मैत्रेय उवाच अवधार्य विरिञ्चस्य निर्व्यलीकामृतं वचः । प्रहस्य प्रेम-गर्भेण तद् अपाङ्गेन सो ऽग्रहीत् ॥
maitreya uvāca avadhārya viriñcasya nirvyalīkāmṛtaṃ vacaḥ / prahasya prema-garbheṇa tad apāṅgena so 'grahīt //
ततः सपत्नं मुखतश् चरन्तम् अकुतो-भयम् । जघानोत्पत्य गदया हनाव् असुरम् अक्षजः ॥
tataḥ sapatnaṃ mukhataś carantam akuto-bhayam / jaghānotpatya gadayā hanāv asuram akṣajaḥ //
सा हता तेन गदया विहता भगवत्-करात् । विघूर्णितापतद् रेजे तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥
sā hatā tena gadayā vihatā bhagavat-karāt / vighūrṇitāpatad reje tad adbhutam ivābhavat //
स तदा लब्ध-तीर्थो ऽपि न बबाधे निरायुधम् । मानयन् स मृधे धर्मं विष्वक्सेनं प्रकोपयन् ॥
sa tadā labdha-tīrtho 'pi na babādhe nirāyudham / mānayan sa mṛdhe dharmaṃ viṣvaksenaṃ prakopayan //
गदायाम् अपविद्धायां हाहा-कारे विनिर्गते । मानयाम् आस तद्-धर्मं सुनाभं चास्मरद् विभुः ॥
gadāyām apaviddhāyāṃ hāhā-kāre vinirgate / mānayām āsa tad-dharmaṃ sunābhaṃ cāsmarad vibhuḥ //
तं व्यग्र-चक्रं दिति-पुत्राधमेन स्व-पार्षद-मुख्येन विषज्जमानम् । चित्रा वाचो ऽतद्-विदां खे-चराणां तत्र स्मासन् स्वस्ति ते ऽमुं जहीति ॥
taṃ vyagra-cakraṃ diti-putrādhamena sva-pārṣada-mukhyena viṣajjamānam / citrā vāco 'tad-vidāṃ khe-carāṇāṃ tatra smāsan svasti te 'muṃ jahīti //
स तं निशाम्यात्त-रथाङ्गम् अग्रतो व्यवस्थितं पद्म-पलाश-लोचनम् । विलोक्य चामर्ष-परिप्लुतेन्द्रियो रुषा स्व-दन्त-च्छदम् आदशच् छ्वसन् ॥
sa taṃ niśāmyātta-rathāṅgam agrato vyavasthitaṃ padma-palāśa-locanam / vilokya cāmarṣa-pariplutendriyo ruṣā sva-danta-cchadam ādaśac chvasan //
कराल-दंष्ट्रश् चक्षुर्भ्यां सञ्चक्षाणो दहन्न् इव । अभिप्लुत्य स्व-गदया हतो ऽसीत्य् आहनद् धरिम् ॥
karāla-daṃṣṭraś cakṣurbhyāṃ sañcakṣāṇo dahann iva / abhiplutya sva-gadayā hato 'sīty āhanad dharim //
पदा सव्येन तां साधो भगवान् यज्ञ-सूकरः । लीलया मिषतः शत्रोः प्राहरद् वात-रंहसम् ॥
padā savyena tāṃ sādho bhagavān yajña-sūkaraḥ / līlayā miṣataḥ śatroḥ prāharad vāta-raṃhasam //
आह चायुधम् आधत्स्व घटस्व त्वं जिगीषसि । इत्य् उक्तः स तदा भूयस् ताडयन् व्यनदद् भृशम् ॥
āha cāyudham ādhatsva ghaṭasva tvaṃ jigīṣasi / ity uktaḥ sa tadā bhūyas tāḍayan vyanadad bhṛśam //
तां स आपततीं वीक्ष्य भगवान् समवस्थितः । जग्राह लीलया प्राप्तां गरुत्मान् इव पन्नगीम् ॥
tāṃ sa āpatatīṃ vīkṣya bhagavān samavasthitaḥ / jagrāha līlayā prāptāṃ garutmān iva pannagīm //
स्व-पौरुषे प्रतिहते हत-मानो महासुरः । नैच्छद् गदां दीयमानां हरिणा विगत-प्रभः ॥
sva-pauruṣe pratihate hata-māno mahāsuraḥ / naicchad gadāṃ dīyamānāṃ hariṇā vigata-prabhaḥ //
जग्राह त्रि-शिखं शूलं ज्वलज्-ज्वलन-लोलुपम् । यज्ञाय धृत-रूपाय विप्रायाभिचरन् यथा ॥
jagrāha tri-śikhaṃ śūlaṃ jvalaj-jvalana-lolupam / yajñāya dhṛta-rūpāya viprāyābhicaran yathā //
तद् ओजसा दैत्य-महा-भटार्पितं चकासद् अन्तः-ख उदीर्ण-दीधिति । चक्रेण चिच्छेद निशात-नेमिना हरिर् यथा तार्क्ष्य-पतत्रम् उज्झितम् ॥
tad ojasā daitya-mahā-bhaṭārpitaṃ cakāsad antaḥ-kha udīrṇa-dīdhiti / cakreṇa ciccheda niśāta-neminā harir yathā tārkṣya-patatram ujjhitam //
वृक्णे स्व-शूले बहुधारिणा हरेः प्रत्येत्य विस्तीर्णम् उरो विभूतिमत् । प्रवृद्ध-रोषः स कठोर-मुष्टिना नदन् प्रहृत्यान्तरधीयतासुरः ॥
vṛkṇe sva-śūle bahudhāriṇā hareḥ pratyetya vistīrṇam uro vibhūtimat / pravṛddha-roṣaḥ sa kaṭhora-muṣṭinā nadan prahṛtyāntaradhīyatāsuraḥ //
तेनेत्थम् आहतः क्षत्तर् भगवान् आदि-सूकरः । नाकम्पत मनाक् क्वापि स्रजा हत इव द्विपः ॥
tenettham āhataḥ kṣattar bhagavān ādi-sūkaraḥ / nākampata manāk kvāpi srajā hata iva dvipaḥ //
अथोरुधासृजन् मायां योग-मायेश्वरे हरौ । यां विलोक्य प्रजास् त्रस्ता मेनिरे ऽस्योपसंयमम् ॥
athorudhāsṛjan māyāṃ yoga-māyeśvare harau / yāṃ vilokya prajās trastā menire 'syopasaṃyamam //
प्रववुर् वायवश् चण्डास् तमः पांसवम् ऐरयन् । दिग्भ्यो निपेतुर् ग्रावाणः क्षेपणैः प्रहिता इव ॥
pravavur vāyavaś caṇḍās tamaḥ pāṃsavam airayan / digbhyo nipetur grāvāṇaḥ kṣepaṇaiḥ prahitā iva //
द्यौर् नष्ट-भगणाभ्रौघैः स-विद्युत्-स्तनयित्नुभिः । वर्षद्भिः पूय-केशासृग्- विण्-मूत्रास्थीनि चासकृत् ॥
dyaur naṣṭa-bhagaṇābhraughaiḥ sa-vidyut-stanayitnubhiḥ / varṣadbhiḥ pūya-keśāsṛg- viṇ-mūtrāsthīni cāsakṛt //
गिरयः प्रत्यदृश्यन्त नानायुध-मुचो ऽनघ । दिग्-वाससो यातुधान्यः शूलिन्यो मुक्त-मूर्धजाः ॥
girayaḥ pratyadṛśyanta nānāyudha-muco 'nagha / dig-vāsaso yātudhānyaḥ śūlinyo mukta-mūrdhajāḥ //
बहुभिर् यक्ष-रक्षोभिः पत्त्य्-अश्व-रथ-कुञ्जरैः । आततायिभिर् उत्सृष्टा हिंस्रा वाचो ऽतिवैशसाः ॥
bahubhir yakṣa-rakṣobhiḥ patty-aśva-ratha-kuñjaraiḥ / ātatāyibhir utsṛṣṭā hiṃsrā vāco 'tivaiśasāḥ //
प्रादुष्कृतानां मायानाम् आसुरीणां विनाशयत् । सुदर्शनास्त्रं भगवान् प्रायुङ्क्त दयितं त्रि-पात् ॥
prāduṣkṛtānāṃ māyānām āsurīṇāṃ vināśayat / sudarśanāstraṃ bhagavān prāyuṅkta dayitaṃ tri-pāt //
तदा दितेः समभवत् सहसा हृदि वेपथुः । स्मरन्त्या भर्तुर् आदेशं स्तनाच् चासृक् प्रसुस्रुवे ॥
tadā diteḥ samabhavat sahasā hṛdi vepathuḥ / smarantyā bhartur ādeśaṃ stanāc cāsṛk prasusruve //
विनष्टासु स्व-मायासु भूयश् चाव्रज्य केशवम् । रुषोपगूहमानो ऽमुं ददृशे ऽवस्थितं बहिः ॥
vinaṣṭāsu sva-māyāsu bhūyaś cāvrajya keśavam / ruṣopagūhamāno 'muṃ dadṛśe 'vasthitaṃ bahiḥ //
तं मुष्टिभिर् विनिघ्नन्तं वज्र-सारैर् अधोक्षजः । करेण कर्ण-मूले ऽहन् यथा त्वाष्ट्रं मरुत्-पतिः ॥
taṃ muṣṭibhir vinighnantaṃ vajra-sārair adhokṣajaḥ / kareṇa karṇa-mūle 'han yathā tvāṣṭraṃ marut-patiḥ //
स आहतो विश्व-जिता ह्य् अवज्ञया परिभ्रमद्-गात्र उदस्त-लोचनः । विशीर्ण-बाह्व्-अङ्घ्रि-शिरोरुहो ऽपतद् यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥
sa āhato viśva-jitā hy avajñayā paribhramad-gātra udasta-locanaḥ / viśīrṇa-bāhv-aṅghri-śiroruho 'patad yathā nagendro lulito nabhasvatā //
क्षितौ शयानं तम् अकुण्ठ-वर्चसं कराल-दंष्ट्रं परिदष्ट-दच्छदम् । अजादयो वीक्ष्य शशंसुर् आगता अहो इमं को नु लभेत संस्थितिम् ॥
kṣitau śayānaṃ tam akuṇṭha-varcasaṃ karāla-daṃṣṭraṃ paridaṣṭa-dacchadam / ajādayo vīkṣya śaśaṃsur āgatā aho imaṃ ko nu labheta saṃsthitim //
यं योगिनो योग-समाधिना रहो ध्यायन्ति लिङ्गाद् असतो मुमुक्षया । तस्यैष दैत्य-ऋषभः पदाहतो मुखं प्रपश्यंस् तनुम् उत्ससर्ज ह ॥
yaṃ yogino yoga-samādhinā raho dhyāyanti liṅgād asato mumukṣayā / tasyaiṣa daitya-ṛṣabhaḥ padāhato mukhaṃ prapaśyaṃs tanum utsasarja ha //
एतौ तौ पार्षदाव् अस्य शापाद् याताव् असद्-गतिम् । पुनः कतिपयैः स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभिः ॥
etau tau pārṣadāv asya śāpād yātāv asad-gatim / punaḥ katipayaiḥ sthānaṃ prapatsyete ha janmabhiḥ //
देवा ऊचुः नमो नमस् ते ऽखिल-यज्ञ-तन्तवे स्थितौ गृहीतामल-सत्त्व-मूर्तये । दिष्ट्या हतो ऽयं जगताम् अरुन्तुदस् त्वत्-पाद-भक्त्या वयम् ईश निर्वृताः ॥
devā ūcuḥ namo namas te 'khila-yajña-tantave sthitau gṛhītāmala-sattva-mūrtaye / diṣṭyā hato 'yaṃ jagatām aruntudas tvat-pāda-bhaktyā vayam īśa nirvṛtāḥ //
मैत्रेय उवाच एवं हिरण्याक्षम् असह्य-विक्रमं स सादयित्वा हरिर् आदि-सूकरः । जगाम लोकं स्वम् अखण्डितोत्सवं समीडितः पुष्कर-विष्टरादिभिः ॥
maitreya uvāca evaṃ hiraṇyākṣam asahya-vikramaṃ sa sādayitvā harir ādi-sūkaraḥ / jagāma lokaṃ svam akhaṇḍitotsavaṃ samīḍitaḥ puṣkara-viṣṭarādibhiḥ //
मया यथानूक्तम् अवादि ते हरेः कृतावतारस्य सुमित्र चेष्टितम् । यथा हिरण्याक्ष उदार-विक्रमो महा-मृधे क्रीडनवन् निराकृतः ॥
mayā yathānūktam avādi te hareḥ kṛtāvatārasya sumitra ceṣṭitam / yathā hiraṇyākṣa udāra-vikramo mahā-mṛdhe krīḍanavan nirākṛtaḥ //
सूत उवाच इति कौषारवाख्याताम् आश्रुत्य भगवत्-कथाम् । क्षत्तानन्दं परं लेभे महा-भागवतो द्विज ॥
sūta uvāca iti kauṣāravākhyātām āśrutya bhagavat-kathām / kṣattānandaṃ paraṃ lebhe mahā-bhāgavato dvija //
अन्येषां पुण्य-श्लोकानाम् उद्दाम-यशसां सताम् । उपश्रुत्य भवेन् मोदः श्रीवत्साङ्कस्य किं पुनः ॥
anyeṣāṃ puṇya-ślokānām uddāma-yaśasāṃ satām / upaśrutya bhaven modaḥ śrīvatsāṅkasya kiṃ punaḥ //
यो गजेन्द्रं झष-ग्रस्तं ध्यायन्तं चरणाम्बुजम् । क्रोशन्तीनां करेणूनां कृच्छ्रतो ऽमोचयद् द्रुतम् ॥
yo gajendraṃ jhaṣa-grastaṃ dhyāyantaṃ caraṇāmbujam / krośantīnāṃ kareṇūnāṃ kṛcchrato 'mocayad drutam //
तं सुखाराध्यम् ऋजुभिर् अनन्य-शरणैर् नृभिः । कृतज्ञः को न सेवेत दुराराध्यम् असाधुभिः ॥
taṃ sukhārādhyam ṛjubhir ananya-śaraṇair nṛbhiḥ / kṛtajñaḥ ko na seveta durārādhyam asādhubhiḥ //
यो वै हिरण्याक्ष-वधं महाद्भुतं विक्रीडितं कारण-सूकरात्मनः । शृणोति गायत्य् अनुमोदते ऽञ्जसा विमुच्यते ब्रह्म-वधाद् अपि द्विजाः ॥
yo vai hiraṇyākṣa-vadhaṃ mahādbhutaṃ vikrīḍitaṃ kāraṇa-sūkarātmanaḥ / śṛṇoti gāyaty anumodate 'ñjasā vimucyate brahma-vadhād api dvijāḥ //
एतन् महा-पुण्यम् अलं पवित्रं धन्यं यशस्यं पदम् आयुर्-आशिषाम् । प्राणेन्द्रियाणां युधि शौर्य-वर्धनं नारायणो ऽन्ते गतिर् अङ्ग शृण्वताम् ॥
etan mahā-puṇyam alaṃ pavitraṃ dhanyaṃ yaśasyaṃ padam āyur-āśiṣām / prāṇendriyāṇāṃ yudhi śaurya-vardhanaṃ nārāyaṇo 'nte gatir aṅga śṛṇvatām //