श्री-भगवान् उवाच पर-स्वभाव-कर्माणि न प्रशंसेन् न गर्हयेत् । विश्वम् एकामकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥
śrī-bhagavān uvāca para-svabhāva-karmāṇi na praśaṃsen na garhayet / viśvam ekāmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca //
पर-स्वभाव-कर्माणि यः प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रश्यते स्वार्थाद् असत्य् अभिनिवेशतः ॥
para-svabhāva-karmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati / sa āśu bhraśyate svārthād asaty abhiniveśataḥ //
तैजसे निद्रयापन्ने पिण्ड-स्थो नष्ट-चेतनः । मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन् नानार्थ-दृक् पुमान् ॥
taijase nidrayāpanne piṇḍa-stho naṣṭa-cetanaḥ / māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvan nānārtha-dṛk pumān //
किं भद्रं किम् अभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत् । वाचोदितं तद् अनृतं मनसा ध्यातम् एव च ॥
kiṃ bhadraṃ kim abhadraṃ vā dvaitasyāvastunaḥ kiyat / vācoditaṃ tad anṛtaṃ manasā dhyātam eva ca //
छाया-प्रत्याह्वयाभासा ह्य् असन्तो ऽप्य् अर्थ-कारिणः । एवं देहादयो भावा यच्छन्त्य् आ-मृत्युतो भयम् ॥
chāyā-pratyāhvayābhāsā hy asanto 'py artha-kāriṇaḥ / evaṃ dehādayo bhāvā yacchanty ā-mṛtyuto bhayam //
आत्मैव तद् इदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वरः ॥
ātmaiva tad idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ / trāyate trāti viśvātmā hriyate haratīśvaraḥ //
तस्मान् न ह्य् आत्मनो ऽन्यस्माद् अन्यो भावो निरूपितः । निरूपिते ऽयं त्रि-विधा निर्मूल भातिर् आत्मनि । इदं गुण-मयं विद्धि त्रि-विधं मायया कृतम् ॥
tasmān na hy ātmano 'nyasmād anyo bhāvo nirūpitaḥ / nirūpite 'yaṃ tri-vidhā nirmūla bhātir ātmani / idaṃ guṇa-mayaṃ viddhi tri-vidhaṃ māyayā kṛtam //
एतद् विद्वान् मद्-उदितं ज्ञान-विज्ञान-नैपुणम् । न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्य-वत् ॥
etad vidvān mad-uditaṃ jñāna-vijñāna-naipuṇam / na nindati na ca stauti loke carati sūrya-vat //
प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्म-संविदा । आद्य्-अन्तवद् असज् ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेद् इह ॥
pratyakṣeṇānumānena nigamenātma-saṃvidā / ādy-antavad asaj jñātvā niḥsaṅgo vicared iha //
श्री-उद्धव उवाच नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर् द्रष्टृ-दृश्ययोः । अनात्म-स्व-दृशोर् ईश कस्य स्याद् उपलभ्यते ॥
śrī-uddhava uvāca naivātmano na dehasya saṃsṛtir draṣṭṛ-dṛśyayoḥ / anātma-sva-dṛśor īśa kasya syād upalabhyate //
आत्माव्ययो ऽगुणः शुद्धः स्वयं-ज्योतिर् अनावृतः । अग्नि-वद् दारु-वद् अचिद् देहः कस्येह संसृतिः ॥
ātmāvyayo 'guṇaḥ śuddhaḥ svayaṃ-jyotir anāvṛtaḥ / agni-vad dāru-vad acid dehaḥ kasyeha saṃsṛtiḥ //
श्री-भगवान् उवाच यावद् देहेन्द्रिय-प्राणैर् आत्मनः सन्निकर्षणम् । संसारः फलवांस् तावद् अपार्थो ऽप्य् अविवेकिनः ॥
śrī-bhagavān uvāca yāvad dehendriya-prāṇair ātmanaḥ sannikarṣaṇam / saṃsāraḥ phalavāṃs tāvad apārtho 'py avivekinaḥ //
अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते । ध्यायतो विषयान् अस्य स्वप्ने ऽनर्थागमो यथा ॥
arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate / dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā //
यथा ह्य् अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्व्-अनर्थ-भृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥
yathā hy apratibuddhasya prasvāpo bahv-anartha-bhṛt / sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate //
शोक-हर्ष-भय-क्रोध- लोभ-मोह-स्पृहादयः । अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्म-मृत्युश् च नात्मनः ॥
śoka-harṣa-bhaya-krodha- lobha-moha-spṛhādayaḥ / ahaṅkārasya dṛśyante janma-mṛtyuś ca nātmanaḥ //
देहेन्द्रिय-प्राण-मनो-ऽभिमानो जीवो ऽन्तर्-आत्मा गुण-कर्म-मूर्तिः । सूत्रं महान् इत्य् उरुधेव गीतः संसार आधावति काल-तन्त्रः ॥
dehendriya-prāṇa-mano-'bhimāno jīvo 'ntar-ātmā guṇa-karma-mūrtiḥ / sūtraṃ mahān ity urudheva gītaḥ saṃsāra ādhāvati kāla-tantraḥ //
अमूलम् एतद् बहु-रूप-रूपितं मनो-वचः-प्राण-शरीर-कर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन च्छित्त्वा मुनिर् गां विचरत्य् अतृष्णः ॥
amūlam etad bahu-rūpa-rūpitaṃ mano-vacaḥ-prāṇa-śarīra-karma / jñānāsinopāsanayā śitena cchittvā munir gāṃ vicaraty atṛṣṇaḥ //
ज्ञानं विवेको निगमस् तपश् च प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अथानुमानम् । आद्य्-अन्तयोर् अस्य यद् एव केवलं कालश् च हेतुश् च तद् एव मध्ये ॥
jñānaṃ viveko nigamas tapaś ca pratyakṣam aitihyam athānumānam / ādy-antayor asya yad eva kevalaṃ kālaś ca hetuś ca tad eva madhye //
यथा हिरण्यं स्व्-अकृतं पुरस्तात् पश्चाच् च सर्वस्य हिरण्-मयस्य । तद् एव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैर् अहम् अस्य तद्वत् ॥
yathā hiraṇyaṃ sv-akṛtaṃ purastāt paścāc ca sarvasya hiraṇ-mayasya / tad eva madhye vyavahāryamāṇaṃ nānāpadeśair aham asya tadvat //
विज्ञानम् एतत् त्रिय्-अवस्थम् अङ्ग गुण-त्रयं कारण-कर्य-कर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश् च येनैव तुर्येण तद् एव सत्यम् ॥
vijñānam etat triy-avastham aṅga guṇa-trayaṃ kāraṇa-karya-kartṛ / samanvayena vyatirekataś ca yenaiva turyeṇa tad eva satyam //
न यत् पुरस्ताद् उत यन् न पश्चान् मध्ये च तन् न व्यपदेश-मात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तद् एव तत् स्याद् इति मे मनीषा ॥
na yat purastād uta yan na paścān madhye ca tan na vyapadeśa-mātram / bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yad yat tad eva tat syād iti me manīṣā //
अविद्यमानो ऽप्य् अवभासते यो वैकारिको राजस-सर्ग एसः । ब्रह्म स्वयं ज्योतिर् अतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्म-विकार-चित्रम् ॥
avidyamāno 'py avabhāsate yo vaikāriko rājasa-sarga esaḥ / brahma svayaṃ jyotir ato vibhāti brahmendriyārthātma-vikāra-citram //
एवं स्फुतं ब्रह्म-विवेक-हेतुभिः परापवादेन विशारदेन अम्प्; छित्त्वात्म-सन्देहम् उपारमेत स्वानन्द-तुष्टो ऽखिल-कामुकेभ्यः ॥
evaṃ sphutaṃ brahma-viveka-hetubhiḥ parāpavādena viśāradena amp; chittvātma-sandeham upārameta svānanda-tuṣṭo 'khila-kāmukebhyaḥ //
नात्मा वपुः पार्थिवम् इन्द्रियाणि देवा ह्य् असुर् वायुर् जलम् हुताशः । मनो ऽन्न-मात्रं धिषणा च सत्त्वम् अहङ्कृतिः खं क्षितिर् अर्थ-साम्यम् ॥
nātmā vapuḥ pārthivam indriyāṇi devā hy asur vāyur jalam hutāśaḥ / mano 'nna-mātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitir artha-sāmyam //
समाहितैः कः करणैर् गुणात्मभिर् गुणो भवेन् मत्-सुविविक्त-धाम्नः अम्प्; विक्षिप्यमाणैर् उत किं नु दूषणं घनैर् उपेतैर् विगतै रवेः किम् ॥
samāhitaiḥ kaḥ karaṇair guṇātmabhir guṇo bhaven mat-suvivikta-dhāmnaḥ amp; vikṣipyamāṇair uta kiṃ nu dūṣaṇaṃ ghanair upetair vigatai raveḥ kim //
यथा नभो वाय्व्-अनलाम्बु-भू-गुणैर् गतागतैर् वर्तु-गुणैर् न सज्जते यथा नभो वाय्व्-अनलाम्बु-भू-गुणैर् गतागतैर् वर्तु-गुणैर् न सज्जते तथाक्षरं सत्त्व-रजस्-तमो-मलैर् अहं-मतेः संसृति-हेतुभिः परम् ॥
yathā nabho vāyv-analāmbu-bhū-guṇair gatāgatair vartu-guṇair na sajjate yathā nabho vāyv-analāmbu-bhū-guṇair gatāgatair vartu-guṇair na sajjate tathākṣaraṃ sattva-rajas-tamo-malair ahaṃ-mateḥ saṃsṛti-hetubhiḥ param //
तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो गुणेषु माया-रचितेषु तावत् । मद्-भक्ति-योगेन दृढेन यावद् रजो निरस्येत मनः-कषायः ॥
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyo guṇeṣu māyā-raciteṣu tāvat / mad-bhakti-yogena dṛḍhena yāvad rajo nirasyeta manaḥ-kaṣāyaḥ //
यथामयो ऽसाधु चिकित्सितो नृणां पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् । एवं मनो ऽपक्व-कषाय-कर्म कुयोगिनं विध्यति सर्व-सङ्गम् ॥
yathāmayo 'sādhu cikitsito nṛṇāṃ punaḥ punaḥ santudati prarohan / evaṃ mano 'pakva-kaṣāya-karma kuyoginaṃ vidhyati sarva-saṅgam //
कुयोगिनो ये विहितान्तरायैर् मनुष्य-भूतैस् त्रिदशोपसृष्टैः । ते प्राक्तनाभ्यास-बलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्म-तन्त्रम् ॥
kuyogino ye vihitāntarāyair manuṣya-bhūtais tridaśopasṛṣṭaiḥ / te prāktanābhyāsa-balena bhūyo yuñjanti yogaṃ na tu karma-tantram //
करोति कर्म क्रियते च जन्तुः केनाप्य् असौ चोदित आ-निपतात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितो ऽपि निवृत्त-तृष्णः स्व-सुखानुभूत्या ॥
karoti karma kriyate ca jantuḥ kenāpy asau codita ā-nipatāt / na tatra vidvān prakṛtau sthito 'pi nivṛtta-tṛṣṇaḥ sva-sukhānubhūtyā //
तिष्ठन्तम् आसीनम् उत व्रजन्तं शयानम् उक्षन्तम् अदन्तम् अन्नम् । स्वभावम् अन्यत् किम् अपीहमानम् आत्मानम् आत्म-स्थ-मतिर् न वेद ॥
tiṣṭhantam āsīnam uta vrajantaṃ śayānam ukṣantam adantam annam / svabhāvam anyat kim apīhamānam ātmānam ātma-stha-matir na veda //
यदि स्म पश्यत्य् असद्-इन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धम् अन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥
yadi sma paśyaty asad-indriyārthaṃ nānānumānena viruddham anyat / na manyate vastutayā manīṣī svāpnaṃ yathotthāya tirodadhānam //
पूर्वं गृहीतं गुण-कर्म-चित्रम् अज्ञानम् आत्मन्य् अविविक्तम् अङ्ग । निवर्तते तत् पुनर् ईक्षयैव न गृह्यते नापि विसृय्य आत्मा ॥
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇa-karma-citram ajñānam ātmany aviviktam aṅga / nivartate tat punar īkṣayaiva na gṛhyate nāpi visṛyya ātmā //
यथा हि भानोर् उदयो नृ-चक्षुषां तमो निहन्यान् न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात् तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः ॥
yathā hi bhānor udayo nṛ-cakṣuṣāṃ tamo nihanyān na tu sad vidhatte / evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ //
एष स्वयं-ज्योतिर् अजो ऽप्रमेयो महानुभूतिः सकलानुभूतिः । एको ऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वाग्-असवश् चरन्ति ॥
eṣa svayaṃ-jyotir ajo 'prameyo mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ / eko 'dvitīyo vacasāṃ virāme yeneṣitā vāg-asavaś caranti //
एतावान् आत्म-सम्मोहो यद् विकल्पस् तु केवले । आत्मन् ऋते स्वम् आत्मानम् अवलम्बो न यस्य हि ॥
etāvān ātma-sammoho yad vikalpas tu kevale / ātman ṛte svam ātmānam avalambo na yasya hi //
यन् नामाकृतिभिर् ग्राह्यं पञ्च-वर्णम् अबाधितम् । व्यर्थेनाप्य् अर्थ-वादो ऽयं द्वयं पण्डित-मानिनाम् ॥
yan nāmākṛtibhir grāhyaṃ pañca-varṇam abādhitam / vyarthenāpy artha-vādo 'yaṃ dvayaṃ paṇḍita-māninām //
योगिनो ऽपक्व-योगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः । उपसर्गैर् विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः ॥
yogino 'pakva-yogasya yuñjataḥ kāya utthitaiḥ / upasargair vihanyeta tatrāyaṃ vihito vidhiḥ //
योग-धारणया कांश्चिद् आसनैर् धारणान्वितैः । तपो-मन्त्रौषधैः कांश्चिद् उपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥
yoga-dhāraṇayā kāṃścid āsanair dhāraṇānvitaiḥ / tapo-mantrauṣadhaiḥ kāṃścid upasargān vinirdahet //
कांश्चिन् ममानुध्यानेन नाम-सङ्कीर्तनादिभिः । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्याद् अशुभ-दान् शनैः ॥
kāṃścin mamānudhyānena nāma-saṅkīrtanādibhiḥ / yogeśvarānuvṛttyā vā hanyād aśubha-dān śanaiḥ //
केचिद् देहम् इमं धीराः सु-कल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैर् अथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥
kecid deham imaṃ dhīrāḥ su-kalpaṃ vayasi sthiram / vidhāya vividhopāyair atha yuñjanti siddhaye //
न हि तत् कुशलादृत्यं तद्-आयासो ह्य् अपार्थकः । अन्तवत्त्वाच् छरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः ॥
na hi tat kuśalādṛtyaṃ tad-āyāso hy apārthakaḥ / antavattvāc charīrasya phalasyeva vanaspateḥ //
योगं निषेवतो नित्यं कायश् चेत् कल्पताम् इयात् । तच् छ्रद्दध्यान् न मतिमान् योगम् उत्सृज्य मत्-परः ॥
yogaṃ niṣevato nityaṃ kāyaś cet kalpatām iyāt / tac chraddadhyān na matimān yogam utsṛjya mat-paraḥ //
योग-चर्याम् इमां योगी विचरन् मद्-अपाश्रयः । नान्तरायैर् विहन्येत निःस्पृहः स्व-सुखानुभूः ॥
yoga-caryām imāṃ yogī vicaran mad-apāśrayaḥ / nāntarāyair vihanyeta niḥspṛhaḥ sva-sukhānubhūḥ //