श्रीशुक उवाच श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मनः । युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वितः पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुवः ॥
śrīśuka uvāca śrutvehitaṃ sādhu sabhāsabhājitaṃ mahattamāgraṇya urukramātmanaḥ / yudhiṣṭhiro daityapatermudānvitaḥ papraccha bhūyastanayaṃ svayambhuvaḥ //
श्रीयुधिष्ठिर उवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् । वर्णाश्रमाचारयुतं यत् पुमान् विन्दते परम् ॥
śrīyudhiṣṭhira uvāca bhagavan śrotumicchāmi nṛṇāṃ dharmaṃ sanātanam / varṇāśramācārayutaṃ yat pumān vindate param //
भवान् प्रजापतेः साक्षादात्मजः परमेष्ठिनः । सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभिः ॥
bhavān prajāpateḥ sākṣādātmajaḥ parameṣṭhinaḥ / sutānāṃ sammato brahmaṃstapoyogasamādhibhiḥ //
नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदुः । करुणाः साधवः शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे ॥
nārāyaṇaparā viprā dharmaṃ guhyaṃ paraṃ viduḥ / karuṇāḥ sādhavaḥ śāntāstvadvidhā na tathāpare //
श्रीनारद उवाच नत्वा भगवते ऽजाय लोकानां धर्मसेतवे । वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच् छ्रुतम् ॥
śrīnārada uvāca natvā bhagavate 'jāya lokānāṃ dharmasetave / vakṣye sanātanaṃ dharmaṃ nārāyaṇamukhāc chrutam //
यो ऽवतीर्यात्मनो ऽंशेन दाक्षायण्यां तु धर्मतः । लोकानां स्वस्तये ऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥
yo 'vatīryātmano 'ṃśena dākṣāyaṇyāṃ tu dharmataḥ / lokānāṃ svastaye 'dhyāste tapo badarikāśrame //
धर्ममूलं हि भगवान् सर्ववेदमयो हरिः । स्मृतं च तद्विदां राजन् येन चात्मा प्रसीदति ॥
dharmamūlaṃ hi bhagavān sarvavedamayo hariḥ / smṛtaṃ ca tadvidāṃ rājan yena cātmā prasīdati //
सत्यं दया तपः शौचं तितिक्षेक्षा शमो दमः । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्यागः स्वाध्याय आर्जवम् ॥
satyaṃ dayā tapaḥ śaucaṃ titikṣekṣā śamo damaḥ / ahiṃsā brahmacaryaṃ ca tyāgaḥ svādhyāya ārjavam //
सन्तोषः समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरमः शनैः । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥
santoṣaḥ samadṛksevā grāmyehoparamaḥ śanaiḥ / nṛṇāṃ viparyayehekṣā maunamātmavimarśanam //
अन्नाद्यादेः संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हतः । तेष्वात्मदेवताबुद्धिः सुतरां नृषु पाण्डव ॥
annādyādeḥ saṃvibhāgo bhūtebhyaśca yathārhataḥ / teṣvātmadevatābuddhiḥ sutarāṃ nṛṣu pāṇḍava //
श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥
śravaṇaṃ kīrtanaṃ cāsya smaraṇaṃ mahatāṃ gateḥ / sevejyāvanatirdāsyaṃ sakhyamātmasamarpaṇam //
नृणामयं परो धर्मः सर्वेषां समुदाहृतः । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन् सर्वात्मा येन तुष्यति ॥
nṛṇāmayaṃ paro dharmaḥ sarveṣāṃ samudāhṛtaḥ / triṃśallakṣaṇavān rājan sarvātmā yena tuṣyati //
संस्कारा यत्राविच्छिन्नाः स द्विजो ऽजो जगाद यम् । इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् । जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिताः ॥
saṃskārā yatrāvicchinnāḥ sa dvijo 'jo jagāda yam / ijyādhyayanadānāni vihitāni dvijanmanām / janmakarmāvadātānāṃ kriyāścāśramacoditāḥ //
विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रहः । राज्ञो वृत्तिः प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभिः ॥
viprasyādhyayanādīni ṣaḍanyasyāpratigrahaḥ / rājño vṛttiḥ prajāgopturaviprādvā karādibhiḥ //
वैश्यस्तु वार्तावृत्तिः स्यान् नित्यं ब्रह्मकुलानुगः । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥
vaiśyastu vārtāvṛttiḥ syān nityaṃ brahmakulānugaḥ / śūdrasya dvijaśuśrūṣā vṛttiśca svāmino bhavet //
वार्ता विचित्रा शालीन यायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥
vārtā vicitrā śālīna yāyāvaraśiloñchanam / vipravṛttiścaturdheyaṃ śreyasī cottarottarā //
जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन् नरः । ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वशः ॥
jaghanyo nottamāṃ vṛttimanāpadi bhajen naraḥ / ṛte rājanyamāpatsu sarveṣāmapi sarvaśaḥ //
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥
ṛtāmṛtābhyāṃ jīveta mṛtena pramṛtena vā / satyānṛtābhyāmapi vā na śvavṛttyā kadācana //
ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात् प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥
ṛtamuñchaśilaṃ proktamamṛtaṃ yadayācitam / mṛtaṃ tu nityayācñā syāt pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam //
सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत् तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो नृपः ॥
satyānṛtaṃ ca vāṇijyaṃ śvavṛttirnīcasevanam / varjayet tāṃ sadā vipro rājanyaśca jugupsitām / sarvavedamayo vipraḥ sarvadevamayo nṛpaḥ //
शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥
śamo damastapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntirārjavam / jñānaṃ dayācyutātmatvaṃ satyaṃ ca brahmalakṣaṇam //
शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजयः क्षमा । ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥
śauryaṃ vīryaṃ dhṛtistejastyāgaścātmajayaḥ kṣamā / brahmaṇyatā prasādaśca satyaṃ ca kṣatralakṣaṇam //
देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् । आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥
devagurvacyute bhaktistrivargaparipoṣaṇam / āstikyamudyamo nityaṃ naipuṇyaṃ vaiśyalakṣaṇam //
शूद्रस्य सन्नतिः शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम् ॥
śūdrasya sannatiḥ śaucaṃ sevā svāminyamāyayā / amantrayajño hyasteyaṃ satyaṃ goviprarakṣaṇam //
स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता । तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्व्रतधारणम् ॥
strīṇāṃ ca patidevānāṃ tacchuśrūṣānukūlatā / tadbandhuṣvanuvṛttiśca nityaṃ tadvratadhāraṇam //
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनैः । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥
sammārjanopalepābhyāṃ gṛhamaṇḍanavartanaiḥ / svayaṃ ca maṇḍitā nityaṃ parimṛṣṭaparicchadā //
कामैरुच्चावचैः साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यैः सत्यैः प्रियैः प्रेम्णा काले काले भजेत् पतिम् ॥
kāmairuccāvacaiḥ sādhvī praśrayeṇa damena ca / vākyaiḥ satyaiḥ priyaiḥ premṇā kāle kāle bhajet patim //
सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् । अप्रमत्ता शुचिः स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥
santuṣṭālolupā dakṣā dharmajñā priyasatyavāk / apramattā śuciḥ snigdhā patiṃ tvapatitaṃ bhajet //
या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा । हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥
yā patiṃ haribhāvena bhajet śrīriva tatparā / haryātmanā harerloke patyā śrīriva modate //
वृत्तिः सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् । अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम् ॥
vṛttiḥ saṅkarajātīnāṃ tattatkulakṛtā bhavet / acaurāṇāmapāpānāmantyajāntevasāyinām //
प्रायः स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे । वेददृग्भिः स्मृतो राजन् प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥
prāyaḥ svabhāvavihito nṛṇāṃ dharmo yuge yuge / vedadṛgbhiḥ smṛto rājan pretya ceha ca śarmakṛt //
वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमानः स्वकर्मकृत् । हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥
vṛttyā svabhāvakṛtayā vartamānaḥ svakarmakṛt / hitvā svabhāvajaṃ karma śanairnirguṇatāmiyāt //
उप्यमानं मुहुः क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुनः सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥
upyamānaṃ muhuḥ kṣetraṃ svayaṃ nirvīryatāmiyāt / na kalpate punaḥ sūtyai uptaṃ bījaṃ ca naśyati //
एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभिः ॥
evaṃ kāmāśayaṃ cittaṃ kāmānāmatisevayā / virajyeta yathā rājannagnivat kāmabindubhiḥ //
यस्य यल् लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यदन्यत्रापि दृश्येत तत् तेनैव विनिर्दिशेत् ॥
yasya yal lakṣaṇaṃ proktaṃ puṃso varṇābhivyañjakam / yadanyatrāpi dṛśyeta tat tenaiva vinirdiśet //