मैत्रेय उवाच एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्रीसा कर्दमस्य दयिता किल देवहूतिः । विस्रस्त-मोह-पटला तम् अभिप्रणम्यतुष्टाव तत्त्व-विषयाङ्कित-सिद्धि-भूमिम् ॥
maitreya uvāca evaṃ niśamya kapilasya vaco janitrīsā kardamasya dayitā kila devahūtiḥ / visrasta-moha-paṭalā tam abhipraṇamyatuṣṭāva tattva-viṣayāṅkita-siddhi-bhūmim //
देवहूतिर् उवाच अथाप्य् अजो ऽन्तः-सलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्म-मयं वपुस् ते । गुण-प्रवाहं सद्-अशेष-बीजं दध्यौ स्वयं यज्-जठराब्ज-जातः ॥
devahūtir uvāca athāpy ajo 'ntaḥ-salile śayānaṃ bhūtendriyārthātma-mayaṃ vapus te / guṇa-pravāhaṃ sad-aśeṣa-bījaṃ dadhyau svayaṃ yaj-jaṭharābja-jātaḥ //
स एव विश्वस्य भवान् विधत्ते गुण-प्रवाहेण विभक्त-वीर्यः । सर्गाद्य् अनीहो ऽवितथाभिसन्धिर् आत्मेश्वरो ऽतर्क्य-सहस्र-शक्तिः ॥
sa eva viśvasya bhavān vidhatte guṇa-pravāheṇa vibhakta-vīryaḥ / sargādy anīho 'vitathābhisandhir ātmeśvaro 'tarkya-sahasra-śaktiḥ //
स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्योदर एतद् आसीत् । विश्वं युगान्ते वट-पत्र एकः शेते स्म माया-शिशुर् अङ्घ्रि-पानः ॥
sa tvaṃ bhṛto me jaṭhareṇa nātha kathaṃ nu yasyodara etad āsīt / viśvaṃ yugānte vaṭa-patra ekaḥ śete sma māyā-śiśur aṅghri-pānaḥ //
त्वं देह-तन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेश-भाजां च विभो विभूतये । यथावतारास् तव सूकरादयस् तथायम् अप्य् आत्म-पथोपलब्धये ॥
tvaṃ deha-tantraḥ praśamāya pāpmanāṃ nideśa-bhājāṃ ca vibho vibhūtaye / yathāvatārās tava sūkarādayas tathāyam apy ātma-pathopalabdhaye //
यन्-नामधेय-श्रवणानुकीर्तनाद् यत्-प्रह्वणाद् यत्-स्मरणाद् अपि क्वचित् । श्वादो ऽपि सद्यः सवनाय कल्पते कुतः पुनस् ते भगवन् नु दर्शनात् ॥
yan-nāmadheya-śravaṇānukīrtanād yat-prahvaṇād yat-smaraṇād api kvacit / śvādo 'pi sadyaḥ savanāya kalpate kutaḥ punas te bhagavan nu darśanāt //
अहो बत श्व-पचो ऽतो गरीयान् यज्-जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् । तेपुस् तपस् ते जुहुवुः सस्नुर् आर्या ब्रह्मानूचुर् नाम गृणन्ति ये ते ॥
aho bata śva-paco 'to garīyān yaj-jihvāgre vartate nāma tubhyam / tepus tapas te juhuvuḥ sasnur āryā brahmānūcur nāma gṛṇanti ye te //
तं त्वाम् अहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्-स्रोतस्य् आत्मनि संविभाव्यम् । स्व-तेजसा ध्वस्त-गुण-प्रवाहं वन्दे विष्णुं कपिलं वेद-गर्भम् ॥
taṃ tvām ahaṃ brahma paraṃ pumāṃsaṃ pratyak-srotasy ātmani saṃvibhāvyam / sva-tejasā dhvasta-guṇa-pravāhaṃ vande viṣṇuṃ kapilaṃ veda-garbham //
मैत्रेय उवाच ईडितो भगवान् एवं कपिलाख्यः परः पुमान् । वाचाविक्लवयेत्य् आह मातरं मातृ-वत्सलः ॥
maitreya uvāca īḍito bhagavān evaṃ kapilākhyaḥ paraḥ pumān / vācāviklavayety āha mātaraṃ mātṛ-vatsalaḥ //
कपिल उवाच मार्गेणानेन मातस् ते सुसेव्येनोदितेन मे । आस्थितेन परां काष्ठाम् अचिराद् अवरोत्स्यसि ॥
kapila uvāca mārgeṇānena mātas te susevyenoditena me / āsthitena parāṃ kāṣṭhām acirād avarotsyasi //
श्रद्धत्स्वैतन् मतं मह्यं जुष्टं यद् ब्रह्म-वादिभिः । येन माम् अभयं याया मृत्युम् ऋच्छन्त्य् अतद्-विदः ॥
śraddhatsvaitan mataṃ mahyaṃ juṣṭaṃ yad brahma-vādibhiḥ / yena mām abhayaṃ yāyā mṛtyum ṛcchanty atad-vidaḥ //
मैत्रेय उवाच इति प्रदर्श्य भगवान् सतीं ताम् आत्मनो गतिम् । स्व-मात्रा ब्रह्म-वादिन्या कपिलो ऽनुमतो ययौ ॥
maitreya uvāca iti pradarśya bhagavān satīṃ tām ātmano gatim / sva-mātrā brahma-vādinyā kapilo 'numato yayau //
सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योग-युक् । तस्मिन्न् आश्रम आपीडे सरस्वत्याः समाहिता ॥
sā cāpi tanayoktena yogādeśena yoga-yuk / tasminn āśrama āpīḍe sarasvatyāḥ samāhitā //
अभीक्ष्णावगाह-कपिशान् जटिलान् कुटिलालकान् । आत्मानं चोग्र-तपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम् ॥
abhīkṣṇāvagāha-kapiśān jaṭilān kuṭilālakān / ātmānaṃ cogra-tapasā bibhratī cīriṇaṃ kṛśam //
प्रजापतेः कर्दमस्य तपो-योग-विजृम्भितम् । स्व-गार्हस्थ्यम् अनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैर् अपि ॥
prajāpateḥ kardamasya tapo-yoga-vijṛmbhitam / sva-gārhasthyam anaupamyaṃ prārthyaṃ vaimānikair api //
पयः-फेन-निभाः शय्या दान्ता रुक्म-परिच्छदाः । आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च ॥
payaḥ-phena-nibhāḥ śayyā dāntā rukma-paricchadāḥ / āsanāni ca haimāni susparśāstaraṇāni ca //
स्वच्छ-स्फटिक-कुड्येषु महा-मारकतेषु च । रत्न-प्रदीपा आभान्ति ललना रत्न-संयुताः ॥
svaccha-sphaṭika-kuḍyeṣu mahā-mārakateṣu ca / ratna-pradīpā ābhānti lalanā ratna-saṃyutāḥ //
गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्व्-अमर-द्रुमैः । कूजद्-विहङ्ग-मिथुनं गायन्-मत्त-मधुव्रतम् ॥
gṛhodyānaṃ kusumitai ramyaṃ bahv-amara-drumaiḥ / kūjad-vihaṅga-mithunaṃ gāyan-matta-madhuvratam //
यत्र प्रविष्टम् आत्मानं विबुधानुचरा जगुः । वाप्याम् उत्पल-गन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम् ॥
yatra praviṣṭam ātmānaṃ vibudhānucarā jaguḥ / vāpyām utpala-gandhinyāṃ kardamenopalālitam //
हित्वा तद् ईप्सिततमम् अप्य् आखण्डल-योषिताम् । किञ्चिच् चकार वदनं पुत्र-विश्लेषणातुरा ॥
hitvā tad īpsitatamam apy ākhaṇḍala-yoṣitām / kiñcic cakāra vadanaṃ putra-viśleṣaṇāturā //
वनं प्रव्रजिते पत्याव् अपत्य-विरहातुरा । ज्ञात-तत्त्वाप्य् अभून् नष्टे वत्से गौर् इव वत्सला ॥
vanaṃ pravrajite patyāv apatya-virahāturā / jñāta-tattvāpy abhūn naṣṭe vatse gaur iva vatsalā //
तम् एव ध्यायती देवम् अपत्यं कपिलं हरिम् । बभूवाचिरतो वत्स निःस्पृहा तादृशे गृहे ॥
tam eva dhyāyatī devam apatyaṃ kapilaṃ harim / babhūvācirato vatsa niḥspṛhā tādṛśe gṛhe //
ध्यायती भगवद्-रूपं यद् आह ध्यान-गोचरम् । सुतः प्रसन्न-वदनं समस्त-व्यस्त-चिन्तया ॥
dhyāyatī bhagavad-rūpaṃ yad āha dhyāna-gocaram / sutaḥ prasanna-vadanaṃ samasta-vyasta-cintayā //
भक्ति-प्रवाह-योगेन वैराग्येण बलीयसा । युक्तानुष्ठान-जातेन ज्ञानेन ब्रह्म-हेतुना ॥
bhakti-pravāha-yogena vairāgyeṇa balīyasā / yuktānuṣṭhāna-jātena jñānena brahma-hetunā //
विशुद्धेन तदात्मानम् आत्मना विश्वतो-मुखम् । स्वानुभूत्या तिरोभूत- माया-गुण-विशेषणम् ॥
viśuddhena tadātmānam ātmanā viśvato-mukham / svānubhūtyā tirobhūta- māyā-guṇa-viśeṣaṇam //
ब्रह्मण्य् अवस्थित-मतिर् भगवत्य् आत्म-संश्रये । निवृत्त-जीवापत्तित्वात् क्षीण-क्लेशाप्त-निर्वृतिः ॥
brahmaṇy avasthita-matir bhagavaty ātma-saṃśraye / nivṛtta-jīvāpattitvāt kṣīṇa-kleśāpta-nirvṛtiḥ //
नित्यारूढ-समाधित्वात् परावृत्त-गुण-भ्रमा । न सस्मार तदात्मानं स्वप्ने दृष्टम् इवोत्थितः ॥
nityārūḍha-samādhitvāt parāvṛtta-guṇa-bhramā / na sasmāra tadātmānaṃ svapne dṛṣṭam ivotthitaḥ //
तद्-देहः परतः पोषो ऽप्य् अकृशश् चाध्य्-असम्भवात् । बभौ मलैर् अवच्छन्नः सधूम इव पावकः ॥
tad-dehaḥ parataḥ poṣo 'py akṛśaś cādhy-asambhavāt / babhau malair avacchannaḥ sadhūma iva pāvakaḥ //
स्वाङ्गं तपो-योगमयं मुक्त-केशं गताम्बरम् । दैव-गुप्तं न बुबुधे वासुदेव-प्रविष्ट-धीः ॥
svāṅgaṃ tapo-yogamayaṃ mukta-keśaṃ gatāmbaram / daiva-guptaṃ na bubudhe vāsudeva-praviṣṭa-dhīḥ //
एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरतः परम् । आत्मानं ब्रह्म-निर्वाणं भगवन्तम् अवाप ह ॥
evaṃ sā kapiloktena mārgeṇācirataḥ param / ātmānaṃ brahma-nirvāṇaṃ bhagavantam avāpa ha //
तद् वीरासीत् पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्य-विश्रुतम् । नाम्ना सिद्ध-पदं यत्र सा संसिद्धिम् उपेयुषी ॥
tad vīrāsīt puṇyatamaṃ kṣetraṃ trailokya-viśrutam / nāmnā siddha-padaṃ yatra sā saṃsiddhim upeyuṣī //
तस्यास् तद् योग-विधुत- मार्त्यं मर्त्यम् अभूत् सरित् । स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्ध-सेविता ॥
tasyās tad yoga-vidhuta- mārtyaṃ martyam abhūt sarit / srotasāṃ pravarā saumya siddhidā siddha-sevitā //
कपिलो ऽपि महा-योगी भगवान् पितुर् आश्रमात् । मातरं समनुज्ञाप्य प्राग्-उदीचीं दिशं ययौ ॥
kapilo 'pi mahā-yogī bhagavān pitur āśramāt / mātaraṃ samanujñāpya prāg-udīcīṃ diśaṃ yayau //
सिद्ध-चारण-गन्धर्वैर् मुनिभिश् चाप्सरो-गणैः । स्तूयमानः समुद्रेण दत्तार्हण-निकेतनः ॥
siddha-cāraṇa-gandharvair munibhiś cāpsaro-gaṇaiḥ / stūyamānaḥ samudreṇa dattārhaṇa-niketanaḥ //
आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैर् अभिष्टुतः । त्रयाणाम् अपि लोकानाम् उपशान्त्यै समाहितः ॥
āste yogaṃ samāsthāya sāṅkhyācāryair abhiṣṭutaḥ / trayāṇām api lokānām upaśāntyai samāhitaḥ //
एतन् निगदितं तात यत् पृष्टो ऽहं तवानघ । कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश् च पावनः ॥
etan nigaditaṃ tāta yat pṛṣṭo 'haṃ tavānagha / kapilasya ca saṃvādo devahūtyāś ca pāvanaḥ //
य इदम् अनुशृणोति यो ऽभिधत्ते कपिल-मुनेर् मतम् आत्म-योग-गुह्यम् । भगवति कृत-धीः सुपर्ण-केताव् उपलभते भगवत्-पदारविन्दम् ॥
ya idam anuśṛṇoti yo 'bhidhatte kapila-muner matam ātma-yoga-guhyam / bhagavati kṛta-dhīḥ suparṇa-ketāv upalabhate bhagavat-padāravindam //