मैत्रेय उवाच भृग्व्-आदयस् ते मुनयो लोकानां क्षेम-दर्शिनः । गोप्तर्य् असति वै नॄणां पश्यन्तः पशु-साम्यताम् ॥
maitreya uvāca bhṛgv-ādayas te munayo lokānāṃ kṣema-darśinaḥ / goptary asati vai nṝṇāṃ paśyantaḥ paśu-sāmyatām //
वीर-मातरम् आहूय सुनीथां ब्रह्म-वादिनः । प्रकृत्य्-असम्मतं वेनम् अभ्यषिञ्चन् पतिं भुवः ॥
vīra-mātaram āhūya sunīthāṃ brahma-vādinaḥ / prakṛty-asammataṃ venam abhyaṣiñcan patiṃ bhuvaḥ //
श्रुत्वा नृपासन-गतं वेनम् अत्युग्र-शासनम् । निलिल्युर् दस्यवः सद्यः सर्प-त्रस्ता इवाखवः ॥
śrutvā nṛpāsana-gataṃ venam atyugra-śāsanam / nililyur dasyavaḥ sadyaḥ sarpa-trastā ivākhavaḥ //
स आरूढ-नृप-स्थान उन्नद्धो ऽष्ट-विभूतिभिः । अवमेने महा-भागान् स्तब्धः सम्भावितः स्वतः ॥
sa ārūḍha-nṛpa-sthāna unnaddho 'ṣṭa-vibhūtibhiḥ / avamene mahā-bhāgān stabdhaḥ sambhāvitaḥ svataḥ //
एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विपः । पर्यटन् रथम् आस्थाय कम्पयन्न् इव रोदसी ॥
evaṃ madāndha utsikto niraṅkuśa iva dvipaḥ / paryaṭan ratham āsthāya kampayann iva rodasī //
न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजाः क्वचित् । इति न्यवारयद् धर्मं भेरी-घोषेण सर्वशः ॥
na yaṣṭavyaṃ na dātavyaṃ na hotavyaṃ dvijāḥ kvacit / iti nyavārayad dharmaṃ bherī-ghoṣeṇa sarvaśaḥ //
वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् । विमृश्य लोक-व्यसनं कृपयोचुः स्म सत्रिणः ॥
venasyāvekṣya munayo durvṛttasya viceṣṭitam / vimṛśya loka-vyasanaṃ kṛpayocuḥ sma satriṇaḥ //
अहो उभयतः प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् । दारुण्य् उभयतो दीप्ते इव तस्कर-पालयोः ॥
aho ubhayataḥ prāptaṃ lokasya vyasanaṃ mahat / dāruṇy ubhayato dīpte iva taskara-pālayoḥ //
अराजक-भयाद् एष कृतो राजातद्-अर्हणः । ततो ऽप्य् आसीद् भयं त्व् अद्य कथं स्यात् स्वस्ति देहिनाम् ॥
arājaka-bhayād eṣa kṛto rājātad-arhaṇaḥ / tato 'py āsīd bhayaṃ tv adya kathaṃ syāt svasti dehinām //
अहेर् इव पयः-पोषः पोषकस्याप्य् अनर्थ-भृत् । वेनः प्रकृत्यैव खलः सुनीथा-गर्भ-सम्भवः ॥
aher iva payaḥ-poṣaḥ poṣakasyāpy anartha-bhṛt / venaḥ prakṛtyaiva khalaḥ sunīthā-garbha-sambhavaḥ //
निरूपितः प्रजा-पालः स जिघांसति वै प्रजाः । तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मांस् तत्-पातकं स्पृशेत् ॥
nirūpitaḥ prajā-pālaḥ sa jighāṃsati vai prajāḥ / tathāpi sāntvayemāmuṃ nāsmāṃs tat-pātakaṃ spṛśet //
तद्-विद्वद्भिर् असद्-वृत्तो वेनो ऽस्माभिः कृतो नृपः । सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्य् अधर्म-कृत् ॥
tad-vidvadbhir asad-vṛtto veno 'smābhiḥ kṛto nṛpaḥ / sāntvito yadi no vācaṃ na grahīṣyaty adharma-kṛt //
लोक-धिक्कार-सन्दग्धं दहिष्यामः स्व-तेजसा । एवम् अध्यवसायैनं मुनयो गूढ-मन्यवः । उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभिः ॥
loka-dhikkāra-sandagdhaṃ dahiṣyāmaḥ sva-tejasā / evam adhyavasāyainaṃ munayo gūḍha-manyavaḥ / upavrajyābruvan venaṃ sāntvayitvā ca sāmabhiḥ //
मुनय ऊचुः नृप-वर्य निबोधैतद् यत् ते विज्ञापयाम भोः । आयुः-श्री-बल-कीर्तीनां तव तात विवर्धनम् ॥
munaya ūcuḥ nṛpa-varya nibodhaitad yat te vijñāpayāma bhoḥ / āyuḥ-śrī-bala-kīrtīnāṃ tava tāta vivardhanam //
धर्म आचरितः पुंसां वाङ्-मनः-काय-बुद्धिभिः । लोकान् विशोकान् वितरत्य् अथानन्त्यम् असङ्गिनाम् ॥
dharma ācaritaḥ puṃsāṃ vāṅ-manaḥ-kāya-buddhibhiḥ / lokān viśokān vitaraty athānantyam asaṅginām //
स ते मा विनशेद् वीर प्रजानां क्षेम-लक्षणः । यस्मिन् विनष्टे नृपतिर् ऐश्वर्याद् अवरोहति ॥
sa te mā vinaśed vīra prajānāṃ kṣema-lakṣaṇaḥ / yasmin vinaṣṭe nṛpatir aiśvaryād avarohati //
राजन्न् असाध्व्-अमात्येभ्यश् चोरादिभ्यः प्रजा नृपः । रक्षन् यथा बलिं गृह्णन्न् इह प्रेत्य च मोदते ॥
rājann asādhv-amātyebhyaś corādibhyaḥ prajā nṛpaḥ / rakṣan yathā baliṃ gṛhṇann iha pretya ca modate //
यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञ-पूरुषः । इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर् वर्णाश्रमान्वितैः ॥
yasya rāṣṭre pure caiva bhagavān yajña-pūruṣaḥ / ijyate svena dharmeṇa janair varṇāśramānvitaiḥ //
तस्य राज्ञो महा-भाग भगवान् भूत-भावनः । परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निज-शासने ॥
tasya rājño mahā-bhāga bhagavān bhūta-bhāvanaḥ / parituṣyati viśvātmā tiṣṭhato nija-śāsane //
तस्मिंस् तुष्टे किम् अप्राप्यंजगताम् ईश्वरेश्वरे । लोकाः सपाला ह्य् एतस्मै हरन्ति बलिम् आदृताः ॥
tasmiṃs tuṣṭe kim aprāpyaṃjagatām īśvareśvare / lokāḥ sapālā hy etasmai haranti balim ādṛtāḥ //
तं सर्व-लोकामर-यज्ञ-सङ्ग्रहं त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् । यज्ञैर् विचित्रैर् यजतो भवाय ते राजन् स्व-देशान् अनुरोद्धुम् अर्हसि ॥
taṃ sarva-lokāmara-yajña-saṅgrahaṃ trayīmayaṃ dravyamayaṃ tapomayam / yajñair vicitrair yajato bhavāya te rājan sva-deśān anuroddhum arhasi //
यज्ञेन युष्मद्-विषये द्विजातिभिर् वितायमानेन सुराः कला हरेः । स्विष्टाः सुतुष्टाः प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद्-धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम् ॥
yajñena yuṣmad-viṣaye dvijātibhir vitāyamānena surāḥ kalā hareḥ / sviṣṭāḥ sutuṣṭāḥ pradiśanti vāñchitaṃ tad-dhelanaṃ nārhasi vīra ceṣṭitum //
वेन उवाच बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्म-मानिनः । ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिम् उपासते ॥
vena uvāca bāliśā bata yūyaṃ vā adharme dharma-māninaḥ / ye vṛttidaṃ patiṃ hitvā jāraṃ patim upāsate //
अवजानन्त्य् अमी मूढा नृप-रूपिणम् ईश्वरम् । नानुविन्दन्ति ते भद्रम् इह लोके परत्र च ॥
avajānanty amī mūḍhā nṛpa-rūpiṇam īśvaram / nānuvindanti te bhadram iha loke paratra ca //
को यज्ञ-पुरुषो नाम यत्र वो भक्तिर् ईदृशी । भर्तृ-स्नेह-विदूराणां यथा जारे कुयोषिताम् ॥
ko yajña-puruṣo nāma yatra vo bhaktir īdṛśī / bhartṛ-sneha-vidūrāṇāṃ yathā jāre kuyoṣitām //
विष्णुर् विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर् यमो रविः । पर्जन्यो धनदः सोमः क्षितिर् अग्निर् अपाम्पतिः ॥
viṣṇur viriñco giriśa indro vāyur yamo raviḥ / parjanyo dhanadaḥ somaḥ kṣitir agnir apāmpatiḥ //
एते चान्ये च विबुधाः प्रभवो वर-शापयोः । देहे भवन्ति नृपतेः सर्व-देवमयो नृपः ॥
ete cānye ca vibudhāḥ prabhavo vara-śāpayoḥ / dehe bhavanti nṛpateḥ sarva-devamayo nṛpaḥ //
तस्मान् मां कर्मभिर् विप्रा यजध्वं गत-मत्सराः । बलिं च मह्यं हरत मत्तो ऽन्यः को ऽग्र-भुक् पुमान् ॥
tasmān māṃ karmabhir viprā yajadhvaṃ gata-matsarāḥ / baliṃ ca mahyaṃ harata matto 'nyaḥ ko 'gra-bhuk pumān //
मैत्रेय उवाच इत्थं विपर्यय-मतिः पापीयान् उत्पथं गतः । अनुनीयमानस् तद्-याच्ञां न चक्रे भ्रष्ट-मङ्गलः ॥
maitreya uvāca itthaṃ viparyaya-matiḥ pāpīyān utpathaṃ gataḥ / anunīyamānas tad-yācñāṃ na cakre bhraṣṭa-maṅgalaḥ //
इति ते ऽसत्-कृतास् तेन द्विजाः पण्डित-मानिना । भग्नायां भव्य-याच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधुः ॥
iti te 'sat-kṛtās tena dvijāḥ paṇḍita-māninā / bhagnāyāṃ bhavya-yācñāyāṃ tasmai vidura cukrudhuḥ //
हन्यतां हन्यताम् एष पापः प्रकृति-दारुणः । जीवन् जगद् असाव् आशु कुरुते भस्मसाद् ध्रुवम् ॥
hanyatāṃ hanyatām eṣa pāpaḥ prakṛti-dāruṇaḥ / jīvan jagad asāv āśu kurute bhasmasād dhruvam //
नायम् अर्हत्य् असद्-वृत्तो नरदेव-वरासनम् । यो ऽधियज्ञ-पतिं विष्णुं विनिन्दत्य् अनपत्रपः ॥
nāyam arhaty asad-vṛtto naradeva-varāsanam / yo 'dhiyajña-patiṃ viṣṇuṃ vinindaty anapatrapaḥ //
को वैनं परिचक्षीत वेनम् एकम् ऋते ऽशुभम् । प्राप्त ईदृशम् ऐश्वर्यं यद्-अनुग्रह-भाजनः ॥
ko vainaṃ paricakṣīta venam ekam ṛte 'śubham / prāpta īdṛśam aiśvaryaṃ yad-anugraha-bhājanaḥ //
इत्थं व्यवसिता हन्तुम् ऋषयो रूढ-मन्यवः । निजघ्नुर् हुङ्कृतैर् वेनं हतम् अच्युत-निन्दया ॥
itthaṃ vyavasitā hantum ṛṣayo rūḍha-manyavaḥ / nijaghnur huṅkṛtair venaṃ hatam acyuta-nindayā //
ऋषिभिः स्वाश्रम-पदं गते पुत्र-कलेवरम् । सुनीथा पालयाम् आस विद्या-योगेन शोचती ॥
ṛṣibhiḥ svāśrama-padaṃ gate putra-kalevaram / sunīthā pālayām āsa vidyā-yogena śocatī //
एकदा मुनयस् ते तु सरस्वत्-सलिलाप्लुताः । हुत्वाग्नीन् सत्-कथाश् चक्रुर् उपविष्टाः सरित्-तटे ॥
ekadā munayas te tu sarasvat-salilāplutāḥ / hutvāgnīn sat-kathāś cakrur upaviṣṭāḥ sarit-taṭe //
वीक्ष्योत्थितांस् तदोत्पातान् आहुर् लोक-भयङ्करान् । अप्य् अभद्रम् अनाथाया दस्युभ्यो न भवेद् भुवः ॥
vīkṣyotthitāṃs tadotpātān āhur loka-bhayaṅkarān / apy abhadram anāthāyā dasyubhyo na bhaved bhuvaḥ //
एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतो-दिशम् । पांसुः समुत्थितो भूरिश् चोराणाम् अभिलुम्पताम् ॥
evaṃ mṛśanta ṛṣayo dhāvatāṃ sarvato-diśam / pāṃsuḥ samutthito bhūriś corāṇām abhilumpatām //
तद् उपद्रवम् आज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्य् उपरते तस्मिन्न् अन्योन्यं च जिघांसताम् ॥
tad upadravam ājñāya lokasya vasu lumpatām / bhartary uparate tasminn anyonyaṃ ca jighāṃsatām //
चोर-प्रायं जन-पदं हीन-सत्त्वम् अराजकम् । लोकान् नावारयञ् छक्ता अपि तद्-दोष-दर्शिनः ॥
cora-prāyaṃ jana-padaṃ hīna-sattvam arājakam / lokān nāvārayañ chaktā api tad-doṣa-darśinaḥ //
ब्राह्मणः सम-दृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षकः । स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्न-भाण्डात् पयो यथा ॥
brāhmaṇaḥ sama-dṛk śānto dīnānāṃ samupekṣakaḥ / sravate brahma tasyāpi bhinna-bhāṇḍāt payo yathā //
नाङ्गस्य वंशो राजर्षेर् एष संस्थातुम् अर्हति । अमोघ-वीर्या हि नृपा वंशे ऽस्मिन् केशवाश्रयाः ॥
nāṅgasya vaṃśo rājarṣer eṣa saṃsthātum arhati / amogha-vīryā hi nṛpā vaṃśe 'smin keśavāśrayāḥ //
विनिश्चित्यैवम् ऋषयो विपन्नस्य महीपतेः । ममन्थुर् ऊरुं तरसा तत्रासीद् बाहुको नरः ॥
viniścityaivam ṛṣayo vipannasya mahīpateḥ / mamanthur ūruṃ tarasā tatrāsīd bāhuko naraḥ //
काक-कृष्णो ऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्व-बाहुर् महा-हनुः । ह्रस्व-पान् निम्न-नासाग्रो रक्ताक्षस् ताम्र-मूर्धजः ॥
kāka-kṛṣṇo 'tihrasvāṅgo hrasva-bāhur mahā-hanuḥ / hrasva-pān nimna-nāsāgro raktākṣas tāmra-mūrdhajaḥ //
तं तु ते ऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् । निषीदेत्य् अब्रुवंस् तात स निषादस् ततो ऽभवत् ॥
taṃ tu te 'vanataṃ dīnaṃ kiṃ karomīti vādinam / niṣīdety abruvaṃs tāta sa niṣādas tato 'bhavat //
तस्य वंश्यास् तु नैषादा गिरि-कानन-गोचराः । येनाहरज् जायमानो वेन-कल्मषम् उल्बणम् ॥
tasya vaṃśyās tu naiṣādā giri-kānana-gocarāḥ / yenāharaj jāyamāno vena-kalmaṣam ulbaṇam //