सूत उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितं ध्रुवस्य वैकुण्ठ-पदाधिरोहणम् । प्ररूढ-भावो भगवत्य् अधोक्षजे प्रष्टुं पुनस् तं विदुरः प्रचक्रमे ॥
sūta uvāca niśamya kauṣāraviṇopavarṇitaṃ dhruvasya vaikuṇṭha-padādhirohaṇam / prarūḍha-bhāvo bhagavaty adhokṣaje praṣṭuṃ punas taṃ viduraḥ pracakrame //
विदुर उवाच के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत । कस्यान्ववाये प्रख्याताः कुत्र वा सत्रम् आसत ॥
vidura uvāca ke te pracetaso nāma kasyāpatyāni suvrata / kasyānvavāye prakhyātāḥ kutra vā satram āsata //
मन्ये महा-भागवतं नारदं देव-दर्शनम् । येन प्रोक्तः क्रिया-योगः परिचर्या-विधिर् हरेः ॥
manye mahā-bhāgavataṃ nāradaṃ deva-darśanam / yena proktaḥ kriyā-yogaḥ paricaryā-vidhir hareḥ //
स्व-धर्म-शीलैः पुरुषैर् भगवान् यज्ञ-पूरुषः । इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरितः किल ॥
sva-dharma-śīlaiḥ puruṣair bhagavān yajña-pūruṣaḥ / ijyamāno bhaktimatā nāradeneritaḥ kila //
यास् ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्-कथाः । मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुम् अर्हसि ॥
yās tā devarṣiṇā tatra varṇitā bhagavat-kathāḥ / mahyaṃ śuśrūṣave brahman kārtsnyenācaṣṭum arhasi //
मैत्रेय उवाच ध्रुवस्य चोत्कलः पुत्रः पितरि प्रस्थिते वनम् । सार्वभौम-श्रियं नैच्छद् अधिराजासनं पितुः ॥
maitreya uvāca dhruvasya cotkalaḥ putraḥ pitari prasthite vanam / sārvabhauma-śriyaṃ naicchad adhirājāsanaṃ pituḥ //
स जन्मनोपशान्तात्मा निःसङ्गः सम-दर्शनः । ददर्श लोके विततम् आत्मानं लोकम् आत्मनि ॥
sa janmanopaśāntātmā niḥsaṅgaḥ sama-darśanaḥ / dadarśa loke vitatam ātmānaṃ lokam ātmani //
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमित-विग्रहम् । अवबोध-रसैकात्म्यम् आनन्दम् अनुसन्ततम् ॥
ātmānaṃ brahma nirvāṇaṃ pratyastamita-vigraham / avabodha-rasaikātmyam ānandam anusantatam //
अव्यवच्छिन्न-योगाग्नि- दग्ध-कर्म-मलाशयः । स्वरूपम् अवरुन्धानो नात्मनो ऽन्यं तदैक्षत ॥
avyavacchinna-yogāgni- dagdha-karma-malāśayaḥ / svarūpam avarundhāno nātmano 'nyaṃ tadaikṣata //
जडान्ध-बधिरोन्मत्त- मूकाकृतिर् अतन्-मतिः । लक्षितः पथि बालानां प्रशान्तार्चिर् इवानलः ॥
jaḍāndha-badhironmatta- mūkākṛtir atan-matiḥ / lakṣitaḥ pathi bālānāṃ praśāntārcir ivānalaḥ //
मत्वा तं जडम् उन्मत्तं कुल-वृद्धाः समन्त्रिणः । वत्सरं भूपतिं चक्रुर् यवीयांसं भ्रमेः सुतम् ॥
matvā taṃ jaḍam unmattaṃ kula-vṛddhāḥ samantriṇaḥ / vatsaraṃ bhūpatiṃ cakrur yavīyāṃsaṃ bhrameḥ sutam //
स्वर्वीथिर् वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षड्-आत्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषम् ऊर्जं वसुं जयम् ॥
svarvīthir vatsarasyeṣṭā bhāryāsūta ṣaḍ-ātmajān / puṣpārṇaṃ tigmaketuṃ ca iṣam ūrjaṃ vasuṃ jayam //
पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतुः । प्रातर् मध्यन्दिनं सायम् इति ह्य् आसन् प्रभा-सुताः ॥
puṣpārṇasya prabhā bhāryā doṣā ca dve babhūvatuḥ / prātar madhyandinaṃ sāyam iti hy āsan prabhā-sutāḥ //
प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषा-सुतास् त्रयः । व्युष्टः सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसम् आदधे ॥
pradoṣo niśitho vyuṣṭa iti doṣā-sutās trayaḥ / vyuṣṭaḥ sutaṃ puṣkariṇyāṃ sarvatejasam ādadhe //
स चक्षुः सुतम् आकूत्यां पत्न्यां मनुम् अवाप ह । मनोर् असूत महिषी विरजान् नड्वला सुतान् ॥
sa cakṣuḥ sutam ākūtyāṃ patnyāṃ manum avāpa ha / manor asūta mahiṣī virajān naḍvalā sutān //
पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तम् ऋतं व्रतम् । अग्निष्टोमम् अतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिम् उल्मुकम् ॥
puruṃ kutsaṃ tritaṃ dyumnaṃ satyavantam ṛtaṃ vratam / agniṣṭomam atīrātraṃ pradyumnaṃ śibim ulmukam //
उल्मुको ऽजनयत् पुत्रान् पुष्करिण्यां षड् उत्तमान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुम् अङ्गिरसं गयम् ॥
ulmuko 'janayat putrān puṣkariṇyāṃ ṣaḍ uttamān / aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratum aṅgirasaṃ gayam //
सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनम् उल्बणम् । यद्-दौःशील्यात् स राजर्षिर् निर्विण्णो निरगात् पुरात् ॥
sunīthāṅgasya yā patnī suṣuve venam ulbaṇam / yad-dauḥśīlyāt sa rājarṣir nirviṇṇo niragāt purāt //
यम् अङ्ग शेपुः कुपिता वाग्-वज्रा मुनयः किल । गतासोस् तस्य भूयस् ते ममन्थुर् दक्षिणं करम् ॥
yam aṅga śepuḥ kupitā vāg-vajrā munayaḥ kila / gatāsos tasya bhūyas te mamanthur dakṣiṇaṃ karam //
अराजके तदा लोके दस्युभिः पीडिताः प्रजाः । जातो नारायणांशेन पृथुर् आद्यः क्षितीश्वरः ॥
arājake tadā loke dasyubhiḥ pīḍitāḥ prajāḥ / jāto nārāyaṇāṃśena pṛthur ādyaḥ kṣitīśvaraḥ //
विदुर उवाच तस्य शील-निधेः साधोर् ब्रह्मण्यस्य महात्मनः । राज्ञः कथम् अभूद् दुष्टा प्रजा यद् विमना ययौ ॥
vidura uvāca tasya śīla-nidheḥ sādhor brahmaṇyasya mahātmanaḥ / rājñaḥ katham abhūd duṣṭā prajā yad vimanā yayau //
किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्म-दण्डम् अयूयुजन् । दण्ड-व्रत-धरे राज्ञि मुनयो धर्म-कोविदाः ॥
kiṃ vāṃho vena uddiśya brahma-daṇḍam ayūyujan / daṇḍa-vrata-dhare rājñi munayo dharma-kovidāḥ //
नावध्येयः प्रजा-पालः प्रजाभिर् अघवान् अपि । यद् असौ लोक-पालानां बिभर्त्य् ओजः स्व-तेजसा ॥
nāvadhyeyaḥ prajā-pālaḥ prajābhir aghavān api / yad asau loka-pālānāṃ bibharty ojaḥ sva-tejasā //
एतद् आख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मज-चेष्टितम् । श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावर-वित्तमः ॥
etad ākhyāhi me brahman sunīthātmaja-ceṣṭitam / śraddadhānāya bhaktāya tvaṃ parāvara-vittamaḥ //
मैत्रेय उवाच अङ्गो ऽश्वमेधं राजर्षिर् आजहार महा-क्रतुम् । नाजग्मुर् देवतास् तस्मिन्न् आहूता ब्रह्म-वादिभिः ॥
maitreya uvāca aṅgo 'śvamedhaṃ rājarṣir ājahāra mahā-kratum / nājagmur devatās tasminn āhūtā brahma-vādibhiḥ //
तम् ऊचुर् विस्मितास् तत्र यजमानम् अथर्त्विजः । हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवताः ॥
tam ūcur vismitās tatra yajamānam athartvijaḥ / havīṃṣi hūyamānāni na te gṛhṇanti devatāḥ //
राजन् हवींष्य् अदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते । छन्दांस्य् अयात-यामानि योजितानि धृत-व्रतैः ॥
rājan havīṃṣy aduṣṭāni śraddhayāsāditāni te / chandāṃsy ayāta-yāmāni yojitāni dhṛta-vrataiḥ //
न विदामेह देवानां हेलनं वयम् अण्व् अपि । यन् न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवाः कर्म-साक्षिणः ॥
na vidāmeha devānāṃ helanaṃ vayam aṇv api / yan na gṛhṇanti bhāgān svān ye devāḥ karma-sākṣiṇaḥ //
मैत्रेय उवाच अङ्गो द्विज-वचः श्रुत्वा यजमानः सुदुर्मनाः । तत् प्रष्टुं व्यसृजद् वाचं सदस्यांस् तद्-अनुज्ञया ॥
maitreya uvāca aṅgo dvija-vacaḥ śrutvā yajamānaḥ sudurmanāḥ / tat praṣṭuṃ vyasṛjad vācaṃ sadasyāṃs tad-anujñayā //
नागच्छन्त्य् आहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहान् इह । सदसस्-पतयो ब्रूत किम् अवद्यं मया कृतम् ॥
nāgacchanty āhutā devā na gṛhṇanti grahān iha / sadasas-patayo brūta kim avadyaṃ mayā kṛtam //
सदसस्-पतय ऊचुः नर-देवेह भवतो नाघं तावन् मनाक् स्थितम् । अस्त्य् एकं प्राक्तनम् अघं यद् इहेदृक् त्वम् अप्रजः ॥
sadasas-pataya ūcuḥ nara-deveha bhavato nāghaṃ tāvan manāk sthitam / asty ekaṃ prāktanam aghaṃ yad ihedṛk tvam aprajaḥ //
तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । इष्टस् ते पुत्र-कामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञ-भुक् ॥
tathā sādhaya bhadraṃ te ātmānaṃ suprajaṃ nṛpa / iṣṭas te putra-kāmasya putraṃ dāsyati yajña-bhuk //
तथा स्व-भागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकसः । यद् यज्ञ-पुरुषः साक्षाद् अपत्याय हरिर् वृतः ॥
tathā sva-bhāgadheyāni grahīṣyanti divaukasaḥ / yad yajña-puruṣaḥ sākṣād apatyāya harir vṛtaḥ //
तांस् तान् कामान् हरिर् दद्याद् यान् यान् कामयते जनः । आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदयः ॥
tāṃs tān kāmān harir dadyād yān yān kāmayate janaḥ / ārādhito yathaivaiṣa tathā puṃsāṃ phalodayaḥ //
इति व्यवसिता विप्रास् तस्य राज्ञः प्रजातये । पुरोडाशं निरवपन् शिपि-विष्टाय विष्णवे ॥
iti vyavasitā viprās tasya rājñaḥ prajātaye / puroḍāśaṃ niravapan śipi-viṣṭāya viṣṇave //
तस्मात् पुरुष उत्तस्थौ हेम-माल्य् अमलाम्बरः । हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धम् आदाय पायसम् ॥
tasmāt puruṣa uttasthau hema-māly amalāmbaraḥ / hiraṇmayena pātreṇa siddham ādāya pāyasam //
स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् । अवघ्राय मुदा युक्तः प्रादात् पत्न्या उदार-धीः ॥
sa viprānumato rājā gṛhītvāñjalinaudanam / avaghrāya mudā yuktaḥ prādāt patnyā udāra-dhīḥ //
सा तत् पुं-सवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युर् आदधे । गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवे ऽप्रजा ॥
sā tat puṃ-savanaṃ rājñī prāśya vai patyur ādadhe / garbhaṃ kāla upāvṛtte kumāraṃ suṣuve 'prajā //
स बाल एव पुरुषो मातामहम् अनुव्रतः । अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवद् अधार्मिकः ॥
sa bāla eva puruṣo mātāmaham anuvrataḥ / adharmāṃśodbhavaṃ mṛtyuṃ tenābhavad adhārmikaḥ //
स शरासनम् उद्यम्य मृगयुर् वन-गोचरः । हन्त्य् असाधुर् मृगान् दीनान् वेनो ऽसाव् इत्य् अरौज् जनः ॥
sa śarāsanam udyamya mṛgayur vana-gocaraḥ / hanty asādhur mṛgān dīnān veno 'sāv ity arauj janaḥ //
आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यान् अतिदारुणः । प्रसह्य निरनुक्रोशः पशु-मारम् अमारयत् ॥
ākrīḍe krīḍato bālān vayasyān atidāruṇaḥ / prasahya niranukrośaḥ paśu-māram amārayat //
तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर् विविधैर् नृपः । यदा न शासितुं कल्पो भृशम् आसीत् सुदुर्मनाः ॥
taṃ vicakṣya khalaṃ putraṃ śāsanair vividhair nṛpaḥ / yadā na śāsituṃ kalpo bhṛśam āsīt sudurmanāḥ //
प्रायेणाभ्यर्चितो देवो ये ऽप्रजा गृह-मेधिनः । कद्-अपत्य-भृतं दुःखं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥
prāyeṇābhyarcito devo ye 'prajā gṛha-medhinaḥ / kad-apatya-bhṛtaṃ duḥkhaṃ ye na vindanti durbharam //
यतः पापीयसी कीर्तिर् अधर्मश् च महान् नृणाम् । यतो विरोधः सर्वेषां यत आधिर् अनन्तकः ॥
yataḥ pāpīyasī kīrtir adharmaś ca mahān nṛṇām / yato virodhaḥ sarveṣāṃ yata ādhir anantakaḥ //
कस् तं प्रजापदेशं वै मोह-बन्धनम् आत्मनः । पण्डितो बहु मन्येत यद्-अर्थाः क्लेशदा गृहाः ॥
kas taṃ prajāpadeśaṃ vai moha-bandhanam ātmanaḥ / paṇḍito bahu manyeta yad-arthāḥ kleśadā gṛhāḥ //
कद्-अपत्यं वरं मन्ये सद्-अपत्याच् छुचां पदात् । निर्विद्येत गृहान् मर्त्यो यत्-क्लेश-निवहा गृहाः ॥
kad-apatyaṃ varaṃ manye sad-apatyāc chucāṃ padāt / nirvidyeta gṛhān martyo yat-kleśa-nivahā gṛhāḥ //
एवं स निर्विण्ण-मना नृपो गृहान् निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् । अलब्ध-निद्रो ऽनुपलक्षितो नृभिर् हित्वा गतो वेन-सुवं प्रसुप्ताम् ॥
evaṃ sa nirviṇṇa-manā nṛpo gṛhān niśītha utthāya mahodayodayāt / alabdha-nidro 'nupalakṣito nṛbhir hitvā gato vena-suvaṃ prasuptām //
विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजाः पुरोहितामात्य-सुहृद्-गणादयः । विचिक्युर् उर्व्याम् अतिशोक-कातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिनः ॥
vijñāya nirvidya gataṃ patiṃ prajāḥ purohitāmātya-suhṛd-gaṇādayaḥ / vicikyur urvyām atiśoka-kātarā yathā nigūḍhaṃ puruṣaṃ kuyoginaḥ //
अलक्षयन्तः पदवीं प्रजापतेर् हतोद्यमाः प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् । ऋषीन् समेतान् अभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृ-विप्लवम् ॥
alakṣayantaḥ padavīṃ prajāpater hatodyamāḥ pratyupasṛtya te purīm / ṛṣīn sametān abhivandya sāśravo nyavedayan paurava bhartṛ-viplavam //