श्री-शुक उवाच सत्राजितः स्व-तनयां कृष्णाय कृत-किल्बिषः । स्यमन्तकेन मणिना स्वयम् उद्यम्य दत्तवान् ॥
śrī-śuka uvāca satrājitaḥ sva-tanayāṃ kṛṣṇāya kṛta-kilbiṣaḥ / syamantakena maṇinā svayam udyamya dattavān //
श्री-राजोवाच सत्राजितः किम् अकरोद् ब्रह्मन् कृष्णस्य किल्बिषः । स्यमन्तकः कुतस् तस्य कस्माद् दत्ता सुता हरेः ॥
śrī-rājovāca satrājitaḥ kim akarod brahman kṛṣṇasya kilbiṣaḥ / syamantakaḥ kutas tasya kasmād dattā sutā hareḥ //
श्री-शुक उवाच आसीत् सत्राजितः सूर्यो भक्तस्य परमः सखा । प्रीतस् तस्मै मणिं प्रादात् स च तुष्टः स्यमन्तकम् ॥
śrī-śuka uvāca āsīt satrājitaḥ sūryo bhaktasya paramaḥ sakhā / prītas tasmai maṇiṃ prādāt sa ca tuṣṭaḥ syamantakam //
स तं बिभ्रन् मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः । प्रविष्टो द्वारकां राजन् तेजसा नोपलक्षितः ॥
sa taṃ bibhran maṇiṃ kaṇṭhe bhrājamāno yathā raviḥ / praviṣṭo dvārakāṃ rājan tejasā nopalakṣitaḥ //
तं विलोक्य जना दूरात् तेजसा मुष्ट-दृष्टयः । दीव्यते ऽक्षैर् भगवते शशंसुः सूर्य-शङ्किताः ॥
taṃ vilokya janā dūrāt tejasā muṣṭa-dṛṣṭayaḥ / dīvyate 'kṣair bhagavate śaśaṃsuḥ sūrya-śaṅkitāḥ //
नारायण नमस् ते ऽस्तु शङ्ख-चक्र-गदा-धर । दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदु-नन्दन ॥
nārāyaṇa namas te 'stu śaṅkha-cakra-gadā-dhara / dāmodarāravindākṣa govinda yadu-nandana //
एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर् जगत्-पते । मुष्णन् गभस्ति-चक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्म-गुः ॥
eṣa āyāti savitā tvāṃ didṛkṣur jagat-pate / muṣṇan gabhasti-cakreṇa nṛṇāṃ cakṣūṃṣi tigma-guḥ //
नन्व् अन्विच्छन्ति ते मार्गं त्री-लोक्यां विबुधर्षभाः । ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्य् अजः प्रभो ॥
nanv anvicchanti te mārgaṃ trī-lokyāṃ vibudharṣabhāḥ / jñātvādya gūḍhaṃ yaduṣu draṣṭuṃ tvāṃ yāty ajaḥ prabho //
श्री-शुक उवाच निशम्य बाल-वचनं प्रहस्याम्बुज-लोचनः । प्राह नासौ रविर् देवः सत्राजिन् मणिना ज्वलन् ॥
śrī-śuka uvāca niśamya bāla-vacanaṃ prahasyāmbuja-locanaḥ / prāha nāsau ravir devaḥ satrājin maṇinā jvalan //
सत्राजित् स्व-गृहं श्रीमत् कृत-कौतुक-मङ्गलम् । प्रविश्य देव-सदने मणिं विप्रैर् न्यवेशयत् ॥
satrājit sva-gṛhaṃ śrīmat kṛta-kautuka-maṅgalam / praviśya deva-sadane maṇiṃ viprair nyaveśayat //
दिने दिने स्वर्ण-भारान् अष्टौ स सृजति प्रभो । दुर्भिक्ष-मार्य्-अरिष्टानि सर्पाधि-व्याधयो ऽशुभाः । न सन्ति मायिनस् तत्र यत्रास्ते ऽभ्यर्चितो मणिः ॥
dine dine svarṇa-bhārān aṣṭau sa sṛjati prabho / durbhikṣa-māry-ariṣṭāni sarpādhi-vyādhayo 'śubhāḥ / na santi māyinas tatra yatrāste 'bhyarcito maṇiḥ //
स याचितो मणिं क्वापि यदु-राजाय शौरिणा । नैवार्थ-कामुकः प्रादाद् याच्ञा-भङ्गम् अतर्कयन् ॥
sa yācito maṇiṃ kvāpi yadu-rājāya śauriṇā / naivārtha-kāmukaḥ prādād yācñā-bhaṅgam atarkayan //
तम् एकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महा-प्रभम् । प्रसेनो हयम् आरुह्य मृगायां व्यचरद् वने ॥
tam ekadā maṇiṃ kaṇṭhe pratimucya mahā-prabham / praseno hayam āruhya mṛgāyāṃ vyacarad vane //
प्रसेनं स-हयं हत्वा मणिम् आच्छिद्य केशरी । गिरिं विशन् जाम्बवता निहतो मणिम् इच्छता ॥
prasenaṃ sa-hayaṃ hatvā maṇim ācchidya keśarī / giriṃ viśan jāmbavatā nihato maṇim icchatā //
सो ऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले । अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पर्यतप्यत ॥
so 'pi cakre kumārasya maṇiṃ krīḍanakaṃ bile / apaśyan bhrātaraṃ bhrātā satrājit paryatapyata //
प्रायः कृष्णेन निहतो मणि-ग्रीवो वनं गतः । भ्राता ममेति तच् छ्रुत्वा कर्णे कर्णे ऽजपन् जनाः ॥
prāyaḥ kṛṣṇena nihato maṇi-grīvo vanaṃ gataḥ / bhrātā mameti tac chrutvā karṇe karṇe 'japan janāḥ //
भगवांस् तद् उपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तम् आत्मनि । मार्ष्टुं प्रसेन-पदवीम् अन्वपद्यत नागरैः ॥
bhagavāṃs tad upaśrutya duryaśo liptam ātmani / mārṣṭuṃ prasena-padavīm anvapadyata nāgaraiḥ //
हतं प्रसेनं अश्वं च वीक्ष्य केशरिणा वने । तं चाद्रि-पृष्ठे निहतम् ऋक्षेण ददृशुर् जनाः ॥
hataṃ prasenaṃ aśvaṃ ca vīkṣya keśariṇā vane / taṃ cādri-pṛṣṭhe nihatam ṛkṣeṇa dadṛśur janāḥ //
ऋक्ष-राज-बिलं भीमम् अन्धेन तमसावृतम् । एको विवेश भगवान् अवस्थाप्य बहिः प्रजाः ॥
ṛkṣa-rāja-bilaṃ bhīmam andhena tamasāvṛtam / eko viveśa bhagavān avasthāpya bahiḥ prajāḥ //
तत्र दृष्ट्वा मणि-प्रेष्ठं बाल-क्रीडनकं कृतम् । हर्तुं कृत-मतिस् तस्मिन्न् अवतस्थे ऽर्भकान्तिके ॥
tatra dṛṣṭvā maṇi-preṣṭhaṃ bāla-krīḍanakaṃ kṛtam / hartuṃ kṛta-matis tasminn avatasthe 'rbhakāntike //
तम् अपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीत-वत् । तच् छ्रुत्वाभ्यद्रवत् क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनां वरः ॥
tam apūrvaṃ naraṃ dṛṣṭvā dhātrī cukrośa bhīta-vat / tac chrutvābhyadravat kruddho jāmbavān balināṃ varaḥ //
स वै भगवता तेन युयुधे स्वामीनात्मनः । पुरुषम् प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाव-वित् ॥
sa vai bhagavatā tena yuyudhe svāmīnātmanaḥ / puruṣam prākṛtaṃ matvā kupito nānubhāva-vit //
द्वन्द्व-युद्धं सु-तुमुलम् उभयोर् विजिगीषतोः । आयुधाश्म-द्रुमैर् दोर्भिः क्रव्यार्थे श्येनयोर् इव ॥
dvandva-yuddhaṃ su-tumulam ubhayor vijigīṣatoḥ / āyudhāśma-drumair dorbhiḥ kravyārthe śyenayor iva //
आसीत् तद् अष्टा-विम्शाहम् इतरेतर-मुष्टिभिः । वज्र-निष्पेष-परुषैर् अविश्रमम् अहर्-निशम् ॥
āsīt tad aṣṭā-vimśāham itaretara-muṣṭibhiḥ / vajra-niṣpeṣa-paruṣair aviśramam ahar-niśam //
कृष्ण-मुष्टि-विनिष्पात निष्पिष्टाङ्गोरु बन्धनः । क्षीण-सत्त्वः स्विन्न-गात्रस् तम् आहातीव विस्मितः ॥
kṛṣṇa-muṣṭi-viniṣpāta niṣpiṣṭāṅgoru bandhanaḥ / kṣīṇa-sattvaḥ svinna-gātras tam āhātīva vismitaḥ //
जाने त्वां सऋव-भूतानां प्राण ओजः सहो बलम् । विष्णुं पुराण-पुरुषं प्रभविष्णुम् अधीश्वरम् ॥
jāne tvāṃ saṛva-bhūtānāṃ prāṇa ojaḥ saho balam / viṣṇuṃ purāṇa-puruṣaṃ prabhaviṣṇum adhīśvaram //
त्वं हि विश्व-सृजाम् स्रष्टा सृष्टानाम् अपि यच् च सत् । कालः कलयताम् ईशः पर आत्मा तथात्मनाम् ॥
tvaṃ hi viśva-sṛjām sraṣṭā sṛṣṭānām api yac ca sat / kālaḥ kalayatām īśaḥ para ātmā tathātmanām //
यस्येषद्-उत्कलित-रोष-कटाक्ष-मोक्षैर् वर्त्मादिशत् क्षुभित-नक्र-तिमिङ्गलो ऽब्धिः अम्प्; सेतुः कृतः स्व-यश उज्ज्वलिता च लङ्का रक्षः-शिरांसि भुवि पेतुर् इषु-क्षतानि ॥
yasyeṣad-utkalita-roṣa-kaṭākṣa-mokṣair vartmādiśat kṣubhita-nakra-timiṅgalo 'bdhiḥ amp; setuḥ kṛtaḥ sva-yaśa ujjvalitā ca laṅkā rakṣaḥ-śirāṃsi bhuvi petur iṣu-kṣatāni //
इति विज्ञात-विइज्ञानम् ऋक्ष-राजानम् अच्युतः । व्याजहार महा-राज भगवान् देवकी-सुतः ॥
iti vijñāta-viijñānam ṛkṣa-rājānam acyutaḥ / vyājahāra mahā-rāja bhagavān devakī-sutaḥ //
अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शं-करेण तम् । कृपया परया भक्तं मेघ-गम्भीरया गिरा ॥
abhimṛśyāravindākṣaḥ pāṇinā śaṃ-kareṇa tam / kṛpayā parayā bhaktaṃ megha-gambhīrayā girā //
मणि-हेतोर् इह प्राप्ता वयम् ऋक्ष-पते बिलम् । मिथ्याभिशापं प्रमृजन्न् आत्मनो मणिनामुना ॥
maṇi-hetor iha prāptā vayam ṛkṣa-pate bilam / mithyābhiśāpaṃ pramṛjann ātmano maṇināmunā //
इत्य् उक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा । अर्हणार्थम् स मणिना कृष्णायोपजहार ह ॥
ity uktaḥ svāṃ duhitaraṃ kanyāṃ jāmbavatīṃ mudā / arhaṇārtham sa maṇinā kṛṣṇāyopajahāra ha //
अदृष्ट्वा निर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः । प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्व-पुरं ययुः ॥
adṛṣṭvā nirgamaṃ śaureḥ praviṣṭasya bilaṃ janāḥ / pratīkṣya dvādaśāhāni duḥkhitāḥ sva-puraṃ yayuḥ //
निशम्य देवकी देवी रक्मिण्य् आनकदुन्दुभिः । सुहृदो ज्ञातयो ऽशोचन् बिलात् कृष्णम् अनिर्गतम् ॥
niśamya devakī devī rakmiṇy ānakadundubhiḥ / suhṛdo jñātayo 'śocan bilāt kṛṣṇam anirgatam //
सत्राजितं शपन्तस् ते दुःखिता द्वारकौकसः । उपतस्थुश् चन्द्रभागां दुर्गां कृष्णोपलब्धये ॥
satrājitaṃ śapantas te duḥkhitā dvārakaukasaḥ / upatasthuś candrabhāgāṃ durgāṃ kṛṣṇopalabdhaye //
तेषां तु देव्य्-उपस्थानात् प्रत्यादिष्टाशिषा स च । प्रादुर्बभूव सिद्धार्थः स-दारो हर्षयन् हरिः ॥
teṣāṃ tu devy-upasthānāt pratyādiṣṭāśiṣā sa ca / prādurbabhūva siddhārthaḥ sa-dāro harṣayan hariḥ //
उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनर् इवागतम् । सह पत्न्या मणि-ग्रीवं सर्वे जात-महोत्सवाः ॥
upalabhya hṛṣīkeśaṃ mṛtaṃ punar ivāgatam / saha patnyā maṇi-grīvaṃ sarve jāta-mahotsavāḥ //
सत्राजितं समाहूय सभायां राज-सन्निधौ । प्राप्तिं चाख्याय भगवान् मणिं तस्मै न्यवेदयत् ॥
satrājitaṃ samāhūya sabhāyāṃ rāja-sannidhau / prāptiṃ cākhyāya bhagavān maṇiṃ tasmai nyavedayat //
स चाति-व्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्-मुखस् ततः । अनुतप्यमानो भवनम् अगमत् स्वेन पाप्मना ॥
sa cāti-vrīḍito ratnaṃ gṛhītvāvāṅ-mukhas tataḥ / anutapyamāno bhavanam agamat svena pāpmanā //
सो ऽनुध्यायंस् तद् एवाघं बलवद्-विग्रहाकुलः । कथं मृजाम्य् आत्म-रजः प्रसीदेद् वाच्युतः कथम् ॥
so 'nudhyāyaṃs tad evāghaṃ balavad-vigrahākulaḥ / kathaṃ mṛjāmy ātma-rajaḥ prasīded vācyutaḥ katham //
किम् कृत्वा साधु मह्यं स्यान् न शपेद् वा जनो यथा । अदीर्घ-दर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविण-लोलुपम् ॥
kim kṛtvā sādhu mahyaṃ syān na śaped vā jano yathā / adīrgha-darśanaṃ kṣudraṃ mūḍhaṃ draviṇa-lolupam //
दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्री-रत्नं रत्नम् एव च । उपायो ऽयं समीचीनस् तस्य शान्तिर् न चान्यथा ॥
dāsye duhitaraṃ tasmai strī-ratnaṃ ratnam eva ca / upāyo 'yaṃ samīcīnas tasya śāntir na cānyathā //
एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्व-सुतां शुभाम् । मणिं च स्वयम् उद्यम्य कृष्णायोपजहार ह ॥
evaṃ vyavasito buddhyā satrājit sva-sutāṃ śubhām / maṇiṃ ca svayam udyamya kṛṣṇāyopajahāra ha //
तां सत्यभामां भगवान् उपयेमे यथा-विधि । बहुभिर् याचितां शील- रूपौदार्य-गुणान्विताम् ॥
tāṃ satyabhāmāṃ bhagavān upayeme yathā-vidhi / bahubhir yācitāṃ śīla- rūpaudārya-guṇānvitām //
भगवान् आह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप । तवास्तां देव-भक्तस्य वयं च फल-भागिनः ॥
bhagavān āha na maṇiṃ pratīcchāmo vayaṃ nṛpa / tavāstāṃ deva-bhaktasya vayaṃ ca phala-bhāginaḥ //