श्री-शुक उवाच वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदु-नन्दनः । प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् ॥
śrī-śuka uvāca vaidarbhyāḥ sa tu sandeśaṃ niśamya yadu-nandanaḥ / pragṛhya pāṇinā pāṇiṃ prahasann idam abravīt //
श्री-भगवान् उवाच तथाहम् अपि तच्-चित्तो निद्रां च न लभे निशि । वेदाहम् रुक्मिणा द्वेषान् ममोद्वाहो निवारितः ॥
śrī-bhagavān uvāca tathāham api tac-citto nidrāṃ ca na labhe niśi / vedāham rukmiṇā dveṣān mamodvāho nivāritaḥ //
ताम् आनयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान् मृधे । मत्-पराम् अनवद्याङ्गीम् एधसो ऽग्नि-शिखाम् इव ॥
tām ānayiṣya unmathya rājanyāpasadān mṛdhe / mat-parām anavadyāṅgīm edhaso 'gni-śikhām iva //
श्री-शुक उवाच उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः । रथः संयुज्यताम् आशु दारुकेत्य् आह सारथिम् ॥
śrī-śuka uvāca udvāharkṣaṃ ca vijñāya rukmiṇyā madhusūdanaḥ / rathaḥ saṃyujyatām āśu dārukety āha sārathim //
स चाश्वैः शैब्य-सुग्रीव- मेघपुष्प-बलाहकैः । युक्तं रथम् उपानीय तस्थौ प्राञ्जलिर् अग्रतः ॥
sa cāśvaiḥ śaibya-sugrīva- meghapuṣpa-balāhakaiḥ / yuktaṃ ratham upānīya tasthau prāñjalir agrataḥ //
आरुह्य स्यन्दनं शौरिर् द्विजम् आरोप्य तूर्ण-गैः । आनर्ताद् एक-रात्रेण विदर्भान् अगमद् धयैः ॥
āruhya syandanaṃ śaurir dvijam āropya tūrṇa-gaiḥ / ānartād eka-rātreṇa vidarbhān agamad dhayaiḥ //
राजा स कुण्डिन-पतिः पुत्र-स्नेह-वशानुगः । शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन् कर्माण्य् अकारयत् ॥
rājā sa kuṇḍina-patiḥ putra-sneha-vaśānugaḥ / śiśupālāya svāṃ kanyāṃ dāsyan karmāṇy akārayat //
पुरं सम्मृष्ट-संसिक्त- मार्ग-रथ्या-चतुष्पथम् । चित्र-ध्वज-पताकाभिस् तोरणैः समलङ्कृतम् ॥
puraṃ sammṛṣṭa-saṃsikta- mārga-rathyā-catuṣpatham / citra-dhvaja-patākābhis toraṇaiḥ samalaṅkṛtam //
स्रग्-गन्ध-माल्याभरणैर् विरजो-ऽम्बर-भूषितैः । जुष्टं स्त्री-पुरुषैः श्रीमद्- गृहैर् अगुरु-धूपितैः ॥
srag-gandha-mālyābharaṇair virajo-'mbara-bhūṣitaiḥ / juṣṭaṃ strī-puruṣaiḥ śrīmad- gṛhair aguru-dhūpitaiḥ //
पितॄन् देवान् समभ्यर्च्य विप्रांश् च विधि-वन् नृप । भोजयित्वा यथा-न्यायं वाचयाम् आस मङ्गलम् ॥
pitṝn devān samabhyarcya viprāṃś ca vidhi-van nṛpa / bhojayitvā yathā-nyāyaṃ vācayām āsa maṅgalam //
सु-स्नातां सु-दतीं कन्यां कृत-कौतुक-मङ्गलाम् । आहतांशुक-युग्मेन भूषितां भूषणोत्तमैः ॥
su-snātāṃ su-datīṃ kanyāṃ kṛta-kautuka-maṅgalām / āhatāṃśuka-yugmena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ //
चक्रुः साम-र्ग्-यजुर्-मन्त्रैर् वध्वा रक्षां द्विजोत्तमाः । पुरोहितो ऽथर्व-विद् वै जुहाव ग्रह-शान्तये ॥
cakruḥ sāma-rg-yajur-mantrair vadhvā rakṣāṃ dvijottamāḥ / purohito 'tharva-vid vai juhāva graha-śāntaye //
हिरण्य-रूप्य वासांसि तिलांश् च गुड-मिश्रितान् । प्रादाद् धेनूश् च विप्रेभ्यो राजा विधि-विदां वरः ॥
hiraṇya-rūpya vāsāṃsi tilāṃś ca guḍa-miśritān / prādād dhenūś ca viprebhyo rājā vidhi-vidāṃ varaḥ //
एवं चेदि-पती राजा दमघोषः सुताय वै । कारयाम् आस मन्त्र-ज्ञैः सर्वम् अभ्युदयोचितम् ॥
evaṃ cedi-patī rājā damaghoṣaḥ sutāya vai / kārayām āsa mantra-jñaiḥ sarvam abhyudayocitam //
मद-च्युद्भिर् गजानीकैः स्यन्दनैर् हेम-मालिभिः । पत्त्य्-अश्व-सङ्कुलैः सैन्यैः परीतः कुण्दीनं ययौ ॥
mada-cyudbhir gajānīkaiḥ syandanair hema-mālibhiḥ / patty-aśva-saṅkulaiḥ sainyaiḥ parītaḥ kuṇdīnaṃ yayau //
तं वै विदर्भाधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च । निवेशयाम् आस मुदा कल्पितान्य-निवेशने ॥
taṃ vai vidarbhādhipatiḥ samabhyetyābhipūjya ca / niveśayām āsa mudā kalpitānya-niveśane //
तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्रो विदूरथः । आजग्मुश् चैद्य-पक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशः ॥
tatra śālvo jarāsandho dantavakro vidūrathaḥ / ājagmuś caidya-pakṣīyāḥ pauṇḍrakādyāḥ sahasraśaḥ //
कृष्ण-राम-द्विषो यत्ताः कन्यां चैद्याय साधितुम् । यद्य् आगत्य हरेत् कृष्नो रामाद्यैर् यदुभिर् वृतः ॥
kṛṣṇa-rāma-dviṣo yattāḥ kanyāṃ caidyāya sādhitum / yady āgatya haret kṛṣno rāmādyair yadubhir vṛtaḥ //
योत्स्यामः संहतास् तेन इति निश्चित-मानसाः । आजग्मुर् भू-भुजः सर्वे समग्र-बल-वाहनाः ॥
yotsyāmaḥ saṃhatās tena iti niścita-mānasāḥ / ājagmur bhū-bhujaḥ sarve samagra-bala-vāhanāḥ //
श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीय नृपोद्यमम् । कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलह-शङ्कितः ॥
śrutvaitad bhagavān rāmo vipakṣīya nṛpodyamam / kṛṣṇaṃ caikaṃ gataṃ hartuṃ kanyāṃ kalaha-śaṅkitaḥ //
बलेन महता सार्धं भ्रातृ-स्नेह-परिप्लुतः । त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्व-रथ-पत्तिभिः ॥
balena mahatā sārdhaṃ bhrātṛ-sneha-pariplutaḥ / tvaritaḥ kuṇḍinaṃ prāgād gajāśva-ratha-pattibhiḥ //
भीष्म-कन्या वरारोहा काङ्क्षन्त्य् आगमनं हरेः । प्रत्यापत्तिम् अपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत् तदा ॥
bhīṣma-kanyā varārohā kāṅkṣanty āgamanaṃ hareḥ / pratyāpattim apaśyantī dvijasyācintayat tadā //
अहो त्रि-यामान्तरित उद्वाहो मे ऽल्प-राधसः । नागच्छत्य् अरविन्दाक्षो नाहं वेद्म्य् अत्र कारणम् । सो ऽपि नावर्तते ऽद्यापि मत्-सन्देश-हरो द्विजः ॥
aho tri-yāmāntarita udvāho me 'lpa-rādhasaḥ / nāgacchaty aravindākṣo nāhaṃ vedmy atra kāraṇam / so 'pi nāvartate 'dyāpi mat-sandeśa-haro dvijaḥ //
अपि मय्य् अनवद्यात्मा दृष्ट्वा किञ्चिज् जुगुप्सितम् । मत्-पाणि-ग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः ॥
api mayy anavadyātmā dṛṣṭvā kiñcij jugupsitam / mat-pāṇi-grahaṇe nūnaṃ nāyāti hi kṛtodyamaḥ //
दुर्भगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वरः । देवी वा विमुखी गौरी रुद्राणी गिरिजा सती ॥
durbhagāyā na me dhātā nānukūlo maheśvaraḥ / devī vā vimukhī gaurī rudrāṇī girijā satī //
एवं चिन्तयती बाला गोविन्द-हृत-मानसा । न्यमीलयत काल-ज्ञा नेत्रे चाश्रु-कलाकुले ॥
evaṃ cintayatī bālā govinda-hṛta-mānasā / nyamīlayata kāla-jñā netre cāśru-kalākule //
एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप । वाम ऊरुर् भुजो नेत्रम् अस्फुरन् प्रिय-भाषिणः ॥
evaṃ vadhvāḥ pratīkṣantyā govindāgamanaṃ nṛpa / vāma ūrur bhujo netram asphuran priya-bhāṣiṇaḥ //
अथ कृष्ण-विनिर्दिष्टः स एव द्विज-सत्तमः । अन्तःपुर-चरीं देवीं राज-पुत्रीम् ददर्श ह ॥
atha kṛṣṇa-vinirdiṣṭaḥ sa eva dvija-sattamaḥ / antaḥpura-carīṃ devīṃ rāja-putrīm dadarśa ha //
सा तं प्रहृष्ट-वदनम् अव्यग्रात्म-गतिं सती । आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच् छुचि-स्मिता ॥
sā taṃ prahṛṣṭa-vadanam avyagrātma-gatiṃ satī / ālakṣya lakṣaṇābhijñā samapṛcchac chuci-smitā //
तस्या आवेदयत् प्राप्तं शशंस यदु-नन्दनम् । उक्तं च सत्य-वचनम् आत्मोपनयनं प्रति ॥
tasyā āvedayat prāptaṃ śaśaṃsa yadu-nandanam / uktaṃ ca satya-vacanam ātmopanayanaṃ prati //
तम् आगतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्ट-मानसा । न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियम् अन्यन् ननाम सा ॥
tam āgataṃ samājñāya vaidarbhī hṛṣṭa-mānasā / na paśyantī brāhmaṇāya priyam anyan nanāma sā //
प्राप्तौ श्रुत्वा स्व-दुहितुर् उद्वाह-प्रेक्षणोत्सुकौ । अभ्ययात् तूर्य-घोषेण राम-कृष्णौ समर्हणैः ॥
prāptau śrutvā sva-duhitur udvāha-prekṣaṇotsukau / abhyayāt tūrya-ghoṣeṇa rāma-kṛṣṇau samarhaṇaiḥ //
मधु-पर्कम् उपानीय वासांसि विरजांसि सः । उपायनान्य् अभीष्टानि विधि-वत् समपूजयत् ॥
madhu-parkam upānīya vāsāṃsi virajāṃsi saḥ / upāyanāny abhīṣṭāni vidhi-vat samapūjayat //
तयोर् निवेशनं श्रीमद् उपाकल्प्य महा-मतिः । स-सैन्ययोः सानुगयोर् आतिथ्यं विदधे यथा ॥
tayor niveśanaṃ śrīmad upākalpya mahā-matiḥ / sa-sainyayoḥ sānugayor ātithyaṃ vidadhe yathā //
एवं राज्ञां समेतानां यथा-वीर्यं यथा-वयः । यथा-बलं यथा-वित्तं सर्वैः कामैः समर्हयत् ॥
evaṃ rājñāṃ sametānāṃ yathā-vīryaṃ yathā-vayaḥ / yathā-balaṃ yathā-vittaṃ sarvaiḥ kāmaiḥ samarhayat //
कृष्णम् आगतम् आकर्ण्य विदर्भ-पुर-वासिनः । आगत्य नेत्राञ्जलिभिः पपुस् तन्-मुख-पङ्कजम् ॥
kṛṣṇam āgatam ākarṇya vidarbha-pura-vāsinaḥ / āgatya netrāñjalibhiḥ papus tan-mukha-paṅkajam //
अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्य् अर्हति नापरा । असाव् अप्य् अनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः ॥
asyaiva bhāryā bhavituṃ rukmiṇy arhati nāparā / asāv apy anavadyātmā bhaiṣmyāḥ samucitaḥ patiḥ //
किञ्चित् सु-चरितं यन् नस् तेन तुष्टस् त्रि-लोक-कृत् । अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्याः पाणिम् अच्युतः ॥
kiñcit su-caritaṃ yan nas tena tuṣṭas tri-loka-kṛt / anugṛhṇātu gṛhṇātu vaidarbhyāḥ pāṇim acyutaḥ //
एवं प्रेम-कला-बद्धा वदन्ति स्म पुरौकसः । कन्या चान्तः-पुरात् प्रागाद् भटैर् गुप्ताम्बिकालयम् ॥
evaṃ prema-kalā-baddhā vadanti sma puraukasaḥ / kanyā cāntaḥ-purāt prāgād bhaṭair guptāmbikālayam //
पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्याः पाद-पल्लवम् । सा चानुध्यायती सम्यङ् मुकुन्द-चरणाम्बुजम् ॥
padbhyāṃ viniryayau draṣṭuṃ bhavānyāḥ pāda-pallavam / sā cānudhyāyatī samyaṅ mukunda-caraṇāmbujam //
यत-वाङ् मातृभिः सार्धं सखीभिः परिवारिता । गुप्ता राज-भटैः शूरैः सन्नद्धैर् उद्यतायुधैः । मृडङ्ग-शङ्ख-पणवास् तूर्य-भेर्यश् च जघ्निरे ॥
yata-vāṅ mātṛbhiḥ sārdhaṃ sakhībhiḥ parivāritā / guptā rāja-bhaṭaiḥ śūraiḥ sannaddhair udyatāyudhaiḥ / mṛḍaṅga-śaṅkha-paṇavās tūrya-bheryaś ca jaghnire //
नानोपहार बलिभिर् वारमुख्याः सहस्रशः । स्रग्-गन्ध-वस्त्राभरणैर् द्विज-पत्न्यः स्व्-अलङ्कृताः ॥
nānopahāra balibhir vāramukhyāḥ sahasraśaḥ / srag-gandha-vastrābharaṇair dvija-patnyaḥ sv-alaṅkṛtāḥ //
गायन्त्यश् च स्तुवन्तश् च गायका वाद्य-वादकाः । परिवार्य वधूं जग्मुः सूत-मागध-वन्दिनः ॥
gāyantyaś ca stuvantaś ca gāyakā vādya-vādakāḥ / parivārya vadhūṃ jagmuḥ sūta-māgadha-vandinaḥ //
आसाद्य देवी-सदनं धौत-पाद-कराम्बुजा । उपस्पृश्य शुचिः शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम् ॥
āsādya devī-sadanaṃ dhauta-pāda-karāmbujā / upaspṛśya śuciḥ śāntā praviveśāmbikāntikam //
तां वै प्रवयसो बालां विधि-ज्ञा विप्र-योषितः । भवानीं वन्दयां चक्रुर् भव-पत्नीं भवान्विताम् ॥
tāṃ vai pravayaso bālāṃ vidhi-jñā vipra-yoṣitaḥ / bhavānīṃ vandayāṃ cakrur bhava-patnīṃ bhavānvitām //
नमस्ये त्वाम्बिके ऽभीक्ष्णं स्व-सन्तान-युतां शिवाम् । भूयात् पतिर् मे भगवान् कृष्णस् तद् अनुमोदताम् ॥
namasye tvāmbike 'bhīkṣṇaṃ sva-santāna-yutāṃ śivām / bhūyāt patir me bhagavān kṛṣṇas tad anumodatām //
अद्भिर् गन्धाक्षतैर् धूपैर् वासः-स्रङ्-माल्य भूषणैः । नानोपहार-बलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक् ॥
adbhir gandhākṣatair dhūpair vāsaḥ-sraṅ-mālya bhūṣaṇaiḥ / nānopahāra-balibhiḥ pradīpāvalibhiḥ pṛthak //
विप्र-स्त्रियः पतिमतीस् तथा तैः समपूजयत् । लवणापूप-ताम्बूल- कण्ठ-सूत्र-फलेक्षुभिः ॥
vipra-striyaḥ patimatīs tathā taiḥ samapūjayat / lavaṇāpūpa-tāmbūla- kaṇṭha-sūtra-phalekṣubhiḥ //
तस्यै स्त्रियस् ताः प्रददुः शेषां युयुजुर् आशिषः । ताभ्यो देव्यै नमश् चक्रे शेषां च जगृहे वधूः ॥
tasyai striyas tāḥ pradaduḥ śeṣāṃ yuyujur āśiṣaḥ / tābhyo devyai namaś cakre śeṣāṃ ca jagṛhe vadhūḥ //
मुनि-व्रतम् अथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिका-गृहात् । प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्न-मुद्रोपशोभिना ॥
muni-vratam atha tyaktvā niścakrāmāmbikā-gṛhāt / pragṛhya pāṇinā bhṛtyāṃ ratna-mudropaśobhinā //
तां देव-मायाम् इव धीर-मोहिनीं सु-मध्यमां कुण्डल-मण्डिताननाम् । श्यामां नितम्बार्पित-रत्न-मेखलां व्यञ्जत्-स्तनीं कुन्तल-शङ्कितेक्षणाम् ॥
tāṃ deva-māyām iva dhīra-mohinīṃ su-madhyamāṃ kuṇḍala-maṇḍitānanām / śyāmāṃ nitambārpita-ratna-mekhalāṃ vyañjat-stanīṃ kuntala-śaṅkitekṣaṇām //
शुचि-स्मितां बिम्ब-फलाधर-द्युति- शोणायमान-द्विज-कुन्द-कुड्मलाम् । पदा चलन्तीं कल-हंस-गामिनीं सिञ्जत्-कला-नूपुर-धाम-शोभिना ॥
śuci-smitāṃ bimba-phalādhara-dyuti- śoṇāyamāna-dvija-kunda-kuḍmalām / padā calantīṃ kala-haṃsa-gāminīṃ siñjat-kalā-nūpura-dhāma-śobhinā //
विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता यशस्विनस् तत्-कृत-हृच्-छयार्दिताः । यां वीक्ष्य ते नृपतयस् तद् उदार-हास- व्रीदावलोक-हृत-चेतस उज्झितास्त्राः ॥
vilokya vīrā mumuhuḥ samāgatā yaśasvinas tat-kṛta-hṛc-chayārditāḥ / yāṃ vīkṣya te nṛpatayas tad udāra-hāsa- vrīdāvaloka-hṛta-cetasa ujjhitāstrāḥ //
पेतुः क्षितौ गज-रथाश्व-गता विमूढा यात्रा-च्छलेन हरये ऽर्पयतीं स्व-शोभाम् । सैवं शनैश् चलयती चल-पद्म-कोशौ प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा ॥
petuḥ kṣitau gaja-rathāśva-gatā vimūḍhā yātrā-cchalena haraye 'rpayatīṃ sva-śobhām / saivaṃ śanaiś calayatī cala-padma-kośau prāptiṃ tadā bhagavataḥ prasamīkṣamāṇā //
उत्सार्य वाम-करजैर् अलकान् अपङ्गैः प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशे ऽच्युतं च । तां राज-कन्यां रथम् आरुरक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ॥
utsārya vāma-karajair alakān apaṅgaiḥ prāptān hriyaikṣata nṛpān dadṛśe 'cyutaṃ ca / tāṃ rāja-kanyāṃ ratham ārurakṣatīṃ jahāra kṛṣṇo dviṣatāṃ samīkṣatām //
रथं समारोप्य सुपर्ण-लक्षणं राजन्य-चक्रं परिभूय माधवः । ततो ययौ राम-पुरोगमः शनैः शृगाल-मध्याद् इव भाग-हृद् धरिः ॥
rathaṃ samāropya suparṇa-lakṣaṇaṃ rājanya-cakraṃ paribhūya mādhavaḥ / tato yayau rāma-purogamaḥ śanaiḥ śṛgāla-madhyād iva bhāga-hṛd dhariḥ //
तं मानिनः स्वाभिभवं यशः-क्षयं परे जरासन्ध-मुखा न सेहिरे अम्प्; अहो धिग् अस्मान् यश आत्त-धन्वनां गोपैर् हृतं केशरिणां मृगैर् इव ॥
taṃ māninaḥ svābhibhavaṃ yaśaḥ-kṣayaṃ pare jarāsandha-mukhā na sehire amp; aho dhig asmān yaśa ātta-dhanvanāṃ gopair hṛtaṃ keśariṇāṃ mṛgair iva //