वरैः ॥
anvayavyatirekeṇa vivekenośatātmanā / svargasthānasamāmnāyairvimṛśadbhirasatvaraiḥ //
बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति वृत्तयः । ता येनैवानुभूयन्ते सो ऽध्यक्षः पुरुषः परः ॥
buddherjāgaraṇaṃ svapnaḥ suṣuptiriti vṛttayaḥ / tā yenaivānubhūyante so 'dhyakṣaḥ puruṣaḥ paraḥ //
एभिस्त्रिवर्णैः पर्यस्तैर्बुद्धिभेदैः क्रियोद्भवैः । स्वरूपमात्मनो बुध्येद्गन्धैर्वायुमिवान्वयात् ॥
ebhistrivarṇaiḥ paryastairbuddhibhedaiḥ kriyodbhavaiḥ / svarūpamātmano budhyedgandhairvāyumivānvayāt //
एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धनः । अज्ञानमूलो ऽपार्थो ऽपि पुंसः स्वप्न इवार्प्यते ॥
etaddvāro hi saṃsāro guṇakarmanibandhanaḥ / ajñānamūlo 'pārtho 'pi puṃsaḥ svapna ivārpyate //
तस्माद्भवद्भिः कर्तव्यं कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् । बीजनिर्हरणं योगः प्रवाहोपरमो धियः ॥
tasmādbhavadbhiḥ kartavyaṃ karmaṇāṃ triguṇātmanām / bījanirharaṇaṃ yogaḥ pravāhoparamo dhiyaḥ //
तत्रोपायसहस्राणामयं भगवतोदितः । यदीश्वरे भगवति यथा यैरञ्जसा रतिः ॥
tatropāyasahasrāṇāmayaṃ bhagavatoditaḥ / yadīśvare bhagavati yathā yairañjasā ratiḥ //
गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च । सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च ॥
guruśuśrūṣayā bhaktyā sarvalabdhārpaṇena ca / saṅgena sādhubhaktānāmīśvarārādhanena ca //
श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् । तत्पादाम्बुरुहध्यानात् तल्लिङ्गेक्षार्हणादिभिः ॥
śraddhayā tatkathāyāṃ ca kīrtanairguṇakarmaṇām / tatpādāmburuhadhyānāt talliṅgekṣārhaṇādibhiḥ //
हरिः सर्वेषु भूतेषु भगवान् आस्त ईश्वरः । इति भूतानि मनसा कामैस्तैः साधु मानयेत् ॥
hariḥ sarveṣu bhūteṣu bhagavān āsta īśvaraḥ / iti bhūtāni manasā kāmaistaiḥ sādhu mānayet //
एवं निर्जितषड्वर्गैः क्रियते भक्तिरीश्वरे । वासुदेवे भगवति यया संलभ्यते रतिः ॥
evaṃ nirjitaṣaḍvargaiḥ kriyate bhaktirīśvare / vāsudeve bhagavati yayā saṃlabhyate ratiḥ //
निशम्य कर्माणि गुणान् अतुल्यान् वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि । यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदं प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति ॥
niśamya karmāṇi guṇān atulyān vīryāṇi līlātanubhiḥ kṛtāni / yadātiharṣotpulakāśrugadgadaṃ protkaṇṭha udgāyati rauti nṛtyati //
यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धसत्य् आक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् । मुहुः श्वसन् वक्ति हरे जगत्पते नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रपः ॥
yadā grahagrasta iva kvaciddhasaty ākrandate dhyāyati vandate janam / muhuḥ śvasan vakti hare jagatpate nārāyaṇetyātmamatirgatatrapaḥ //
तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धनस् तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः । निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम् ॥
tadā pumān muktasamastabandhanas tadbhāvabhāvānukṛtāśayākṛtiḥ / nirdagdhabījānuśayo mahīyasā bhaktiprayogeṇa sametyadhokṣajam //
अधोक्षजालम्भमिहाशुभात्मनः शरीरिणः संसृतिचक्रशातनम् । तद्ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधास् ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम् ॥
adhokṣajālambhamihāśubhātmanaḥ śarīriṇaḥ saṃsṛticakraśātanam / tadbrahmanirvāṇasukhaṃ vidurbudhās tato bhajadhvaṃ hṛdaye hṛdīśvaram //
को ऽतिप्रयासो ऽसुरबालका हरेर् उपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सतः । स्वस्यात्मनः सख्युरशेषदेहिनां सामान्यतः किं विषयोपपादनैः ॥
ko 'tiprayāso 'surabālakā harer upāsane sve hṛdi chidravat sataḥ / svasyātmanaḥ sakhyuraśeṣadehināṃ sāmānyataḥ kiṃ viṣayopapādanaiḥ //
रायः कलत्रं पशवः सुतादयो गृहा मही कुञ्जरकोशभूतयः । सर्वे ऽर्थकामाः क्षणभङ्गुरायुषः कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत् प्रियं चलाः ॥
rāyaḥ kalatraṃ paśavaḥ sutādayo gṛhā mahī kuñjarakośabhūtayaḥ / sarve 'rthakāmāḥ kṣaṇabhaṅgurāyuṣaḥ kurvanti martyasya kiyat priyaṃ calāḥ //
एवं हि लोकाः क्रतुभिः कृता अमी क्षयिष्णवः सातिशया न निर्मलाः । तस्माददृष्टश्रुतदूषणं परं भक्त्योक्तयेशं भजतात्मलब्धये ॥
evaṃ hi lokāḥ kratubhiḥ kṛtā amī kṣayiṣṇavaḥ sātiśayā na nirmalāḥ / tasmādadṛṣṭaśrutadūṣaṇaṃ paraṃ bhaktyoktayeśaṃ bhajatātmalabdhaye //
यदर्थ इह कर्माणि विद्वन्मान्यसकृन् नरः । करोत्यतो विपर्यासममोघं विन्दते फलम् ॥
yadartha iha karmāṇi vidvanmānyasakṛn naraḥ / karotyato viparyāsamamoghaṃ vindate phalam //
सुखाय दुःखमोक्षाय सङ्कल्प इह कर्मिणः । सदाप्नोतीहया दुःखमनीहायाः सुखावृतः ॥
sukhāya duḥkhamokṣāya saṅkalpa iha karmiṇaḥ / sadāpnotīhayā duḥkhamanīhāyāḥ sukhāvṛtaḥ //
कामान् कामयते काम्यैर्यदर्थमिह पूरुषः । स वै देहस्तु पारक्यो भङ्गुरो यात्युपैति च ॥
kāmān kāmayate kāmyairyadarthamiha pūruṣaḥ / sa vai dehastu pārakyo bhaṅguro yātyupaiti ca //
किमु व्यवहितापत्य दारागारधनादयः । राज्यकोशगजामात्य भृत्याप्ता ममतास्पदाः ॥
kimu vyavahitāpatya dārāgāradhanādayaḥ / rājyakośagajāmātya bhṛtyāptā mamatāspadāḥ //
किमेतैरात्मनस्तुच्छैः सह देहेन नश्वरैः । अनर्थैरर्थसङ्काशैर्नित्यानन्दरसोदधेः ॥
kimetairātmanastucchaiḥ saha dehena naśvaraiḥ / anarthairarthasaṅkāśairnityānandarasodadheḥ //
निरूप्यतामिह स्वार्थः कियान् देहभृतो ऽसुराः । निषेकादिष्ववस्थासु क्लिश्यमानस्य कर्मभिः ॥
nirūpyatāmiha svārthaḥ kiyān dehabhṛto 'surāḥ / niṣekādiṣvavasthāsu kliśyamānasya karmabhiḥ //
कर्माण्यारभते देही देहेनात्मानुवर्तिना । कर्मभिस्तनुते देहमुभयं त्वविवेकतः ॥
karmāṇyārabhate dehī dehenātmānuvartinā / karmabhistanute dehamubhayaṃ tvavivekataḥ //
तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रयाः । भजतानीहयात्मानमनीहं हरिमीश्वरम् ॥
tasmādarthāśca kāmāśca dharmāśca yadapāśrayāḥ / bhajatānīhayātmānamanīhaṃ harimīśvaram //
सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वरः प्रियः । भूतैर्महद्भिः स्वकृतैः कृतानां जीवसंज्ञितः ॥
sarveṣāmapi bhūtānāṃ harirātmeśvaraḥ priyaḥ / bhūtairmahadbhiḥ svakṛtaiḥ kṛtānāṃ jīvasaṃjñitaḥ //
देवो ऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव वा । भजन् मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद्यथा वयम् ॥
devo 'suro manuṣyo vā yakṣo gandharva eva vā / bhajan mukundacaraṇaṃ svastimān syādyathā vayam //
नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजाः । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता ॥
nālaṃ dvijatvaṃ devatvamṛṣitvaṃ vāsurātmajāḥ / prīṇanāya mukundasya na vṛttaṃ na bahujñatā //
न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयते ऽमलया भक्त्या हरिरन्यद्विडम्बनम् ॥
na dānaṃ na tapo nejyā na śaucaṃ na vratāni ca / prīyate 'malayā bhaktyā hariranyadviḍambanam //
ततो हरौ भगवति भक्तिं कुरुत दानवाः । आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतात्मनीश्वरे ॥
tato harau bhagavati bhaktiṃ kuruta dānavāḥ / ātmaupamyena sarvatra sarvabhūtātmanīśvare //
दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रियः शूद्रा व्रजौकसः । खगा मृगाः पापजीवाः सन्ति ह्यच्युततां गताः ॥
daiteyā yakṣarakṣāṃsi striyaḥ śūdrā vrajaukasaḥ / khagā mṛgāḥ pāpajīvāḥ santi hyacyutatāṃ gatāḥ //
एतावान् एव लोके ऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः । एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सर्वत्र तदीक्षणम् ॥
etāvān eva loke 'smin puṃsaḥ svārthaḥ paraḥ smṛtaḥ / ekāntabhaktirgovinde yat sarvatra tadīkṣaṇam //