श्री-शुक उवाच इत्थं सो ऽनग्रहीतो ऽन्ग कृष्णेनेक्ष्वाकु नन्दनः । तं परिक्रम्य सन्नम्य निश्चक्राम गुहा-मुखात् ॥
śrī-śuka uvāca itthaṃ so 'nagrahīto 'nga kṛṣṇenekṣvāku nandanaḥ / taṃ parikramya sannamya niścakrāma guhā-mukhāt //
संवीक्ष्य क्षुल्लकान् मर्त्यान् पशून् वीरुद्-वनस्पतीन् । मत्वा कलि-युगं प्राप्तं जगाम दिशम् उत्तराम् ॥
saṃvīkṣya kṣullakān martyān paśūn vīrud-vanaspatīn / matvā kali-yugaṃ prāptaṃ jagāma diśam uttarām //
तपः-श्रद्धा-युतो धीरो निःसङ्गो मुक्त-संशयः । समाधाय मनः कृष्णे प्राविशद् गन्धमादनम् ॥
tapaḥ-śraddhā-yuto dhīro niḥsaṅgo mukta-saṃśayaḥ / samādhāya manaḥ kṛṣṇe prāviśad gandhamādanam //
बदर्य्-आश्रमम् आसाद्य नर-नारायणालयम् । सर्व-द्वन्द्व-सहः शान्तस् तपसाराधयद् धरिम् ॥
badary-āśramam āsādya nara-nārāyaṇālayam / sarva-dvandva-sahaḥ śāntas tapasārādhayad dharim //
भगवान् पुनर् आव्रज्य पुरीं यवन-वेष्टिताम् । हत्वा म्लेच्छ-बलं निन्ये तदीयं द्वारकां धनम् ॥
bhagavān punar āvrajya purīṃ yavana-veṣṭitām / hatvā mleccha-balaṃ ninye tadīyaṃ dvārakāṃ dhanam //
नीयमाने धने गोभिर् नृभिश् चाच्युत-चोदितैः । आजगाम जरासन्धस् त्रयो-विंशत्य्-अनीक-पः ॥
nīyamāne dhane gobhir nṛbhiś cācyuta-coditaiḥ / ājagāma jarāsandhas trayo-viṃśaty-anīka-paḥ //
विलोक्य वेग-रभसं रिपु-सैन्यस्य माधवौ । मनुष्य-चेष्टाम् आपन्नौ राजन् दुद्रुवतुर् द्रुतम् ॥
vilokya vega-rabhasaṃ ripu-sainyasya mādhavau / manuṣya-ceṣṭām āpannau rājan dudruvatur drutam //
विहाय वित्तं प्रचुरम् अभीतौ भीरु-भीत-वत् । पद्भ्यां पलाशाभ्यां चेलतुर् बहु-योजनम् ॥
vihāya vittaṃ pracuram abhītau bhīru-bhīta-vat / padbhyāṃ palāśābhyāṃ celatur bahu-yojanam //
पलायमानौ तौ दृष्ट्वा मागधः प्रहसन् बली । अन्वधावद् रथानीकैर् ईशयोर् अप्रमाण-वित् ॥
palāyamānau tau dṛṣṭvā māgadhaḥ prahasan balī / anvadhāvad rathānīkair īśayor apramāṇa-vit //
प्रद्रुत्य दूरं संश्रान्तौ तुङ्गम् आरुहतां गिरिम् । प्रवर्षणाख्यं भगवान् नित्यदा यत्र वर्षति ॥
pradrutya dūraṃ saṃśrāntau tuṅgam āruhatāṃ girim / pravarṣaṇākhyaṃ bhagavān nityadā yatra varṣati //
गिरौ निलीनाव् आज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप । ददाह गिरिम् एधोभिः समन्ताद् अग्निम् उत्सृजन् ॥
girau nilīnāv ājñāya nādhigamya padaṃ nṛpa / dadāha girim edhobhiḥ samantād agnim utsṛjan //
तत उत्पत्य तरसा दह्यमान-तटाद् उभौ । दशैक-योजनात् तुङ्गान् निपेततुर् अधो भुवि ॥
tata utpatya tarasā dahyamāna-taṭād ubhau / daśaika-yojanāt tuṅgān nipetatur adho bhuvi //
अलक्ष्यमाणौ रिपुणा सानुगेन यदूत्तमौ । स्व-पुरं पुनर् आयातौ समुद्र-परिखां नृप ॥
alakṣyamāṇau ripuṇā sānugena yadūttamau / sva-puraṃ punar āyātau samudra-parikhāṃ nṛpa //
सो ऽपि दग्धाव् इति मृषा मन्वानो बल-केशवौ । बलम् आकृष्य सु-महन् मगधान् मागधो ययौ ॥
so 'pi dagdhāv iti mṛṣā manvāno bala-keśavau / balam ākṛṣya su-mahan magadhān māgadho yayau //
आनर्ताधिपतिः श्रीमान् रैवतो रैवतीं सुताम् । ब्रह्मणा चोदितः प्रादाद् बलायेति पुरोदितम् ॥
ānartādhipatiḥ śrīmān raivato raivatīṃ sutām / brahmaṇā coditaḥ prādād balāyeti puroditam //
भगवान् अपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह । वैदर्भीं भीष्मक-सुतां श्रियो मात्रां स्वयं-वरे ॥
bhagavān api govinda upayeme kurūdvaha / vaidarbhīṃ bhīṣmaka-sutāṃ śriyo mātrāṃ svayaṃ-vare //
प्रमथ्य तरसा राज्ञः शाल्वादींश् चैद्य-पक्ष-गान् । पश्यतां सर्व-लोकानां तार्क्ष्य-पुत्रः सुधाम् इव ॥
pramathya tarasā rājñaḥ śālvādīṃś caidya-pakṣa-gān / paśyatāṃ sarva-lokānāṃ tārkṣya-putraḥ sudhām iva //
श्री-राजोवाच भगवान् भीष्मक-सुतां रुक्मिणीं रुचिराननाम् । राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम् ॥
śrī-rājovāca bhagavān bhīṣmaka-sutāṃ rukmiṇīṃ rucirānanām / rākṣasena vidhānena upayema iti śrutam //
भगवन् श्रोतुम् इच्छामि कृष्णस्यामित-तेजसः । यथा मागध-शाल्वादीन् जित्वा कन्याम् उपाहरत् ॥
bhagavan śrotum icchāmi kṛṣṇasyāmita-tejasaḥ / yathā māgadha-śālvādīn jitvā kanyām upāharat //
ब्रह्मन् कृष्ण-कथाः पुण्या माध्वीर् लोक-मलापहाः । को नु तृप्येत शृण्वानः श्रुत-ज्ञो नित्य-नूतनाः ॥
brahman kṛṣṇa-kathāḥ puṇyā mādhvīr loka-malāpahāḥ / ko nu tṛpyeta śṛṇvānaḥ śruta-jño nitya-nūtanāḥ //
श्री-बादरायणिर् उवाच राजासीद् भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर् महान् । तस्य पन्चाभवन् पुत्राः कन्यैका च वरानना ॥
śrī-bādarāyaṇir uvāca rājāsīd bhīṣmako nāma vidarbhādhipatir mahān / tasya pancābhavan putrāḥ kanyaikā ca varānanā //
रुक्म्य् अग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुर् अनन्तरः । रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्य् एषा स्वसा सती ॥
rukmy agrajo rukmaratho rukmabāhur anantaraḥ / rukmakeśo rukmamālī rukmiṇy eṣā svasā satī //
सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूप-वीर्य-गुण-श्रियः । गृहागतैर् गीयमानास् तं मेने सदृशं पतिम् ॥
sopaśrutya mukundasya rūpa-vīrya-guṇa-śriyaḥ / gṛhāgatair gīyamānās taṃ mene sadṛśaṃ patim //
तां बुद्धि-लक्षणौदार्य- रूप-शील-गुणाश्रयाम् । कृष्णश् च सदृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे ॥
tāṃ buddhi-lakṣaṇaudārya- rūpa-śīla-guṇāśrayām / kṛṣṇaś ca sadṛśīṃ bhāryāṃ samudvoḍhuṃ mano dadhe //
बन्धूनाम् इच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप । ततो निवार्य कृष्ण-द्विड् रुक्मी चैद्यम् अमन्यत ॥
bandhūnām icchatāṃ dātuṃ kṛṣṇāya bhaginīṃ nṛpa / tato nivārya kṛṣṇa-dviḍ rukmī caidyam amanyata //
तद् अवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् । विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित् कृष्णाय प्राहिणोद् द्रुतम् ॥
tad avetyāsitāpāṅgī vaidarbhī durmanā bhṛśam / vicintyāptaṃ dvijaṃ kañcit kṛṣṇāya prāhiṇod drutam //
द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारैः प्रवेशितः । अपश्यद् आद्यं पुरुषम् आसीनं काञ्चनासने ॥
dvārakāṃ sa samabhyetya pratīhāraiḥ praveśitaḥ / apaśyad ādyaṃ puruṣam āsīnaṃ kāñcanāsane //
दृष्ट्वा ब्रह्मण्य-देवस् तम् अवरुह्य निजासनात् । उपवेश्यार्हयां चक्रे यथात्मानं दिवौकसः ॥
dṛṣṭvā brahmaṇya-devas tam avaruhya nijāsanāt / upaveśyārhayāṃ cakre yathātmānaṃ divaukasaḥ //
तं भुक्तवन्तं विश्रान्तम् उपगम्य सतां गतिः । पाणिनाभिमृशन् पादाव् अव्यग्रस् तम् अपृच्छत ॥
taṃ bhuktavantaṃ viśrāntam upagamya satāṃ gatiḥ / pāṇinābhimṛśan pādāv avyagras tam apṛcchata //
कच्चिद् द्विज-वर-श्रेष्ठ धर्मस् ते वृद्ध-सम्मतः । वर्तते नाति-कृच्छ्रेण सन्तुष्ट-मनसः सदा ॥
kaccid dvija-vara-śreṣṭha dharmas te vṛddha-sammataḥ / vartate nāti-kṛcchreṇa santuṣṭa-manasaḥ sadā //
सन्तुष्टो यर्हि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् । अहीयमानः स्वद् धर्मात् स ह्य् अस्याखिल-काम-धुक् ॥
santuṣṭo yarhi varteta brāhmaṇo yena kenacit / ahīyamānaḥ svad dharmāt sa hy asyākhila-kāma-dhuk //
असन्तुष्टो ऽसकृल् लोकान् आप्नोत्य् अपि सुरेश्वरः । अकिञ्चनो ऽपि सन्तुष्टः शेते सर्वाङ्ग-विज्वरः ॥
asantuṣṭo 'sakṛl lokān āpnoty api sureśvaraḥ / akiñcano 'pi santuṣṭaḥ śete sarvāṅga-vijvaraḥ //
विप्रान् स्व-लाभ-सन्तुष्टान् साधून् भूत-सुहृत्तमान् । निरहङ्कारिणः शान्तान् नमस्ये शिरसासकृत् ॥
viprān sva-lābha-santuṣṭān sādhūn bhūta-suhṛttamān / nirahaṅkāriṇaḥ śāntān namasye śirasāsakṛt //
कच्चिद् वः कुशलं ब्रह्मन् राजतो यस्य हि प्रजाः । सुखं वसन्ति विषये पाल्यमानाः स मे प्रियः ॥
kaccid vaḥ kuśalaṃ brahman rājato yasya hi prajāḥ / sukhaṃ vasanti viṣaye pālyamānāḥ sa me priyaḥ //
यतस् त्वम् आगतो दुर्गं निस्तीर्येह यद्-इच्छया । सर्वं नो ब्रूह्य् अगुह्यं चेत् किं कार्यं करवाम ते ॥
yatas tvam āgato durgaṃ nistīryeha yad-icchayā / sarvaṃ no brūhy aguhyaṃ cet kiṃ kāryaṃ karavāma te //
एवं सम्पृष्ट-सम्प्रश्नो ब्राह्मणः परमेष्ठिना । लीला-गृहीत-देहेन तस्मै सर्वम् अवर्णयत् ॥
evaṃ sampṛṣṭa-sampraśno brāhmaṇaḥ parameṣṭhinā / līlā-gṛhīta-dehena tasmai sarvam avarṇayat //
श्री-रुक्मिण्य् उवाच श्रुत्वा गुणान् भुवन-सुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्ण-विवरैर् हरतो ऽङ्ग-तापम् श्रुत्वा गुणान् भुवन-सुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्ण-विवरैर् हरतो ऽङ्ग-तापम् रूपं दृशां दृशिमताम् अखिलार्थ-लाभं त्वय्य् अच्युताविशति चित्तम् अपत्रपं मे ॥
śrī-rukmiṇy uvāca śrutvā guṇān bhuvana-sundara śṛṇvatāṃ te nirviśya karṇa-vivarair harato 'ṅga-tāpam śrutvā guṇān bhuvana-sundara śṛṇvatāṃ te nirviśya karṇa-vivarair harato 'ṅga-tāpam rūpaṃ dṛśāṃ dṛśimatām akhilārtha-lābhaṃ tvayy acyutāviśati cittam apatrapaṃ me //
का त्वा मुकुन्द महती कुल-शील-रूप- विद्या-वयो-द्रविण-धामभिर् आत्म-तुल्यम् का त्वा मुकुन्द महती कुल-शील-रूप- विद्या-वयो-द्रविण-धामभिर् आत्म-तुल्यम् धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या काले नृ-सिंह नर-लोक-मनो-ऽभिरामम् ॥
kā tvā mukunda mahatī kula-śīla-rūpa- vidyā-vayo-draviṇa-dhāmabhir ātma-tulyam kā tvā mukunda mahatī kula-śīla-rūpa- vidyā-vayo-draviṇa-dhāmabhir ātma-tulyam dhīrā patiṃ kulavatī na vṛṇīta kanyā kāle nṛ-siṃha nara-loka-mano-'bhirāmam //
तन् मे भवान् खलु वृतः पतिर् अङ्ग जायाम् आत्मार्पितश् च भवतो ऽत्र विभो विधेहि तन् मे भवान् खलु वृतः पतिर् अङ्ग जायाम् आत्मार्पितश् च भवतो ऽत्र विभो विधेहि मा वीर-भागम् अभिमर्शतु चैद्य आराद् गोमायु-वन् मृग-पतेर् बलिम् अम्बुजाक्ष ॥
tan me bhavān khalu vṛtaḥ patir aṅga jāyām ātmārpitaś ca bhavato 'tra vibho vidhehi tan me bhavān khalu vṛtaḥ patir aṅga jāyām ātmārpitaś ca bhavato 'tra vibho vidhehi mā vīra-bhāgam abhimarśatu caidya ārād gomāyu-van mṛga-pater balim ambujākṣa //
पूर्तेष्ट-दत्त-नियम-व्रत-देव-विप्र गुर्व्-अर्चनादिभिर् अलं भगवान् परेशः पूर्तेष्ट-दत्त-नियम-व्रत-देव-विप्र गुर्व्-अर्चनादिभिर् अलं भगवान् परेशः आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्णातु मे न दमघोष-सुतादयो ऽन्ये ॥
pūrteṣṭa-datta-niyama-vrata-deva-vipra gurv-arcanādibhir alaṃ bhagavān pareśaḥ pūrteṣṭa-datta-niyama-vrata-deva-vipra gurv-arcanādibhir alaṃ bhagavān pareśaḥ ārādhito yadi gadāgraja etya pāṇiṃ gṛhṇātu me na damaghoṣa-sutādayo 'nye //
श्वो भाविनि त्वम् अजितोद्वहने विदर्भान् गुप्तः समेत्य पृतना-पतिभिः परीतः श्वो भाविनि त्वम् अजितोद्वहने विदर्भान् गुप्तः समेत्य पृतना-पतिभिः परीतः निर्मथ्य चैद्य-मगधेन्द्र-बलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्य-शुल्काम् ॥
śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhān guptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥ śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhān guptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥ nirmathya caidya-magadhendra-balaṃ prasahya māṃ rākṣasena vidhinodvaha vīrya-śulkām //
अन्तः-पुरान्तर-चरीम् अनिहत्य बन्धून् त्वाम् उद्वहे कथम् इति प्रवदाम्य् उपायम् अन्तः-पुरान्तर-चरीम् अनिहत्य बन्धून् त्वाम् उद्वहे कथम् इति प्रवदाम्य् उपायम् पूर्वे-द्युर् अस्ति महती कुल-देव-यात्रा यस्यां बहिर् नव-वधूर् गिरिजाम् उपेयात् ॥
antaḥ-purāntara-carīm anihatya bandhūn tvām udvahe katham iti pravadāmy upāyam antaḥ-purāntara-carīm anihatya bandhūn tvām udvahe katham iti pravadāmy upāyam pūrve-dyur asti mahatī kula-deva-yātrā yasyāṃ bahir nava-vadhūr girijām upeyāt //
यस्याङ्घ्रि-पङ्कज-रजः-स्नपनं महान्तो वाञ्छन्त्य् उमा-पतिर् इवात्म-तमो-ऽपहत्यै यस्याङ्घ्रि-पङ्कज-रजः-स्नपनं महान्तो वाञ्छन्त्य् उमा-पतिर् इवात्म-तमो-ऽपहत्यै यर्ह्य् अम्बुजाक्ष न लभेय भवत्-प्रसादं जह्याम् असून् व्रत-कृशान् शत-जन्मभिः स्यात् ॥
yasyāṅghri-paṅkaja-rajaḥ-snapanaṃ mahānto vāñchanty umā-patir ivātma-tamo-'pahatyai yasyāṅghri-paṅkaja-rajaḥ-snapanaṃ mahānto vāñchanty umā-patir ivātma-tamo-'pahatyai yarhy ambujākṣa na labheya bhavat-prasādaṃ jahyām asūn vrata-kṛśān śata-janmabhiḥ syāt //
ब्राह्मण उवाच इत्य् एते गुह्य-सन्देशा यदु-देव मयाहृताः । विमृश्य कर्तुं यच् चात्र क्रियतां तद् अनन्तरम् ॥
brāhmaṇa uvāca ity ete guhya-sandeśā yadu-deva mayāhṛtāḥ / vimṛśya kartuṃ yac cātra kriyatāṃ tad anantaram //