श्रीप्रह्राद उवाच कौमार आचरेत् प्राज्ञो धर्मान् भागवतान् इह । दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम् ॥
śrīprahrāda uvāca kaumāra ācaret prājño dharmān bhāgavatān iha / durlabhaṃ mānuṣaṃ janma tadapyadhruvamarthadam //
यथा हि पुरुषस्येह विष्णोः पादोपसर्पणम् । यदेष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वरः सुहृत् ॥
yathā hi puruṣasyeha viṣṇoḥ pādopasarpaṇam / yadeṣa sarvabhūtānāṃ priya ātmeśvaraḥ suhṛt //
सुखमैन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम् । सर्वत्र लभ्यते दैवाद्यथा दुःखमयत्नतः ॥
sukhamaindriyakaṃ daityā dehayogena dehinām / sarvatra labhyate daivādyathā duḥkhamayatnataḥ //
तत्प्रयासो न कर्तव्यो यत आयुर्व्ययः परम् । न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥
tatprayāso na kartavyo yata āyurvyayaḥ param / na tathā vindate kṣemaṃ mukundacaraṇāmbujam //
ततो यतेत कुशलः क्षेमाय भवमाश्रितः । शरीरं पौरुषं यावन् न विपद्येत पुष्कलम् ॥
tato yateta kuśalaḥ kṣemāya bhavamāśritaḥ / śarīraṃ pauruṣaṃ yāvan na vipadyeta puṣkalam //
पुंसो वर्षशतं ह्यायुस्तदर्धं चाजितात्मनः । निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेते ऽन्धं प्रापितस्तमः ॥
puṃso varṣaśataṃ hyāyustadardhaṃ cājitātmanaḥ / niṣphalaṃ yadasau rātryāṃ śete 'ndhaṃ prāpitastamaḥ //
मुग्धस्य बाल्ये कैशोरे क्रीडतो याति विंशतिः । जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशतिः ॥
mugdhasya bālye kaiśore krīḍato yāti viṃśatiḥ / jarayā grastadehasya yātyakalpasya viṃśatiḥ //
दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा । शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि ॥
durāpūreṇa kāmena mohena ca balīyasā / śeṣaṃ gṛheṣu saktasya pramattasyāpayāti hi //
को गृहेषु पुमान् सक्तमात्मानमजितेन्द्रियः । स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धमुत्सहेत विमोचितुम् ॥
ko gṛheṣu pumān saktamātmānamajitendriyaḥ / snehapāśairdṛḍhairbaddhamutsaheta vimocitum //
को न्वर्थतृष्णां विसृजेत् प्राणेभ्यो ऽपि य ईप्सितः । यं क्रीणात्यसुभिः प्रेष्ठैस्तस्करः सेवको वणिक् ॥
ko nvarthatṛṣṇāṃ visṛjet prāṇebhyo 'pi ya īpsitaḥ / yaṃ krīṇātyasubhiḥ preṣṭhaistaskaraḥ sevako vaṇik //
कथं प्रियाया अनुकम्पितायाः सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसितः शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्तः ॥
kathaṃ priyāyā anukampitāyāḥ saṅgaṃ rahasyaṃ rucirāṃśca mantrān / suhṛtsu tatsnehasitaḥ śiśūnāṃ kalākṣarāṇāmanuraktacittaḥ //
पुत्रान् स्मरंस्ता दुहितॄर्हृदय्या भ्रातॄन् स्वसॄर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्याः पशुभृत्यवर्गान् ॥
putrān smaraṃstā duhitṝrhṛdayyā bhrātṝn svasṝrvā pitarau ca dīnau / gṛhān manojñoruparicchadāṃśca vṛttīśca kulyāḥ paśubhṛtyavargān //
त्यजेत कोशस्कृदिवेहमानः कर्माणि लोभादवितृप्तकामः । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमानः कथं विरज्येत दुरन्तमोहः ॥
tyajeta kośaskṛdivehamānaḥ karmāṇi lobhādavitṛptakāmaḥ / aupasthyajaihvaṃ bahumanyamānaḥ kathaṃ virajyeta durantamohaḥ //
कुटुम्बपोषाय वियन् निजायुर् न बुध्यते ऽर्थं विहतं प्रमत्तः । सर्वत्र तापत्रयदुःखितात्मा निर्विद्यते न स्वकुटुम्बरामः ॥
kuṭumbapoṣāya viyan nijāyur na budhyate 'rthaṃ vihataṃ pramattaḥ / sarvatra tāpatrayaduḥkhitātmā nirvidyate na svakuṭumbarāmaḥ //
वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता विद्वांश्च दोषं परवित्तहर्तुः । प्रेत्येह वाथाप्यजितेन्द्रियस्तद् अशान्तकामो हरते कुटुम्बी ॥
vitteṣu nityābhiniviṣṭacetā vidvāṃśca doṣaṃ paravittahartuḥ / pretyeha vāthāpyajitendriyastad aśāntakāmo harate kuṭumbī //
विद्वान् अपीत्थं दनुजाः कुटुम्बं पुष्णन् स्वलोकाय न कल्पते वै । यः स्वीयपारक्यविभिन्नभावस् तमः प्रपद्येत यथा विमूढः ॥
vidvān apītthaṃ danujāḥ kuṭumbaṃ puṣṇan svalokāya na kalpate vai / yaḥ svīyapārakyavibhinnabhāvas tamaḥ prapadyeta yathā vimūḍhaḥ //
यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद्वा दीनः स्वमात्मानमलं समर्थः । विमोचितुं कामदृशां विहार क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्गः ॥
yato na kaścit kva ca kutracidvā dīnaḥ svamātmānamalaṃ samarthaḥ / vimocituṃ kāmadṛśāṃ vihāra krīḍāmṛgo yannigaḍo visargaḥ //
ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितो ऽपवर्गः ॥
tato vidūrāt parihṛtya daityā daityeṣu saṅgaṃ viṣayātmakeṣu / upeta nārāyaṇamādidevaṃ sa muktasaṅgairiṣito 'pavargaḥ //
न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासो ऽसुरात्मजाः । आत्मत्वात् सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वतः ॥
na hyacyutaṃ prīṇayato bahvāyāso 'surātmajāḥ / ātmatvāt sarvabhūtānāṃ siddhatvādiha sarvataḥ //
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥
parāvareṣu bhūteṣu brahmāntasthāvarādiṣu / bhautikeṣu vikāreṣu bhūteṣvatha mahatsu ca //
गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवान् ईश्वरो ऽव्ययः ॥
guṇeṣu guṇasāmye ca guṇavyatikare tathā / eka eva paro hyātmā bhagavān īśvaro 'vyayaḥ //
प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्यो ऽविकल्पितः ॥
pratyagātmasvarūpeṇa dṛśyarūpeṇa ca svayam / vyāpyavyāpakanirdeśyo hyanirdeśyo 'vikalpitaḥ //
केवलानुभवानन्द स्वरूपः परमेश्वरः । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥
kevalānubhavānanda svarūpaḥ parameśvaraḥ / māyayāntarhitaiśvarya īyate guṇasargayā //
तस्मात् सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् । भावमासुरमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षजः ॥
tasmāt sarveṣu bhūteṣu dayāṃ kuruta sauhṛdam / bhāvamāsuramunmucya yayā tuṣyatyadhokṣajaḥ //
तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धाः अम्प्; धर्मादयः किमगुणेन च काङ्क्षितेन सारं जुषां चरणयोरुपगायतां नः ॥
tuṣṭe ca tatra kimalabhyamananta ādye kiṃ tairguṇavyatikarādiha ye svasiddhāḥ amp; dharmādayaḥ kimaguṇena ca kāṅkṣitena sāraṃ juṣāṃ caraṇayorupagāyatāṃ naḥ //
धर्मार्थकाम इति यो ऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता धर्मार्थकाम इति यो ऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः ॥
dharmārthakāma iti yo 'bhihitastrivarga īkṣā trayī nayadamau vividhā ca vārtā dharmārthakāma iti yo 'bhihitastrivarga īkṣā trayī nayadamau vividhā ca vārtā manye tadetadakhilaṃ nigamasya satyaṃ svātmārpaṇaṃ svasuhṛdaḥ paramasya puṃsaḥ //
ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसखः किल नारदाय ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसखः किल नारदाय एकान्तिनां भगवतस्तदकिञ्चनानां पादारविन्दरजसाप्लुतदेहिनां स्यात् ॥
jñānaṃ tadetadamalaṃ duravāpamāha nārāyaṇo narasakhaḥ kila nāradāya jñānaṃ tadetadamalaṃ duravāpamāha nārāyaṇo narasakhaḥ kila nāradāya ekāntināṃ bhagavatastadakiñcanānāṃ pādāravindarajasāplutadehināṃ syāt //
श्रुतमेतन् मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् । धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद्देवदर्शनात् ॥
śrutametan mayā pūrvaṃ jñānaṃ vijñānasaṃyutam / dharmaṃ bhāgavataṃ śuddhaṃ nāradāddevadarśanāt //
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचुः प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्ते ऽन्यं विद्महे गुरुम् । एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ ॥
śrīdaityaputrā ūcuḥ prahrāda tvaṃ vayaṃ cāpi narte 'nyaṃ vidmahe gurum / etābhyāṃ guruputrābhyāṃ bālānāmapi hīśvarau //
बालस्यान्तःपुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वयः । छिन्धि नः संशयं सौम्य स्याच् चेद्विस्रम्भकारणम् ॥
bālasyāntaḥpurasthasya mahatsaṅgo duranvayaḥ / chindhi naḥ saṃśayaṃ saumya syāc cedvisrambhakāraṇam //