श्री-उद्धव उवाच क्रिया-योगं समाचक्ष्व भवद्-आराधनं प्रभो । यस्मात् त्वां ये यथार्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ ॥
śrī-uddhava uvāca kriyā-yogaṃ samācakṣva bhavad-ārādhanaṃ prabho / yasmāt tvāṃ ye yathārcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha //
एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर् निःश्रेयसं नृणाम् । नारदो भगवान् व्यास आचार्यो ऽङ्गिरसः सुतः ॥
etad vadanti munayo muhur niḥśreyasaṃ nṛṇām / nārado bhagavān vyāsa ācāryo 'ṅgirasaḥ sutaḥ //
निःसृतं ते मुखाम्भोजाद् यद् आह भगवान् अजः । पुत्रेभ्यो भृगु-मुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भवः ॥
niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojād yad āha bhagavān ajaḥ / putrebhyo bhṛgu-mukhyebhyo devyai ca bhagavān bhavaḥ //
एतद् वै सर्व-वर्णानाम् आश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसाम् उत्तमं मन्ये स्त्री-शूद्राणां च मान-द ॥
etad vai sarva-varṇānām āśramāṇāṃ ca sammatam / śreyasām uttamaṃ manye strī-śūdrāṇāṃ ca māna-da //
एतत् कमल-पत्राक्ष कर्म-बन्ध-विमोचनम् । भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥
etat kamala-patrākṣa karma-bandha-vimocanam / bhaktāya cānuraktāya brūhi viśveśvareśvara //
श्री-भगवान् उवाच न ह्य् अन्तो ऽनन्त-पारस्य कर्म-काण्डस्य चोद्धव । सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावद् अनुपूर्वशः ॥
śrī-bhagavān uvāca na hy anto 'nanta-pārasya karma-kāṇḍasya coddhava / saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ //
वैदिकस् तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रि-विधो मखः । त्रयाणाम् ईप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥
vaidikas tāntriko miśra iti me tri-vidho makhaḥ / trayāṇām īpsitenaiva vidhinā māṃ samarcaret //
यदा स्व-निगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः । यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन् निबोध मे ॥
yadā sva-nigamenoktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ / yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tan nibodha me //
अर्चायां स्थण्डिले ऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विजः । द्रव्येण भक्ति-युक्तो ऽर्चेत् स्व-गुरुं माम् अमायया ॥
arcāyāṃ sthaṇḍile 'gnau vā sūrye vāpsu hṛdi dvijaḥ / dravyeṇa bhakti-yukto 'rcet sva-guruṃ mām amāyayā //
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौत-दन्तो ऽङ्ग-शुद्धये । उभयैर् अपि च स्नानं मन्त्रैर् मृद्-ग्रहणादिना ॥
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhauta-danto 'ṅga-śuddhaye / ubhayair api ca snānaṃ mantrair mṛd-grahaṇādinā //
सन्ध्योपास्त्यादि-कर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तैः कल्पयेत् सम्यक्- सङ्कल्पः कर्म-पावनीम् ॥
sandhyopāstyādi-karmāṇi vedenācoditāni me / pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak- saṅkalpaḥ karma-pāvanīm //
शैली दारु-मयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनो-मयी मणि-मयी प्रतिमाष्ट-विधा स्मृता ॥
śailī dāru-mayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī / mano-mayī maṇi-mayī pratimāṣṭa-vidhā smṛtā //
चलाचलेति द्वि-विधा प्रतिष्ठा जीव-मन्दिरम् । उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायाम् उद्धवार्चने ॥
calācaleti dvi-vidhā pratiṣṭhā jīva-mandiram / udvāsāvāhane na staḥ sthirāyām uddhavārcane //
अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् । स्नपनं त्व् अविलेप्यायाम् अन्यत्र परिमार्जनम् ॥
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhaved dvayam / snapanaṃ tv avilepyāyām anyatra parimārjanam //
द्रव्यैः प्रसिद्धैर् मद्-यागः प्रतिमादिष्व् अमायिनः । भक्तस्य च यथा-लब्धैर् हृदि भावेन चैव हि ॥
dravyaiḥ prasiddhair mad-yāgaḥ pratimādiṣv amāyinaḥ / bhaktasya ca yathā-labdhair hṛdi bhāvena caiva hi //
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठम् अर्चायाम् एव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्व-विन्यासो वह्नाव् आज्य-प्लुतं हविः ॥
snānālaṅkaraṇaṃ preṣṭham arcāyām eva tūddhava / sthaṇḍile tattva-vinyāso vahnāv ājya-plutaṃ haviḥ //
सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभिः । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्य् अपि ॥
sūrye cābhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salilādibhiḥ / śraddhayopāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāry api //
भूर्य् अप्य् अभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते । गन्धो धूपः सुमनसो दीपो ऽन्नाद्यं च किं पुनः ॥
bhūry apy abhaktopāhṛtaṃ na me toṣāya kalpate / gandho dhūpaḥ sumanaso dīpo 'nnādyaṃ ca kiṃ punaḥ //
शुचिः सम्भृत-सम्भारः प्राग्-दर्भैः कल्पितासनः । आसीनः प्राग् उदग् वार्चेद् अर्चायां त्व् अथ सम्मुखः ॥
śuciḥ sambhṛta-sambhāraḥ prāg-darbhaiḥ kalpitāsanaḥ / āsīnaḥ prāg udag vārced arcāyāṃ tv atha sammukhaḥ //
कृत-न्यासः कृत-न्यासां मद्-अर्चां पाणिनामृजेत् । कलशं प्रोक्षणीयं च यथावद् उपसाधयेत् ॥
kṛta-nyāsaḥ kṛta-nyāsāṃ mad-arcāṃ pāṇināmṛjet / kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvad upasādhayet //
तद्-अद्भिर् देव-यजनं द्रव्याण्य् आत्मानम् एव च । प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्य् अद्भिस् तैस् तैर् द्रव्यैश् च साधयेत् ॥
tad-adbhir deva-yajanaṃ dravyāṇy ātmānam eva ca / prokṣya pātrāṇi trīṇy adbhis tais tair dravyaiś ca sādhayet //
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिकः । हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥
pādyārghyācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi deśikaḥ / hṛdā śīrṣṇātha śikhayā gāyatryā cābhimantrayet //
पिण्डे वाय्व्-अग्नि-संशुद्धे हृत्-पद्म-स्थां परां मम । अण्वीं जीव-कलां ध्यायेन् नादान्ते सिद्ध-भाविताम् ॥
piṇḍe vāyv-agni-saṃśuddhe hṛt-padma-sthāṃ parāṃ mama / aṇvīṃ jīva-kalāṃ dhyāyen nādānte siddha-bhāvitām //
तयात्म-भूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्-मयः । आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥
tayātma-bhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tan-mayaḥ / āvāhyārcādiṣu sthāpya nyastāṅgaṃ māṃ prapūjayet //
पाद्योपस्पर्शार्हणादीन् उपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश् च नवभिः कल्पयित्वासनं मम ॥
pādyopasparśārhaṇādīn upacārān prakalpayet / dharmādibhiś ca navabhiḥ kalpayitvāsanaṃ mama //
पद्मम् अष्ट-दलं तत्र कर्णिका-केसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेद-तन्त्राभ्यां मह्यं तूभय-सिद्धये ॥
padmam aṣṭa-dalaṃ tatra karṇikā-kesarojjvalam / ubhābhyāṃ veda-tantrābhyāṃ mahyaṃ tūbhaya-siddhaye //
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषु-धनुर्-हलान् । मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥
sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣu-dhanur-halān / muṣalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ cānupūjayet //
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डं एव च । महाबलं बलं चैव कुमुदं कमुदेक्षणम् ॥
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca / mahābalaṃ balaṃ caiva kumudaṃ kamudekṣaṇam //
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्षेनं गुरून् सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्व् अभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभिः ॥
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvakṣenaṃ gurūn surān / sve sve sthāne tv abhimukhān pūjayet prokṣaṇādibhiḥ //
चन्दनोशीर-कर्पूर- कुङ्कुमागुरु-वासितैः । सलिलैः स्नापयेन् मन्त्रैर् नित्यदा विभवे सति ॥
candanośīra-karpūra- kuṅkumāguru-vāsitaiḥ / salilaiḥ snāpayen mantrair nityadā vibhave sati //
स्वर्ण-घर्मानुवाकेन महापुरुष-विद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः ॥
svarṇa-gharmānuvākena mahāpuruṣa-vidyayā / pauruṣeṇāpi sūktena sāmabhī rājanādibhiḥ //
वस्त्रोपवीताभरण- पत्र-स्रग्-गन्ध-लेपनैः । अलङ्कुर्वीत स-प्रेम मद्-भक्तो मां यथोचितम् ॥
vastropavītābharaṇa- patra-srag-gandha-lepanaiḥ / alaṅkurvīta sa-prema mad-bhakto māṃ yathocitam //
पाद्यम् आचमनीयं च गन्धं सुमनसो ऽक्षतान् । धूप-दीपोपहार्याणि दद्यान् मे श्रद्धयार्चकः ॥
pādyam ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanaso 'kṣatān / dhūpa-dīpopahāryāṇi dadyān me śraddhayārcakaḥ //
गुड-पायस-सर्पींषि शष्कुल्य्-आपूप-मोदकान् । संयाव-दधि-सूपांश् च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥
guḍa-pāyasa-sarpīṃṣi śaṣkuly-āpūpa-modakān / saṃyāva-dadhi-sūpāṃś ca naivedyaṃ sati kalpayet //
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्श- दन्त-धावाभिषेचनम् । अन्नाद्य-गीत-नृत्यानि पर्वणि स्युर् उतान्व्-अहम् ॥
abhyaṅgonmardanādarśa- danta-dhāvābhiṣecanam / annādya-gīta-nṛtyāni parvaṇi syur utānv-aham //
विधिना विहिते कुण्डे मेखला-गर्त-वेदिभिः । अग्निम् आधाय परितः समूहेत् पाणिनोदितम् ॥
vidhinā vihite kuṇḍe mekhalā-garta-vedibhiḥ / agnim ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinoditam //
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेद् अन्वाधाय यथा-विधि । प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥
paristīryātha paryukṣed anvādhāya yathā-vidhi / prokṣaṇyāsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām //
तप्त-जाम्बूनद-प्रख्यं शङ्ख-चक्र-गदाम्बुजैः । लसच्-चतुर्-भुजं शान्तं पद्म-किञ्जल्क-वाससम् ॥
tapta-jāmbūnada-prakhyaṃ śaṅkha-cakra-gadāmbujaiḥ / lasac-catur-bhujaṃ śāntaṃ padma-kiñjalka-vāsasam //
स्फुरत्-किरीट-कटक कटि-सूत्र-वराङ्गदम् । श्रीवत्स-वक्षसं भ्राजत्- कौस्तुभं वन-मालिनम् ॥
sphurat-kirīṭa-kaṭaka kaṭi-sūtra-varāṅgadam / śrīvatsa-vakṣasaṃ bhrājat- kaustubhaṃ vana-mālinam //
ध्यायन्न् अभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्य-भागाव् आघारौ दत्त्वा चाज्य-प्लुतं हविः ॥
dhyāyann abhyarcya dārūṇi haviṣābhighṛtāni ca / prāsyājya-bhāgāv āghārau dattvā cājya-plutaṃ haviḥ //
जुहुयान् मूल-मन्त्रेण षोडशर्चावदानतः । धर्मादिभ्यो यथा-न्यायं मन्त्रैः स्विष्टि-कृतं बुधः ॥
juhuyān mūla-mantreṇa ṣoḍaśarcāvadānataḥ / dharmādibhyo yathā-nyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭi-kṛtaṃ budhaḥ //
अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूल-मन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन् नारायणात्मकम् ॥
abhyarcyātha namaskṛtya pārṣadebhyo baliṃ haret / mūla-mantraṃ japed brahma smaran nārāyaṇātmakam //
दत्त्वाचमनम् उच्छेषं विष्वक्षेनाय कल्पयेत् । मुख-वासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यम् अथार्हयेत् ॥
dattvācamanam uccheṣaṃ viṣvakṣenāya kalpayet / mukha-vāsaṃ surabhimat tāmbūlādyam athārhayet //
उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्य् अभिनयन् मम । मत्-कथाः श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇy abhinayan mama / mat-kathāḥ śrāvayan śṛṇvan muhūrtaṃ kṣaṇiko bhavet //
स्तवैर् उच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैर् अपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्न् इति वन्देत दण्ड-वत् ॥
stavair uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prākṛtair api / stutvā prasīda bhagavann iti vandeta daṇḍa-vat //
शिरो मत्-पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि माम् ईश भीतं मृत्यु-ग्रहार्णवात् ॥
śiro mat-pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam / prapannaṃ pāhi mām īśa bhītaṃ mṛtyu-grahārṇavāt //
इति शेषां मया दत्तां शिरस्य् आधाय सादरम् । उद्वासयेच् चेद् उद्वास्यं ज्योतिर् ज्योतिषि तत् पुनः ॥
iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasy ādhāya sādaram / udvāsayec ced udvāsyaṃ jyotir jyotiṣi tat punaḥ //
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् । सर्व-भूतेष्व् आत्मनि च सर्वात्माहम् अवस्थितः ॥
arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra cārcayet / sarva-bhūteṣv ātmani ca sarvātmāham avasthitaḥ //
एवं क्रिया-योग-पथैः पुमान् वैदिक-तान्त्रिकैः । अर्चन्न् उभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्य् अभीप्सिताम् ॥
evaṃ kriyā-yoga-pathaiḥ pumān vaidika-tāntrikaiḥ / arcann ubhayataḥ siddhiṃ matto vindaty abhīpsitām //
मद्-अर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् । पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजा-यात्रोत्सवाश्रितान् ॥
mad-arcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayed dṛḍham / puṣpodyānāni ramyāṇi pūjā-yātrotsavāśritān //
पूजादीनां प्रवाहार्थं महा-पर्वस्व् अथान्व्-अहम् । क्षेत्रापण-पुर-ग्रामान् दत्त्वा मत्-सार्ष्टिताम् इयात् ॥
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahā-parvasv athānv-aham / kṣetrāpaṇa-pura-grāmān dattvā mat-sārṣṭitām iyāt //
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवन-त्रयम् । पूजादिना ब्रह्म-लोकं त्रिभिर् मत्-साम्यताम् इयात् ॥
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃ sadmanā bhuvana-trayam / pūjādinā brahma-lokaṃ tribhir mat-sāmyatām iyāt //
माम् एव नैरपेक्ष्येण भक्ति-योगेन विन्दति । भक्ति-योगं स लभत एवं यः पूजयेत माम् ॥
mām eva nairapekṣyeṇa bhakti-yogena vindati / bhakti-yogaṃ sa labhata evaṃ yaḥ pūjayeta mām //
यः स्व-दत्तां परैर् दत्तां हरेत सुर-विप्रयोः । वृत्तिं स जायते विड्-भुग् वर्षाणाम् अयुतायुतम् ॥
yaḥ sva-dattāṃ parair dattāṃ hareta sura-viprayoḥ / vṛttiṃ sa jāyate viḍ-bhug varṣāṇām ayutāyutam //
कर्तुश् च सारथेर् हेतोर् अनुमोदितुर् एव च । कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्-फलम् ॥
kartuś ca sārather hetor anumoditur eva ca / karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyo bhūyasi tat-phalam //