शौनक उवाच महीं प्रतिष्ठाम् अध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनुः । कान्य् अन्वतिष्ठद् द्वाराणि मार्गायावर-जन्मनाम् ॥
śaunaka uvāca mahīṃ pratiṣṭhām adhyasya saute svāyambhuvo manuḥ / kāny anvatiṣṭhad dvārāṇi mārgāyāvara-janmanām //
क्षत्ता महा-भागवतः कृष्णस्यैकान्तिकः सुहृत् । यस् तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यम् अघवान् इति ॥
kṣattā mahā-bhāgavataḥ kṛṣṇasyaikāntikaḥ suhṛt / yas tatyājāgrajaṃ kṛṣṇe sāpatyam aghavān iti //
द्वैपायनाद् अनवरो महित्वे तस्य देहजः । सर्वात्मना श्रितः कृष्णं तत्-परांश् चाप्य् अनुव्रतः ॥
dvaipāyanād anavaro mahitve tasya dehajaḥ / sarvātmanā śritaḥ kṛṣṇaṃ tat-parāṃś cāpy anuvrataḥ //
किम् अन्वपृच्छन् मैत्रेयं विरजास् तीर्थ-सेवया । उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्व-वित्तमम् ॥
kim anvapṛcchan maitreyaṃ virajās tīrtha-sevayā / upagamya kuśāvarta āsīnaṃ tattva-vittamam //
तयोः संवदतोः सूत प्रवृत्ता ह्य् अमलाः कथाः । आपो गाङ्गा इवाघ-घ्नीर् हरेः पादाम्बुजाश्रयाः ॥
tayoḥ saṃvadatoḥ sūta pravṛttā hy amalāḥ kathāḥ / āpo gāṅgā ivāgha-ghnīr hareḥ pādāmbujāśrayāḥ //
ता नः कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदार-कर्मणः । रसज्ञः को नु तृप्येत हरि-लीलामृतं पिबन् ॥
tā naḥ kīrtaya bhadraṃ te kīrtanyodāra-karmaṇaḥ / rasajñaḥ ko nu tṛpyeta hari-līlāmṛtaṃ piban //
एवम् उग्रश्रवाः पृष्ट ऋषिभिर् नैमिषायनैः । भगवत्य् अर्पिताध्यात्मस् तान् आह श्रूयताम् इति ॥
evam ugraśravāḥ pṛṣṭa ṛṣibhir naimiṣāyanaiḥ / bhagavaty arpitādhyātmas tān āha śrūyatām iti //
सूत उवाच हरेर् धृत-क्रोड-तनोः स्व-मायया निशम्य गोर् उद्धरणं रसातलात् । लीलां हिरण्याक्षम् अवज्ञया हतं सञ्जात-हर्षो मुनिम् आह भारतः ॥
sūta uvāca harer dhṛta-kroḍa-tanoḥ sva-māyayā niśamya gor uddharaṇaṃ rasātalāt / līlāṃ hiraṇyākṣam avajñayā hataṃ sañjāta-harṣo munim āha bhārataḥ //
विदुर उवाच प्रजापति-पतिः सृष्ट्वा प्रजा-सर्गे प्रजापतीन् । किम् आरभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्य् अव्यक्त-मार्ग-वित् ॥
vidura uvāca prajāpati-patiḥ sṛṣṭvā prajā-sarge prajāpatīn / kim ārabhata me brahman prabrūhy avyakta-mārga-vit //
ये मरीच्य्-आदयो विप्रा यस् तु स्वायम्भुवो मनुः । ते वै ब्रह्मण आदेशात् कथम् एतद् अभावयन् ॥
ye marīcy-ādayo viprā yas tu svāyambhuvo manuḥ / te vai brahmaṇa ādeśāt katham etad abhāvayan //
स-द्वितीयाः किम् असृजन् स्वतन्त्रा उत कर्मसु । आहो स्वित् संहताः सर्व इदं स्म समकल्पयन् ॥
sa-dvitīyāḥ kim asṛjan svatantrā uta karmasu / āho svit saṃhatāḥ sarva idaṃ sma samakalpayan //
मैत्रेय उवाच दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च । जात-क्षोभाद् भगवतो महान् आसीद् गुण-त्रयात् ॥
maitreya uvāca daivena durvitarkyeṇa pareṇānimiṣeṇa ca / jāta-kṣobhād bhagavato mahān āsīd guṇa-trayāt //
रजः-प्रधानान् महतस् त्रि-लिङ्गो दैव-चोदितात् । जातः ससर्ज भूतादिर् वियद्-आदीनि पञ्चशः ॥
rajaḥ-pradhānān mahatas tri-liṅgo daiva-coditāt / jātaḥ sasarja bhūtādir viyad-ādīni pañcaśaḥ //
तानि चैकैकशः स्रष्टुम् असमर्थानि भौतिकम् । संहत्य दैव-योगेन हैमम् अण्डम् अवासृजन् ॥
tāni caikaikaśaḥ sraṣṭum asamarthāni bhautikam / saṃhatya daiva-yogena haimam aṇḍam avāsṛjan //
सो ऽशयिष्टाब्धि-सलिले आण्डकोशो निरात्मकः । साग्रं वै वर्ष-साहस्रम् अन्ववात्सीत् तम् ईश्वरः ॥
so 'śayiṣṭābdhi-salile āṇḍakośo nirātmakaḥ / sāgraṃ vai varṣa-sāhasram anvavātsīt tam īśvaraḥ //
तस्य नाभेर् अभूत् पद्मं सहस्रार्कोरु-दीधिति । सर्व-जीवनिकायौको यत्र स्वयम् अभूत् स्वराट् ॥
tasya nābher abhūt padmaṃ sahasrārkoru-dīdhiti / sarva-jīvanikāyauko yatra svayam abhūt svarāṭ //
सो ऽनुविष्टो भगवता यः शेते सलिलाशये । लोक-संस्थां यथा पूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया ॥
so 'nuviṣṭo bhagavatā yaḥ śete salilāśaye / loka-saṃsthāṃ yathā pūrvaṃ nirmame saṃsthayā svayā //
ससर्ज च्छाययाविद्यां पञ्च-पर्वाणम् अग्रतः । तामिस्रम् अन्ध-तामिस्रं तमो मोहो महा-तमः ॥
sasarja cchāyayāvidyāṃ pañca-parvāṇam agrataḥ / tāmisram andha-tāmisraṃ tamo moho mahā-tamaḥ //
विससर्जात्मनः कायं नाभिनन्दंस् तमोमयम् । जगृहुर् यक्ष-रक्षांसि रात्रिं क्षुत्-तृट्-समुद्भवाम् ॥
visasarjātmanaḥ kāyaṃ nābhinandaṃs tamomayam / jagṛhur yakṣa-rakṣāṃsi rātriṃ kṣut-tṛṭ-samudbhavām //
क्षुत्-तृड्भ्याम् उपसृष्टास् ते तं जग्धुम् अभिदुद्रुवुः । मा रक्षतैनं जक्षध्वम् इत्य् ऊचुः क्षुत्-तृड्-अर्दिताः ॥
kṣut-tṛḍbhyām upasṛṣṭās te taṃ jagdhum abhidudruvuḥ / mā rakṣatainaṃ jakṣadhvam ity ūcuḥ kṣut-tṛḍ-arditāḥ //
देवस् तान् आह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत । अहो मे यक्ष-रक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ ॥
devas tān āha saṃvigno mā māṃ jakṣata rakṣata / aho me yakṣa-rakṣāṃsi prajā yūyaṃ babhūvitha //
देवताः प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतो ऽसृजत् । ते अहार्षुर् देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभाम् अहः ॥
devatāḥ prabhayā yā yā dīvyan pramukhato 'sṛjat / te ahārṣur devayanto visṛṣṭāṃ tāṃ prabhām ahaḥ //
देवो ऽदेवाञ् जघनतः सृजति स्मातिलोलुपान् । त एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे ॥
devo 'devāñ jaghanataḥ sṛjati smātilolupān / ta enaṃ lolupatayā maithunāyābhipedire //
ततो हसन् स भगवान् असुरैर् निरपत्रपैः । अन्वीयमानस् तरसा क्रुद्धो भीतः परापतत् ॥
tato hasan sa bhagavān asurair nirapatrapaiḥ / anvīyamānas tarasā kruddho bhītaḥ parāpatat //
स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्ति-हरं हरिम् । अनुग्रहाय भक्तानाम् अनुरूपात्म-दर्शनम् ॥
sa upavrajya varadaṃ prapannārti-haraṃ harim / anugrahāya bhaktānām anurūpātma-darśanam //
पाहि मां परमात्मंस् ते प्रेषणेनासृजं प्रजाः । ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो ॥
pāhi māṃ paramātmaṃs te preṣaṇenāsṛjaṃ prajāḥ / tā imā yabhituṃ pāpā upākrāmanti māṃ prabho //
त्वम् एकः किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेश-नाशनः । त्वम् एकः क्लेशदस् तेषाम् अनासन्न-पदां तव ॥
tvam ekaḥ kila lokānāṃ kliṣṭānāṃ kleśa-nāśanaḥ / tvam ekaḥ kleśadas teṣām anāsanna-padāṃ tava //
सो ऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्म-दर्शनः । विमुञ्चात्म-तनुं घोराम् इत्य् उक्तो विमुमोच ह ॥
so 'vadhāryāsya kārpaṇyaṃ viviktādhyātma-darśanaḥ / vimuñcātma-tanuṃ ghorām ity ukto vimumoca ha //
तां क्वणच्-चरणाम्भोजां मद-विह्वल-लोचनाम् । काञ्ची-कलाप-विलसद्- दुकूल-च्छन्न-रोधसम् ॥
tāṃ kvaṇac-caraṇāmbhojāṃ mada-vihvala-locanām / kāñcī-kalāpa-vilasad- dukūla-cchanna-rodhasam //
अन्योन्य-श्लेषयोत्तुङ्ग- निरन्तर-पयोधराम् । सुनासां सुद्विजां स्निग्ध- हास-लीलावलोकनाम् ॥
anyonya-śleṣayottuṅga- nirantara-payodharām / sunāsāṃ sudvijāṃ snigdha- hāsa-līlāvalokanām //
गूहन्तीं व्रीडयात्मानं नीलालक-वरूथिनीम् । उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे सम्मुमुहुः स्त्रियम् ॥
gūhantīṃ vrīḍayātmānaṃ nīlālaka-varūthinīm / upalabhyāsurā dharma sarve sammumuhuḥ striyam //
अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो अस्या नवं वयः । मध्ये कामयमानानाम् अकामेव विसर्पति ॥
aho rūpam aho dhairyam aho asyā navaṃ vayaḥ / madhye kāmayamānānām akāmeva visarpati //
वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् । अभिसम्भाव्य विश्रम्भात् पर्यपृच्छन् कुमेधसः ॥
vitarkayanto bahudhā tāṃ sandhyāṃ pramadākṛtim / abhisambhāvya viśrambhāt paryapṛcchan kumedhasaḥ //
कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस् ते ऽत्र भामिनि । रूप-द्रविण-पण्येन दुर्भगान् नो विबाधसे ॥
kāsi kasyāsi rambhoru ko vārthas te 'tra bhāmini / rūpa-draviṇa-paṇyena durbhagān no vibādhase //
या वा काचित् त्वम् अबले दिष्ट्या सन्दर्शनं तव । उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुक-क्रीडया मनः ॥
yā vā kācit tvam abale diṣṭyā sandarśanaṃ tava / utsunoṣīkṣamāṇānāṃ kanduka-krīḍayā manaḥ //
नैकत्र ते जयति शालिनि पाद-पद्मं घ्नन्त्या मुहुः कर-तलेन पतत्-पतङ्गम् अम्प्; मध्यं विषीदति बृहत्-स्तन-भार-भीतं शान्तेव दृष्टिर् अमला सुशिखा-समूहः ॥
naikatra te jayati śālini pāda-padmaṃ ghnantyā muhuḥ kara-talena patat-pataṅgam amp; madhyaṃ viṣīdati bṛhat-stana-bhāra-bhītaṃ śānteva dṛṣṭir amalā suśikhā-samūhaḥ //
इति सायन्तनीं सन्ध्याम् असुराः प्रमदायतीम् । प्रलोभयन्तीं जगृहुर् मत्वा मूढ-धियः स्त्रियम् ॥
iti sāyantanīṃ sandhyām asurāḥ pramadāyatīm / pralobhayantīṃ jagṛhur matvā mūḍha-dhiyaḥ striyam //
प्रहस्य भाव-गम्भीरं जिघ्रन्त्यात्मानम् आत्मना । कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्वाप्सरसां गणान् ॥
prahasya bhāva-gambhīraṃ jighrantyātmānam ātmanā / kāntyā sasarja bhagavān gandharvāpsarasāṃ gaṇān //
विससर्ज तनुं तां वै ज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम् । त एव चाददुः प्रीत्या विश्वावसु-पुरोगमाः ॥
visasarja tanuṃ tāṃ vai jyotsnāṃ kāntimatīṃ priyām / ta eva cādaduḥ prītyā viśvāvasu-purogamāḥ //
सृष्ट्वा भूत-पिशाचांश् च भगवान् आत्म-तन्द्रिणा । दिग्-वाससो मुक्त-केशान् वीक्ष्य चामीलयद् दृशौ ॥
sṛṣṭvā bhūta-piśācāṃś ca bhagavān ātma-tandriṇā / dig-vāsaso mukta-keśān vīkṣya cāmīlayad dṛśau //
जगृहुस् तद्-विसृष्टां तां जृम्भणाख्यां तनुं प्रभोः । निद्राम् इन्द्रिय-विक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते । येनोच्छिष्टान् धर्षयन्ति तम् उन्मादं प्रचक्षते ॥
jagṛhus tad-visṛṣṭāṃ tāṃ jṛmbhaṇākhyāṃ tanuṃ prabhoḥ / nidrām indriya-vikledo yayā bhūteṣu dṛśyate / yenocchiṣṭān dharṣayanti tam unmādaṃ pracakṣate //
ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवान् अजः । साध्यान् गणान् पितृ-गणान् परोक्षेणासृजत् प्रभुः ॥
ūrjasvantaṃ manyamāna ātmānaṃ bhagavān ajaḥ / sādhyān gaṇān pitṛ-gaṇān parokṣeṇāsṛjat prabhuḥ //
त आत्म-सर्गं तं कायं पितरः प्रतिपेदिरे । साध्येभ्यश् च पितृभ्यश् च कवयो यद् वितन्वते ॥
ta ātma-sargaṃ taṃ kāyaṃ pitaraḥ pratipedire / sādhyebhyaś ca pitṛbhyaś ca kavayo yad vitanvate //
सिद्धान् विद्याधरांश् चैव तिरोधानेन सो ऽसृजत् । तेभ्यो ऽददात् तम् आत्मानम् अन्तर्धानाख्यम् अद्भुतम् ॥
siddhān vidyādharāṃś caiva tirodhānena so 'sṛjat / tebhyo 'dadāt tam ātmānam antardhānākhyam adbhutam //
स किन्नरान् किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत् प्रभुः । मानयन्न् आत्मनात्मानम् आत्माभासं विलोकयन् ॥
sa kinnarān kimpuruṣān pratyātmyenāsṛjat prabhuḥ / mānayann ātmanātmānam ātmābhāsaṃ vilokayan //
ते तु तज् जगृहू रूपं त्यक्तं यत् परमेष्ठिना । मिथुनी-भूय गायन्तस् तम् एवोषसि कर्मभिः ॥
te tu taj jagṛhū rūpaṃ tyaktaṃ yat parameṣṭhinā / mithunī-bhūya gāyantas tam evoṣasi karmabhiḥ //
देहेन वै भोगवता शयानो बहु-चिन्तया । सर्गे ऽनुपचिते क्रोधाद् उत्ससर्ज ह तद् वपुः ॥
dehena vai bhogavatā śayāno bahu-cintayā / sarge 'nupacite krodhād utsasarja ha tad vapuḥ //
ये ऽहीयन्तामुतः केशा अहयस् ते ऽङ्ग जज्ञिरे । सर्पाः प्रसर्पतः क्रूरा नागा भोगोरु-कन्धराः ॥
ye 'hīyantāmutaḥ keśā ahayas te 'ṅga jajñire / sarpāḥ prasarpataḥ krūrā nāgā bhogoru-kandharāḥ //
स आत्मानं मन्यमानः कृत-कृत्यम् इवात्मभूः । तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोक-भावनान् ॥
sa ātmānaṃ manyamānaḥ kṛta-kṛtyam ivātmabhūḥ / tadā manūn sasarjānte manasā loka-bhāvanān //
तेभ्यः सो ऽसृजत् स्वीयं पुरं पुरुषम् आत्मवान् । तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम् ॥
tebhyaḥ so 'sṛjat svīyaṃ puraṃ puruṣam ātmavān / tān dṛṣṭvā ye purā sṛṣṭāḥ praśaśaṃsuḥ prajāpatim //
अहो एतज् जगत्-स्रष्टः सुकृतं बत ते कृतम् । प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन् साकम् अन्नम् अदाम हे ॥
aho etaj jagat-sraṣṭaḥ sukṛtaṃ bata te kṛtam / pratiṣṭhitāḥ kriyā yasmin sākam annam adāma he //
तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना । ऋषीन् ऋषिर् हृषीकेशः ससर्जाभिमताः प्रजाः ॥
tapasā vidyayā yukto yogena susamādhinā / ṛṣīn ṛṣir hṛṣīkeśaḥ sasarjābhimatāḥ prajāḥ //
तेभ्यश् चैकैकशः स्वस्य देहस्यांशम् अदाद् अजः । यत् तत् समाधि-योगर्द्धि- तपो-विद्या-विरक्तिमत् ॥
tebhyaś caikaikaśaḥ svasya dehasyāṃśam adād ajaḥ / yat tat samādhi-yogarddhi- tapo-vidyā-viraktimat //