श्री-राजोवाच भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मनः । वीर्याण्य् अनन्त-वीर्यस्य श्रोतुम् इच्छामि हे प्रभो ॥
śrī-rājovāca bhagavan yāni cānyāni mukundasya mahātmanaḥ / vīryāṇy ananta-vīryasya śrotum icchāmi he prabho //
को नु श्रुत्वासकृद् ब्रह्मन्न् उत्तमःश्लोक-सत्-कथाः । विरमेत विशेष-ज्ञो विषण्णः काम-मार्गणैः ॥
ko nu śrutvāsakṛd brahmann uttamaḥśloka-sat-kathāḥ / virameta viśeṣa-jño viṣaṇṇaḥ kāma-mārgaṇaiḥ //
सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते करौ च तत्-कर्म-करौ मनश् च । स्मरेद् वसन्तं स्थिर-जङ्गमेषु शृणोति तत्-पुण्य-कथाः स कर्णः ॥
sā vāg yayā tasya guṇān gṛṇīte karau ca tat-karma-karau manaś ca / smared vasantaṃ sthira-jaṅgameṣu śṛṇoti tat-puṇya-kathāḥ sa karṇaḥ //
शिरस् तु तस्योभय-लिङ्गम् आनमेत् तद् एव यत् पश्यति तद् धि चक्षुः । अङ्गानि विष्णोर् अथ तज्-जनानां पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम् ॥
śiras tu tasyobhaya-liṅgam ānamet tad eva yat paśyati tad dhi cakṣuḥ / aṅgāni viṣṇor atha taj-janānāṃ pādodakaṃ yāni bhajanti nityam //
सूत उवाच विष्णु-रातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणिः । वासुदेवे भगवति निमग्न-हृदयो ऽब्रवीत् ॥
sūta uvāca viṣṇu-rātena sampṛṣṭo bhagavān bādarāyaṇiḥ / vāsudeve bhagavati nimagna-hṛdayo 'bravīt //
श्री-शुक उवाच कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्म-वित्तमः । विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥
śrī-śuka uvāca kṛṣṇasyāsīt sakhā kaścid brāhmaṇo brahma-vittamaḥ / virakta indriyārtheṣu praśāntātmā jitendriyaḥ //
यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी । तस्य भार्या कु-चैलस्य क्षुत्-क्षामा च तथा-विधा ॥
yadṛcchayopapannena vartamāno gṛhāśramī / tasya bhāryā ku-cailasya kṣut-kṣāmā ca tathā-vidhā //
पति-व्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा । दरिद्रं सीदमाना वै वेपमानाभिगम्य च ॥
pati-vratā patiṃ prāha mlāyatā vadanena sā / daridraṃ sīdamānā vai vepamānābhigamya ca //
ननु ब्रह्मन् भगवतः सखा साक्षाच् छ्रियः पतिः । ब्रह्मण्यश् च शरण्यश् च भगवान् सात्वतर्षभः ॥
nanu brahman bhagavataḥ sakhā sākṣāc chriyaḥ patiḥ / brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca bhagavān sātvatarṣabhaḥ //
तम् उपैहि महा-भाग साधूनां च परायणम् । दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने ॥
tam upaihi mahā-bhāga sādhūnāṃ ca parāyaṇam / dāsyati draviṇaṃ bhūri sīdate te kuṭumbine //
आस्ते ऽधुना द्वारवत्यां भोज-वृष्ण्य्-अन्धकेश्वरः । स्मरतः पाद-कमलम् आत्मानम् अपि यच्छति । किं न्व् अर्थ-कामान् भजतो नात्य्-अभीष्टान् जगद्-गुरुः ॥
āste 'dhunā dvāravatyāṃ bhoja-vṛṣṇy-andhakeśvaraḥ / smarataḥ pāda-kamalam ātmānam api yacchati / kiṃ nv artha-kāmān bhajato nāty-abhīṣṭān jagad-guruḥ //
स एवं भार्यया विप्रो बहुशः प्रार्थितो मुहुः । अयं हि परमो लाभ उत्तमःश्लोक-दर्शनम् ॥
sa evaṃ bhāryayā vipro bahuśaḥ prārthito muhuḥ / ayaṃ hi paramo lābha uttamaḥśloka-darśanam //
इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । अप्य् अस्त्य् उपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम् ॥
iti sañcintya manasā gamanāya matiṃ dadhe / apy asty upāyanaṃ kiñcid gṛhe kalyāṇi dīyatām //
याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुक-तण्डुलान् । चैल-खण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादाद् उपायनम् ॥
yācitvā caturo muṣṭīn viprān pṛthuka-taṇḍulān / caila-khaṇḍena tān baddhvā bhartre prādād upāyanam //
स तान् आदाय विप्राग्र्यः प्रययौ द्वारकां किल । कृष्ण-सन्दर्शनं मह्यं कथं स्याद् इति चिन्तयन् ॥
sa tān ādāya viprāgryaḥ prayayau dvārakāṃ kila / kṛṣṇa-sandarśanaṃ mahyaṃ kathaṃ syād iti cintayan //
त्रीणि गुल्मान्य् अतीयाय तिस्रः कक्षाश् च स-द्विजः । विप्रो ऽगम्यान्धक-वृष्णीनां गृहेष्व् अच्युत-धर्मिणाम् ॥
trīṇi gulmāny atīyāya tisraḥ kakṣāś ca sa-dvijaḥ / vipro 'gamyāndhaka-vṛṣṇīnāṃ gṛheṣv acyuta-dharmiṇām //
गृहं द्व्य्-अष्ट-सहस्राणां महिषीणां हरेर् द्विजः । विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा ॥
gṛhaṃ dvy-aṣṭa-sahasrāṇāṃ mahiṣīṇāṃ harer dvijaḥ / viveśaikatamaṃ śrīmad brahmānandaṃ gato yathā //
तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रिया-पर्यङ्कम् आस्थितः । सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन् मुदा ॥
taṃ vilokyācyuto dūrāt priyā-paryaṅkam āsthitaḥ / sahasotthāya cābhyetya dorbhyāṃ paryagrahīn mudā //
सख्युः प्रियस्य विप्रर्षेर् अङ्ग-सङ्गाति-निर्वृतः । प्रीतो व्यमुञ्चद् अब्-बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः ॥
sakhyuḥ priyasya viprarṣer aṅga-saṅgāti-nirvṛtaḥ / prīto vyamuñcad ab-bindūn netrābhyāṃ puṣkarekṣaṇaḥ //
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयम् सख्युः समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनीः ॥
athopaveśya paryaṅke svayam sakhyuḥ samarhaṇam / upahṛtyāvanijyāsya pādau pādāvanejanīḥ //
अग्रहीच् छिरसा राजन् भगवांल् लोक-पावनः । व्यलिम्पद् दिव्य-गन्धेन चन्दनागुरु-कुङ्कमैः ॥
agrahīc chirasā rājan bhagavāṃl loka-pāvanaḥ / vyalimpad divya-gandhena candanāguru-kuṅkamaiḥ //
धूपैः सुरभिभिर् मित्रं प्रदीपावलिभिर् मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतम् अब्रवीत् ॥
dhūpaiḥ surabhibhir mitraṃ pradīpāvalibhir mudā / arcitvāvedya tāmbūlaṃ gāṃ ca svāgatam abravīt //
कु-चैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनि-सन्ततम् । देवी पर्यचरत् साक्षाच् चामर-व्यजनेन वै ॥
ku-cailaṃ malinaṃ kṣāmaṃ dvijaṃ dhamani-santatam / devī paryacarat sākṣāc cāmara-vyajanena vai //
अन्तः-पुर-जनो दृष्ट्वा कृष्णेनामल-कीर्तिना । विस्मितो ऽभूद् अति-प्रीत्या अवधूतं सभाजितम् ॥
antaḥ-pura-jano dṛṣṭvā kṛṣṇenāmala-kīrtinā / vismito 'bhūd ati-prītyā avadhūtaṃ sabhājitam //
किम् अनेन कृतं पुण्यम् अवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोके ऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च ॥
kim anena kṛtaṃ puṇyam avadhūtena bhikṣuṇā / śriyā hīnena loke 'smin garhitenādhamena ca //
यो ऽसौ त्रि-लोक-गुरुणा श्री-निवासेन सम्भृतः । पर्यङ्क-स्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तो ऽग्र-जो यथा ॥
yo 'sau tri-loka-guruṇā śrī-nivāsena sambhṛtaḥ / paryaṅka-sthāṃ śriyaṃ hitvā pariṣvakto 'gra-jo yathā //
कथयां चक्रतुर् गाथाः पूर्वा गुरु-कुले सतोः । आत्मनोर् ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम् ॥
kathayāṃ cakratur gāthāḥ pūrvā guru-kule satoḥ / ātmanor lalitā rājan karau gṛhya parasparam //
श्री-भगवान् उवाच अपि ब्रह्मन् गुरु-कुलाद् भवता लब्ध-दक्षिणात् । समावृत्तेन धर्म-ज्ञ भार्योढा सदृशी न वा ॥
śrī-bhagavān uvāca api brahman guru-kulād bhavatā labdha-dakṣiṇāt / samāvṛttena dharma-jña bhāryoḍhā sadṛśī na vā //
प्रायो गृहेषु ते चित्तम् अकाम-विहितं तथा । नैवाति-प्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे ॥
prāyo gṛheṣu te cittam akāma-vihitaṃ tathā / naivāti-prīyase vidvan dhaneṣu viditaṃ hi me //
केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैर् अहत-चेतसः । त्यजन्तः प्रकृतीर् दैवीर् यथाहं लोक-सङ्ग्रहम् ॥
kecit kurvanti karmāṇi kāmair ahata-cetasaḥ / tyajantaḥ prakṛtīr daivīr yathāhaṃ loka-saṅgraham //
कच्चिद् गुरु-कुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यतः । द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारम् अश्नुते ॥
kaccid guru-kule vāsaṃ brahman smarasi nau yataḥ / dvijo vijñāya vijñeyaṃ tamasaḥ pāram aśnute //
स वै सत्-कर्मणां साक्षाद् द्विजातेर् इह सम्भवः । आद्यो ऽङ्ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञान-दो गुरुः ॥
sa vai sat-karmaṇāṃ sākṣād dvijāter iha sambhavaḥ / ādyo 'ṅga yatrāśramiṇāṃ yathāhaṃ jñāna-do guruḥ //
नन्व् अर्थ-कोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रम-वताम् इह । ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्य् अञ्जो भवार्णवम् ॥
nanv artha-kovidā brahman varṇāśrama-vatām iha / ye mayā guruṇā vācā taranty añjo bhavārṇavam //
नाहम् इज्या-प्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा । तुष्येयं सर्व-भूतात्मा गुरु-शुश्रूषया यथा ॥
nāham ijyā-prajātibhyāṃ tapasopaśamena vā / tuṣyeyaṃ sarva-bhūtātmā guru-śuśrūṣayā yathā //
अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ । गुरु-दारैश् चोदितानाम् इन्धनानयने क्वचित् ॥
api naḥ smaryate brahman vṛttaṃ nivasatāṃ gurau / guru-dāraiś coditānām indhanānayane kvacit //
प्रविष्टानां महारण्यम् अपर्तौ सु-महद् द्विज । वात-वर्षम् अभूत् तीव्रं निष्ठुराः स्तनयित्नवः ॥
praviṣṭānāṃ mahāraṇyam apartau su-mahad dvija / vāta-varṣam abhūt tīvraṃ niṣṭhurāḥ stanayitnavaḥ //
सूर्यश् चास्तं गतस् तावत् तमसा चावृता दिशः । निम्नं कूलं जल-मयं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥
sūryaś cāstaṃ gatas tāvat tamasā cāvṛtā diśaḥ / nimnaṃ kūlaṃ jala-mayaṃ na prājñāyata kiñcana //
वयं भृशम् तत्र महानिलाम्बुभिर् निहन्यमाना महुर् अम्बु-सम्प्लवे । दिशो ऽविदन्तो ऽथ परस्परं वने गृहीत-हस्ताः परिबभ्रिमातुराः ॥
vayaṃ bhṛśam tatra mahānilāmbubhir nihanyamānā mahur ambu-samplave / diśo 'vidanto 'tha parasparaṃ vane gṛhīta-hastāḥ paribabhrimāturāḥ //
एतद् विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर् गुरुः । अन्वेषमाणो नः शिष्यान् आचार्यो ऽपश्यद् आतुरान् ॥
etad viditvā udite ravau sāndīpanir guruḥ / anveṣamāṇo naḥ śiṣyān ācāryo 'paśyad āturān //
अहो हे पुत्रका यूयम् अस्मद्-अर्थे ऽति-दुःखिताः । आत्मा वै प्राणिनाम् प्रेष्ठस् तम् अनादृत्य मत्-पराः ॥
aho he putrakā yūyam asmad-arthe 'ti-duḥkhitāḥ / ātmā vai prāṇinām preṣṭhas tam anādṛtya mat-parāḥ //
एतद् एव हि सच्-छिष्यैः कर्तव्यं गुरु-निष्कृतम् । यद् वै विशुद्ध-भावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ ॥
etad eva hi sac-chiṣyaiḥ kartavyaṃ guru-niṣkṛtam / yad vai viśuddha-bhāvena sarvārthātmārpaṇaṃ gurau //
तुष्टो ऽहं भो द्विज-श्रेष्ठाः सत्याः सन्तु मनोरथाः । छन्दांस्य् अयात-यामानि भवन्त्व् इह परत्र च ॥
tuṣṭo 'haṃ bho dvija-śreṣṭhāḥ satyāḥ santu manorathāḥ / chandāṃsy ayāta-yāmāni bhavantv iha paratra ca //
इत्थं-विधान्य् अनेकानि वसतां गुरु-वेश्मनि । गुरोर् अनुग्रहेणैव पुमान् पूर्णः प्रशान्तये ॥
itthaṃ-vidhāny anekāni vasatāṃ guru-veśmani / guror anugraheṇaiva pumān pūrṇaḥ praśāntaye //
श्री-ब्राह्मण उवाच किम् अस्माभिर् अनिर्वृत्तं देव-देव जगद्-गुरो । भवता सत्य-कामेन येषां वासो गुरोर् अभूत् ॥
śrī-brāhmaṇa uvāca kim asmābhir anirvṛttaṃ deva-deva jagad-guro / bhavatā satya-kāmena yeṣāṃ vāso guror abhūt //
यस्य च्छन्दो-मयं ब्रह्म देह आवपनं विभो । श्रेयसां तस्य गुरुषु वासो ऽत्यन्त-विडम्बनम् ॥
yasya cchando-mayaṃ brahma deha āvapanaṃ vibho / śreyasāṃ tasya guruṣu vāso 'tyanta-viḍambanam //