श्री-शुक उवाच स इत्थं द्विज-मुख्येन सह सङ्कथयन् हरिः । सर्व-भूत-मनो-ऽभिज्ञः स्मयमान उवाच तम् ॥
śrī-śuka uvāca sa itthaṃ dvija-mukhyena saha saṅkathayan hariḥ / sarva-bhūta-mano-'bhijñaḥ smayamāna uvāca tam //
ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गतिः ॥
brahmaṇyo brāhmaṇaṃ kṛṣṇo bhagavān prahasan priyam / premṇā nirīkṣaṇenaiva prekṣan khalu satāṃ gatiḥ //
श्री-भगवान् उवाच किम् उपायनम् आनीतं ब्रह्मन् मे भवता गृहात् । अण्व् अप्य् उपाहृतं भक्तैः प्रेम्णा भुर्य् एव मे भवेत् । भूर्य् अप्य् अभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ॥
śrī-bhagavān uvāca kim upāyanam ānītaṃ brahman me bhavatā gṛhāt / aṇv apy upāhṛtaṃ bhaktaiḥ premṇā bhury eva me bhavet / bhūry apy abhaktopahṛtaṃ na me toṣāya kalpate //
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तद् अहं भक्त्य्-उपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः ॥
patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati / tad ahaṃ bhakty-upahṛtam aśnāmi prayatātmanaḥ //
इत्य् उक्तो ऽपि द्वियस् तस्मै व्रीडितः पतये श्रियः । पृथुक-प्रसृतिं राजन् न प्रायच्छद् अवाङ्-मुखः ॥
ity ukto 'pi dviyas tasmai vrīḍitaḥ pataye śriyaḥ / pṛthuka-prasṛtiṃ rājan na prāyacchad avāṅ-mukhaḥ //
सर्व-भूतात्म-दृक् साक्षात् तस्यागमन-कारणम् । विज्ङायाचिन्तयन् नायं श्री-कामो माभजत् पुरा ॥
sarva-bhūtātma-dṛk sākṣāt tasyāgamana-kāraṇam / vijṅāyācintayan nāyaṃ śrī-kāmo mābhajat purā //
पत्न्याः पति-व्रतायास् तु सखा प्रिय-चिकीर्षया । प्राप्तो माम् अस्य दास्यामि सम्पदो ऽमर्त्य-दुर्लभाः ॥
patnyāḥ pati-vratāyās tu sakhā priya-cikīrṣayā / prāpto mām asya dāsyāmi sampado 'martya-durlabhāḥ //
इत्थं विचिन्त्य वसनाच् चीर-बद्धान् द्वि-जन्मनः । स्वयं जहार किम् इदम् इति पृथुक-तण्डुलान् ॥
itthaṃ vicintya vasanāc cīra-baddhān dvi-janmanaḥ / svayaṃ jahāra kim idam iti pṛthuka-taṇḍulān //
नन्व् एतद् उपनीतं मे परम-प्रीणनं सखे । तर्पयन्त्य् अङ्ग मां विश्वम् एते पृथुक-तण्डुलाः ॥
nanv etad upanītaṃ me parama-prīṇanaṃ sakhe / tarpayanty aṅga māṃ viśvam ete pṛthuka-taṇḍulāḥ //
इति मुष्टिं सकृज् जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुम् आददे । तावच् छ्रीर् जगृहे हस्तं तत्-परा परमेष्ठिनः ॥
iti muṣṭiṃ sakṛj jagdhvā dvitīyāṃ jagdhum ādade / tāvac chrīr jagṛhe hastaṃ tat-parā parameṣṭhinaḥ //
एतावतालं विश्वात्मन् सर्व-सम्पत्-समृद्धये । अस्मिन् लोके ऽथ वामुष्मिन् पुंसस् त्वत्-तोष-कारणम् ॥
etāvatālaṃ viśvātman sarva-sampat-samṛddhaye / asmin loke 'tha vāmuṣmin puṃsas tvat-toṣa-kāraṇam //
ब्राह्मणस् तां तु रजनीम् उषित्वाच्युत-मन्दिरे । भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वर्-गतं यथा ॥
brāhmaṇas tāṃ tu rajanīm uṣitvācyuta-mandire / bhuktvā pītvā sukhaṃ mene ātmānaṃ svar-gataṃ yathā //
श्वो-भूते विश्व-भावेन स्व-सुखेनाभिवन्दितः । जगाम स्वालयं तात पथ्य् अनव्रज्य नन्दितः ॥
śvo-bhūte viśva-bhāvena sva-sukhenābhivanditaḥ / jagāma svālayaṃ tāta pathy anavrajya nanditaḥ //
स चालब्ध्वा धनं कृष्णान् न तु याचितवान् स्वयम् । स्व-गृहान् व्रीडितो ऽगच्छन् महद्-दर्शन-निर्वृतः ॥
sa cālabdhvā dhanaṃ kṛṣṇān na tu yācitavān svayam / sva-gṛhān vrīḍito 'gacchan mahad-darśana-nirvṛtaḥ //
अहो ब्रह्मण्य-देवस्य दृष्टा ब्रह्मण्यता मया । यद् दरिद्रतमो लक्ष्मीम् आश्लिष्टो बिभ्रतोरसि ॥
aho brahmaṇya-devasya dṛṣṭā brahmaṇyatā mayā / yad daridratamo lakṣmīm āśliṣṭo bibhratorasi //
क्वाहं दरिद्रः पापीयान् क्व कृष्णः श्री-निकेतनः । ब्रह्म-बन्धुर् इति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्भितः ॥
kvāhaṃ daridraḥ pāpīyān kva kṛṣṇaḥ śrī-niketanaḥ / brahma-bandhur iti smāhaṃ bāhubhyāṃ parirambhitaḥ //
निवासितः प्रिया-जुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा । महिष्या वीजितः श्रान्तो बाल-व्यजन-हस्तया ॥
nivāsitaḥ priyā-juṣṭe paryaṅke bhrātaro yathā / mahiṣyā vījitaḥ śrānto bāla-vyajana-hastayā //
शुश्रूषया परमया पाद-संवाहनादिभिः । पूजितो देव-देवेन विप्र-देवेन देव-वत् ॥
śuśrūṣayā paramayā pāda-saṃvāhanādibhiḥ / pūjito deva-devena vipra-devena deva-vat //
स्वर्गापवर्गयोः पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् । सर्वासाम् अपि सिद्धीनां मूलं तच्-चरणार्चनम् ॥
svargāpavargayoḥ puṃsāṃ rasāyāṃ bhuvi sampadām / sarvāsām api siddhīnāṃ mūlaṃ tac-caraṇārcanam //
अधनो ऽयं धनं प्राप्य माद्यन्न् उच्चैर् न मां स्मरेत् । इति कारुणिको नूनं धनं मे ऽभूरि नाददात् ॥
adhano 'yaṃ dhanaṃ prāpya mādyann uccair na māṃ smaret / iti kāruṇiko nūnaṃ dhanaṃ me 'bhūri nādadāt //
इति तच् चिन्तयन्न् अन्तः प्राप्तो निय-गृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दु-सङ्काशैर् विमानैः सर्वतो वृतम् ॥
iti tac cintayann antaḥ prāpto niya-gṛhāntikam / sūryānalendu-saṅkāśair vimānaiḥ sarvato vṛtam //
विचित्रोपवनोद्यानैः कूजद्-द्विज-कुलाकुलैः । प्रोत्फुल्ल-कमुदाम्भोज- कह्लारोत्पल-वारिभिः ॥
vicitropavanodyānaiḥ kūjad-dvija-kulākulaiḥ / protphulla-kamudāmbhoja- kahlārotpala-vāribhiḥ //
जुष्टं स्व्-अलङ्कृतैः पुम्भिः स्त्रीभिश् च हरिणाक्षिभिः । किम् इदं कस्य वा स्थानं कथं तद् इदम् इत्य् अभूत् ॥
juṣṭaṃ sv-alaṅkṛtaiḥ pumbhiḥ strībhiś ca hariṇākṣibhiḥ / kim idaṃ kasya vā sthānaṃ kathaṃ tad idam ity abhūt //
एवं मीमांसमानं तं नरा नार्यो ऽमर-प्रभाः । प्रत्यगृह्णन् महा-भागं गीत-वाद्येन भूयसा ॥
evaṃ mīmāṃsamānaṃ taṃ narā nāryo 'mara-prabhāḥ / pratyagṛhṇan mahā-bhāgaṃ gīta-vādyena bhūyasā //
पतिम् आगतम् आकर्ण्य पत्न्य् उद्धर्षाति-सम्भ्रमा । निश्चक्राम गृहात् तूर्णं रूपिणी श्रीर् इवालयात् ॥
patim āgatam ākarṇya patny uddharṣāti-sambhramā / niścakrāma gṛhāt tūrṇaṃ rūpiṇī śrīr ivālayāt //
पति-व्रता पतिं दृष्ट्वा प्रेमोत्कण्ठाश्रु-लोचना । मीलिताक्ष्य् अनमद् बुद्ध्या मनसा परिषस्वजे ॥
pati-vratā patiṃ dṛṣṭvā premotkaṇṭhāśru-locanā / mīlitākṣy anamad buddhyā manasā pariṣasvaje //
पत्नीं वीक्ष्य विस्फुरन्तीं देवीं वैमानिकीम् इव । दासीनां निष्क-कण्ठीनां मध्ये भान्तीं स विस्मितः ॥
patnīṃ vīkṣya visphurantīṃ devīṃ vaimānikīm iva / dāsīnāṃ niṣka-kaṇṭhīnāṃ madhye bhāntīṃ sa vismitaḥ //
प्रीतः स्वयं तया युक्तः प्रविष्टो निज-मन्दिरम् । मणि-स्तम्भ-शतोपेतं महेन्द्र-भवनं यथा ॥
prītaḥ svayaṃ tayā yuktaḥ praviṣṭo nija-mandiram / maṇi-stambha-śatopetaṃ mahendra-bhavanaṃ yathā //
पयः-फेन-निभाः शय्या दान्ता रुक्म-परिच्छदाः । पर्यङ्का हेम-दण्डानि चामर-व्यजनानि च ॥
payaḥ-phena-nibhāḥ śayyā dāntā rukma-paricchadāḥ / paryaṅkā hema-daṇḍāni cāmara-vyajanāni ca //
आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादाम-विलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥
āsanāni ca haimāni mṛdūpastaraṇāni ca / muktādāma-vilambīni vitānāni dyumanti ca //
स्वच्छ-स्फटिक-कुड्येषु महा-मारकतेषु च । रत्न-दीपान् भ्राजमानान् ललना रत्न-संयुताः ॥
svaccha-sphaṭika-kuḍyeṣu mahā-mārakateṣu ca / ratna-dīpān bhrājamānān lalanā ratna-saṃyutāḥ //
विलोक्य ब्राह्मणस् तत्र समृद्धीः सर्व-सम्पदाम् । तर्कयाम् आस निर्व्यग्रः स्व-समृद्धिम् अहैतुकीम् ॥
vilokya brāhmaṇas tatra samṛddhīḥ sarva-sampadām / tarkayām āsa nirvyagraḥ sva-samṛddhim ahaitukīm //
नूनं बतैतन् मम दुर्भगस्य शश्वद् दरिद्रस्य समृद्धि-हेतुः । महा-विभूतेर् अवलोकतो ऽन्यो नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य ॥
nūnaṃ bataitan mama durbhagasya śaśvad daridrasya samṛddhi-hetuḥ / mahā-vibhūter avalokato 'nyo naivopapadyeta yadūttamasya //
नन्व् अब्रुवाणो दिशते समक्षं याचिष्णवे भूर्य् अपि भूरि-भोजः । पर्जन्य-वत् तत् स्वयम् ईक्षमाणो दाशार्हकाणाम् ऋषभः सखा मे ॥
nanv abruvāṇo diśate samakṣaṃ yāciṣṇave bhūry api bhūri-bhojaḥ / parjanya-vat tat svayam īkṣamāṇo dāśārhakāṇām ṛṣabhaḥ sakhā me //
किञ्चित् करोत्य् उर्व् अपि यत् स्व-दत्तं सुहृत्-कृतं फल्ग्व् अपि भूरि-कारी अम्प्; मयोपणीतं पृथुकैक-मुष्टिं प्रत्यग्रहीत् प्रीति-युतो महात्मा ॥
kiñcit karoty urv api yat sva-dattaṃ suhṛt-kṛtaṃ phalgv api bhūri-kārī amp; mayopaṇītaṃ pṛthukaika-muṣṭiṃ pratyagrahīt prīti-yuto mahātmā //
तस्यैव मे सौहृद-सख्य-मैत्री- दास्यं पुनर् जन्मनि जन्मनि स्यात् । महानुभावेन गुणालयेन विषज्जतस् तत्-पुरुष-प्रसङ्गः ॥
tasyaiva me sauhṛda-sakhya-maitrī- dāsyaṃ punar janmani janmani syāt / mahānubhāvena guṇālayena viṣajjatas tat-puruṣa-prasaṅgaḥ //
भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो राज्यं विभूतीर् न समर्थयत्य् अजः । अदीर्घ-बोधाय विचक्षणः स्वयं पश्यन् निपातं धनिनां मदोद्भवम् ॥
bhaktāya citrā bhagavān hi sampado rājyaṃ vibhūtīr na samarthayaty ajaḥ / adīrgha-bodhāya vicakṣaṇaḥ svayaṃ paśyan nipātaṃ dhanināṃ madodbhavam //
इत्थं व्यवसितो बुद्ध्या भक्तो ऽतीव जनार्दने । विषयान् जायया त्यक्ष्यन् बुभुजे नाति-लम्पटः ॥
itthaṃ vyavasito buddhyā bhakto 'tīva janārdane / viṣayān jāyayā tyakṣyan bubhuje nāti-lampaṭaḥ //
तस्य वै देव-देवस्य हरेर् यज्ञ-पतेः प्रभोः । ब्राह्मणाः प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम् ॥
tasya vai deva-devasya harer yajña-pateḥ prabhoḥ / brāhmaṇāḥ prabhavo daivaṃ na tebhyo vidyate param //
एवं स विप्रो भगवत्-सुहृत् तदा दृष्ट्वा स्व-भृत्यैर् अजितं पराजितम् । तद्-ध्यान-वेगोद्ग्रथितात्म-बन्धनस् तद्-धाम लेभे ऽचिरतः सतां गतिम् ॥
evaṃ sa vipro bhagavat-suhṛt tadā dṛṣṭvā sva-bhṛtyair ajitaṃ parājitam / tad-dhyāna-vegodgrathitātma-bandhanas tad-dhāma lebhe 'cirataḥ satāṃ gatim //
एतद् ब्रह्मण्य-देवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नरः । लब्ध-भावो भगवति कर्म-बन्धाद् विमुच्यते ॥
etad brahmaṇya-devasya śrutvā brahmaṇyatāṃ naraḥ / labdha-bhāvo bhagavati karma-bandhād vimucyate //