श्री-शुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तम् उज्जिहानम् इवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीत-कौशेय-वाससम् ॥
śrī-śuka uvāca taṃ vilokya viniṣkrāntam ujjihānam ivoḍupam / darśanīyatamaṃ śyāmaṃ pīta-kauśeya-vāsasam //
श्रीवत्स-वक्षसं भ्राजत् कौस्तुभामुक्त-कन्धरम् । पृथु-दीर्घ-चतुर्-बाहुं नव-कञ्जारुणेक्षणम् ॥
śrīvatsa-vakṣasaṃ bhrājat kaustubhāmukta-kandharam / pṛthu-dīrgha-catur-bāhuṃ nava-kañjāruṇekṣaṇam //
नित्य-प्रमुदितं श्रीमत् सु-कपोलं शुचि-स्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्-मकर-कुण्डलम् ॥
nitya-pramuditaṃ śrīmat su-kapolaṃ śuci-smitam / mukhāravindaṃ bibhrāṇaṃ sphuran-makara-kuṇḍalam //
वासुदेवो ह्य् अयम् इति पुमान् श्रीवत्स-लाञ्छनः । चतुर्-भुजो ऽरविन्दाक्षो वन-माल्य् अति-सुन्दरः ॥
vāsudevo hy ayam iti pumān śrīvatsa-lāñchanaḥ / catur-bhujo 'ravindākṣo vana-māly ati-sundaraḥ //
लक्षणैर् नारद-प्रोक्तैर् नान्यो भवितुम् अर्हति । निरायुधश् चलन् पद्भ्यां योत्स्ये ऽनेन निरायुधः ॥
lakṣaṇair nārada-proktair nānyo bhavitum arhati / nirāyudhaś calan padbhyāṃ yotsye 'nena nirāyudhaḥ //
इति निश्चित्य यवनः प्राद्रवद् तं पराङ्-मुखम् । अन्वधावज् जिघृक्षुस् तं दुरापम् अपि योगिनाम् ॥
iti niścitya yavanaḥ prādravad taṃ parāṅ-mukham / anvadhāvaj jighṛkṣus taṃ durāpam api yoginām //
हस्त-प्राप्तम् इवात्मानं हरीणा स पदे पदे । नीतो दर्शयता दूरं यवनेशो ऽद्रि-कन्दरम् ॥
hasta-prāptam ivātmānaṃ harīṇā sa pade pade / nīto darśayatā dūraṃ yavaneśo 'dri-kandaram //
पलायनं यदु-कुले जातस्य तव नोचितम् । इति क्षिपन्न् अनुगतो नैनं प्रापाहताशुभः ॥
palāyanaṃ yadu-kule jātasya tava nocitam / iti kṣipann anugato nainaṃ prāpāhatāśubhaḥ //
एवं क्षिप्तो ऽपि भगवान् प्राविशद् गिरि-कन्दरम् । सो ऽपि प्रविष्टस् तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम् ॥
evaṃ kṣipto 'pi bhagavān prāviśad giri-kandaram / so 'pi praviṣṭas tatrānyaṃ śayānaṃ dadṛśe naram //
नन्व् असौ दूरम् आनीय शेते माम् इह साधु-वत् । इति मत्वाच्युतं मूढस् तं पदा समताडयत् ॥
nanv asau dūram ānīya śete mām iha sādhu-vat / iti matvācyutaṃ mūḍhas taṃ padā samatāḍayat //
स उत्थाय चिरं सुप्तः शनैर् उन्मील्य लोचने । दिशो विलोकयन् पार्श्वे तम् अद्राक्षीद् अवस्थितम् ॥
sa utthāya ciraṃ suptaḥ śanair unmīlya locane / diśo vilokayan pārśve tam adrākṣīd avasthitam //
स तावत् तस्य रुष्टस्य दृष्टि-पातेन भारत । देह-जेनाग्निना दग्धो भस्म-साद् अभवत् क्षणात् ॥
sa tāvat tasya ruṣṭasya dṛṣṭi-pātena bhārata / deha-jenāgninā dagdho bhasma-sād abhavat kṣaṇāt //
श्री-राजोवाच को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किं-वीर्य एव च । कस्माद् गुहां गतः शिष्ये किं-तेजो यवनार्दनः ॥
śrī-rājovāca ko nāma sa pumān brahman kasya kiṃ-vīrya eva ca / kasmād guhāṃ gataḥ śiṣye kiṃ-tejo yavanārdanaḥ //
श्री-शुक उवाच स इक्ष्वाकु-कुले जातो मान्धातृ-तनयो महान् । मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्यः सत्य-सङ्गरः ॥
śrī-śuka uvāca sa ikṣvāku-kule jāto māndhātṛ-tanayo mahān / mucukunda iti khyāto brahmaṇyaḥ satya-saṅgaraḥ //
स याचितः सुर-गणैर् इन्द्राद्यैर् आत्म-रक्षणे । असुरेभ्यः परित्रस्तैस् तद्-रक्षां सो ऽकरोच् चिरम् ॥
sa yācitaḥ sura-gaṇair indrādyair ātma-rakṣaṇe / asurebhyaḥ paritrastais tad-rakṣāṃ so 'karoc ciram //
लब्ध्वा गुहं ते स्वः-पालं मुचुकुन्दम् अथाब्रुवन् । राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् नः परिपालनात् ॥
labdhvā guhaṃ te svaḥ-pālaṃ mucukundam athābruvan / rājan viramatāṃ kṛcchrād bhavān naḥ paripālanāt //
नर-लोकं परित्यज्य राज्यं निहत-कण्टकम् । अस्मान् पालयतो वीर कामास् ते सर्व उज्झिताः ॥
nara-lokaṃ parityajya rājyaṃ nihata-kaṇṭakam / asmān pālayato vīra kāmās te sarva ujjhitāḥ //
सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयो ऽमात्य-मन्त्रिनः । प्रजाश् च तुल्य-कालीना नाधुना सन्ति कालिताः ॥
sutā mahiṣyo bhavato jñātayo 'mātya-mantrinaḥ / prajāś ca tulya-kālīnā nādhunā santi kālitāḥ //
कालो बलीयान् बलिनां भगवान् ईश्वरो ऽव्ययः । प्रजाः कालयते क्रीडन् पशु-पालो यथा पशून् ॥
kālo balīyān balināṃ bhagavān īśvaro 'vyayaḥ / prajāḥ kālayate krīḍan paśu-pālo yathā paśūn //
वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यम् अद्य नः । एक एवेश्वरस् तस्य भगवान् विष्णुर् अव्ययः ॥
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te ṛte kaivalyam adya naḥ / eka eveśvaras tasya bhagavān viṣṇur avyayaḥ //
एवम् उक्तः स वै देवान् अभिवन्द्य महा-यशाः । अशयिष्ट गुहा-विष्टो निद्रया देव-दत्तया ॥
evam uktaḥ sa vai devān abhivandya mahā-yaśāḥ / aśayiṣṭa guhā-viṣṭo nidrayā deva-dattayā //
यवने भस्म-सान् नीते भगवान् सात्वतर्षभः । आत्मानं दर्शयाम् आस मुचुकुन्दाय धीमते ॥
yavane bhasma-sān nīte bhagavān sātvatarṣabhaḥ / ātmānaṃ darśayām āsa mucukundāya dhīmate //
तम् आलोक्य घन-श्यामं पीत-कौशेय-वाससम् । श्रीवत्स-वक्षसं भ्राजत् कौस्तुभेन विराजितम् ॥
tam ālokya ghana-śyāmaṃ pīta-kauśeya-vāsasam / śrīvatsa-vakṣasaṃ bhrājat kaustubhena virājitam //
चतुर्-भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारु-प्रसन्न-वदनं स्फुरन्-मकर-कुण्डलम् ॥
catur-bhujaṃ rocamānaṃ vaijayantyā ca mālayā / cāru-prasanna-vadanaṃ sphuran-makara-kuṇḍalam //
प्रेक्षणीयं नृ-लोकस्य सानुराग-स्मितेक्षणम् । अपीव्य-वयसं मत्त- मृगेन्द्रोदार-विक्रमम् ॥
prekṣaṇīyaṃ nṛ-lokasya sānurāga-smitekṣaṇam / apīvya-vayasaṃ matta- mṛgendrodāra-vikramam //
पर्यपृच्छन् महा-बुद्धिस् तेजसा तस्य धर्षितः । शङ्कितः शनकै राजा दुर्धर्षम् इव तेजसा ॥
paryapṛcchan mahā-buddhis tejasā tasya dharṣitaḥ / śaṅkitaḥ śanakai rājā durdharṣam iva tejasā //
श्री-मुचुकुन्द उवाच को भवान् इह सम्प्राप्तो विपिने गिरि-गह्वरे । पद्भ्यां पद्म-पलाशाभ्यां विचरस्य् उरु-कण्टके ॥
śrī-mucukunda uvāca ko bhavān iha samprāpto vipine giri-gahvare / padbhyāṃ padma-palāśābhyāṃ vicarasy uru-kaṇṭake //
किं स्वित् तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसुः । सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोक-पालो परो ऽपि वा ॥
kiṃ svit tejasvināṃ tejo bhagavān vā vibhāvasuḥ / sūryaḥ somo mahendro vā loka-pālo paro 'pi vā //
मन्ये त्वां देव-देवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् । यद् बाधसे गुहा-ध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा ॥
manye tvāṃ deva-devānāṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabham / yad bādhase guhā-dhvāntaṃ pradīpaḥ prabhayā yathā //
शुश्रूषताम् अव्यलीकम् अस्माकं नर-पुङ्गव । स्व-जन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥
śuśrūṣatām avyalīkam asmākaṃ nara-puṅgava / sva-janma karma gotraṃ vā kathyatāṃ yadi rocate //
वयं तु पुरुष-व्याघ्र ऐक्ष्वाकाः क्षत्र-बन्धवः । मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मजः प्रभो ॥
vayaṃ tu puruṣa-vyāghra aikṣvākāḥ kṣatra-bandhavaḥ / mucukunda iti prokto yauvanāśvātmajaḥ prabho //
चिर-प्रजागर-श्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रियः । शये ऽस्मिन् विजने कामं केनाप्य् उत्थापितो ऽधुना ॥
cira-prajāgara-śrānto nidrayāpahatendriyaḥ / śaye 'smin vijane kāmaṃ kenāpy utthāpito 'dhunā //
सो ऽपि भस्मी-कृतो नूनम् आत्मीयेनैव पाप्मना । अनन्तरं भवान् श्रीमांल् लक्षितो ऽमित्र-शासनः ॥
so 'pi bhasmī-kṛto nūnam ātmīyenaiva pāpmanā / anantaraṃ bhavān śrīmāṃl lakṣito 'mitra-śāsanaḥ //
तेजसा ते ऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुमः । हतौजसा महा-भाग माननीयो ऽसि देहिनाम् ॥
tejasā te 'viṣahyeṇa bhūri draṣṭuṃ na śaknumaḥ / hataujasā mahā-bhāga mānanīyo 'si dehinām //
एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूत-भावनः । प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघ-नाद-गभीरया ॥
evaṃ sambhāṣito rājñā bhagavān bhūta-bhāvanaḥ / pratyāha prahasan vāṇyā megha-nāda-gabhīrayā //
श्री-भगवान् उवाच जन्म-कर्माभिधानानि सन्ति मे ऽङ्ग सहस्रशः । न शक्यन्ते ऽनुसङ्ख्यातुम् अनन्तत्वान् मयापि हि ॥
śrī-bhagavān uvāca janma-karmābhidhānāni santi me 'ṅga sahasraśaḥ / na śakyante 'nusaṅkhyātum anantatvān mayāpi hi //
क्वचिद् रजांसि विममे पार्थिवान्य् उरु-जन्मभिः । गुण-कर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥
kvacid rajāṃsi vimame pārthivāny uru-janmabhiḥ / guṇa-karmābhidhānāni na me janmāni karhicit //
काल-त्रयोपपन्नानि जन्म-कर्माणि मे नृप । अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षयः ॥
kāla-trayopapannāni janma-karmāṇi me nṛpa / anukramanto naivāntaṃ gacchanti paramarṣayaḥ //
तथाप्य् अद्यतनान्य् अङ्ग शृनुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्म-गुप्तये ॥
tathāpy adyatanāny aṅga śṛnuṣva gadato mama / vijñāpito viriñcena purāhaṃ dharma-guptaye //
भूमेर् भारायमाणानाम् असुराणां क्षयाय च । अवतीर्णो यदु-कुले गृह आनकदुन्दुभेः । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेव-सुतं हि माम् ॥
bhūmer bhārāyamāṇānām asurāṇāṃ kṣayāya ca / avatīrṇo yadu-kule gṛha ānakadundubheḥ / vadanti vāsudeveti vasudeva-sutaṃ hi mām //
कालनेमिर् हतः कंसः प्रलम्बाद्याश् च सद्-द्विषः । अयं च यवनो दग्धो राजंस् ते तिग्म-चक्षुषा ॥
kālanemir hataḥ kaṃsaḥ pralambādyāś ca sad-dviṣaḥ / ayaṃ ca yavano dagdho rājaṃs te tigma-cakṣuṣā //
सो ऽहं तवानुग्रहार्थं गुहाम् एताम् उपागतः । प्रार्थितः प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्त-वत्सलः ॥
so 'haṃ tavānugrahārthaṃ guhām etām upāgataḥ / prārthitaḥ pracuraṃ pūrvaṃ tvayāhaṃ bhakta-vatsalaḥ //
वरान् वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते । मां प्रसन्नो जनः कश्चिन् न भूयो ऽर्हति शोचितुम् ॥
varān vṛṇīṣva rājarṣe sarvān kāmān dadāmi te / māṃ prasanno janaḥ kaścin na bhūyo 'rhati śocitum //
श्री-शुक उवाच इत्य् उक्तस् तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः । ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्ग-वाक्यम् अनुस्मरन् ॥
śrī-śuka uvāca ity uktas taṃ praṇamyāha mucukundo mudānvitaḥ / jñātvā nārāyaṇaṃ devaṃ garga-vākyam anusmaran //
श्री-मुचुकुन्द उवाच विमोहितो ऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्य् अनर्थ-दृक् । सुखाय दुःख-प्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित् पुरुषश् च वञ्चितः ॥
śrī-mucukunda uvāca vimohito 'yaṃ jana īśa māyayā tvadīyayā tvāṃ na bhajaty anartha-dṛk / sukhāya duḥkha-prabhaveṣu sajjate gṛheṣu yoṣit puruṣaś ca vañcitaḥ //
लब्ध्वा जनो दुर्लभम् अत्र मानुषं कथञ्चिद् अव्यङ्गम् अयत्नतो ऽनघ अम्प्; पादारविन्दं न भजत्य् असन्-मतिर् गृहान्ध-कूपे पतितो यथा पशुः ॥
labdhvā jano durlabham atra mānuṣaṃ kathañcid avyaṅgam ayatnato 'nagha amp; pādāravindaṃ na bhajaty asan-matir gṛhāndha-kūpe patito yathā paśuḥ //
ममैष कालो ऽजित निष्फलो गतो राज्य-श्रियोन्नद्ध-मदस्य भू-पतेः । मर्त्यात्म-बुद्धेः सुत-दार-कोश-भूष्व् आसज्जमानस्य दुरन्त-चिन्तया ॥
mamaiṣa kālo 'jita niṣphalo gato rājya-śriyonnaddha-madasya bhū-pateḥ / martyātma-buddheḥ suta-dāra-kośa-bhūṣv āsajjamānasya duranta-cintayā //
कलेवरे ऽस्मिन् घट-कुड्य-सन्निभे निरूढ-मानो नर-देव इत्य् अहम् अम्प्; वृतो रथेभाश्व-पदात्य्-अनीकपैर् गां पर्यटंस् त्वागणयन् सु-दुर्मदः ॥
kalevare 'smin ghaṭa-kuḍya-sannibhe nirūḍha-māno nara-deva ity aham amp; vṛto rathebhāśva-padāty-anīkapair gāṃ paryaṭaṃs tvāgaṇayan su-durmadaḥ //
प्रमत्तम् उच्चैर् इतिकृत्य-चिन्तया प्रवृद्ध-लोभं विषयेषु लालसम् । त्वम् अप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्-लेलिहानो ऽहिर् इवाखुम् अन्तकः ॥
pramattam uccair itikṛtya-cintayā pravṛddha-lobhaṃ viṣayeṣu lālasam / tvam apramattaḥ sahasābhipadyase kṣul-lelihāno 'hir ivākhum antakaḥ //
पुरा रथैर् हेम-परिष्कृतैश् चरन् मतं-गजैर् वा नर-देव-संज्ञितः अम्प्; स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विट्-कृमि-भस्म-संज्ञितः ॥
purā rathair hema-pariṣkṛtaiś caran mataṃ-gajair vā nara-deva-saṃjñitaḥ amp; sa eva kālena duratyayena te kalevaro viṭ-kṛmi-bhasma-saṃjñitaḥ //
निर्जित्य दिक्-चक्रम् अभूत-विग्रहो वरासन-स्थः सम-राज-वन्दितः । गृहेषु मैथुन्य-सुखेषु योषितां क्रीडा-मृगः पूरुष ईश नीयते ॥
nirjitya dik-cakram abhūta-vigraho varāsana-sthaḥ sama-rāja-vanditaḥ / gṛheṣu maithunya-sukheṣu yoṣitāṃ krīḍā-mṛgaḥ pūruṣa īśa nīyate //
करोति कर्माणि तपः-सुनिष्ठितो निवृत्त-भोगस् तद्-अपेक्षयाददत् । पुनश् च भूयासम् अहं स्व-राड् इति प्रवृद्ध-तर्षो न सुखाय कल्पते ॥
karoti karmāṇi tapaḥ-suniṣṭhito nivṛtta-bhogas tad-apekṣayādadat / punaś ca bhūyāsam ahaṃ sva-rāḍ iti pravṛddha-tarṣo na sukhāya kalpate //
भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवेज् जनस्य तर्ह्य् अच्युत सत्-समागमः । सत्-सङ्गमो यर्हि तदैव सद्-गतौ परावरेशे त्वयि जायते मतिः ॥
bhavāpavargo bhramato yadā bhavej janasya tarhy acyuta sat-samāgamaḥ / sat-saṅgamo yarhi tadaiva sad-gatau parāvareśe tvayi jāyate matiḥ //
मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया । यः प्रार्थ्यते साधुभिर् एक-चर्यया वनं विविक्षद्भिर् अखण्ड-भूमि-पैः ॥
manye mamānugraha īśa te kṛto rājyānubandhāpagamo yadṛcchayā / yaḥ prārthyate sādhubhir eka-caryayā vanaṃ vivikṣadbhir akhaṇḍa-bhūmi-paiḥ //
न कामये ऽन्यं तव पाद-सेवनाद् अकिञ्चन-प्रार्थ्यतमाद् वरं विभो । आराध्य कस् त्वां ह्य् अपवर्ग-दं हरे वृणीत आर्यो वरम् आत्म-बन्धनम् ॥
na kāmaye 'nyaṃ tava pāda-sevanād akiñcana-prārthyatamād varaṃ vibho / ārādhya kas tvāṃ hy apavarga-daṃ hare vṛṇīta āryo varam ātma-bandhanam //
तस्माद् विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्-तमः-सत्त्व-गुणानुबन्धनाः । निरञ्जनं निर्गुणम् अद्वयं परं त्वां ज्ञाप्ति-मात्रं पुरुषं व्रजाम्य् अहम् ॥
tasmād visṛjyāśiṣa īśa sarvato rajas-tamaḥ-sattva-guṇānubandhanāḥ / nirañjanaṃ nirguṇam advayaṃ paraṃ tvāṃ jñāpti-mātraṃ puruṣaṃ vrajāmy aham //
चिरम् इह वृजिनार्तस् तप्यमानो ऽनुतापैर् अवितृष-षड्-अमित्रो ऽलब्ध-शान्तिः कथञ्चित् अम्प्; शरण-द समुपेतस् त्वत्-पदाब्जं परात्मन् अभयम् ऋतम् अशोकं पाहि मापन्नम् ईश ॥
ciram iha vṛjinārtas tapyamāno 'nutāpair avitṛṣa-ṣaḍ-amitro 'labdha-śāntiḥ kathañcit amp; śaraṇa-da samupetas tvat-padābjaṃ parātman abhayam ṛtam aśokaṃ pāhi māpannam īśa //
श्री-भगवान् उवाच सार्वभौम महा-राज मतिस् ते विमलोर्जिता । वरैः प्रलोभितस्यापि न कामैर् विहता यतः ॥
śrī-bhagavān uvāca sārvabhauma mahā-rāja matis te vimalorjitā / varaiḥ pralobhitasyāpi na kāmair vihatā yataḥ //
प्रलोभितो वरैर् यत् त्वम् अप्रमादाय विद्धि तत् । न धीर् एकान्त-भक्तानाम् आशीर्भिर् भिद्यते क्वचित् ॥
pralobhito varair yat tvam apramādāya viddhi tat / na dhīr ekānta-bhaktānām āśīrbhir bhidyate kvacit //
युञ्जानानाम् अभक्तानां प्राणायामादिभिर् मनः । अक्षीण-वासनं राजन् दृश्यते पुनर् उत्थितम् ॥
yuñjānānām abhaktānāṃ prāṇāyāmādibhir manaḥ / akṣīṇa-vāsanaṃ rājan dṛśyate punar utthitam //
विचरस्व महीं कामं मय्य् आवेशित-मानसः । अस्त्व् एवं नित्यदा तुभ्यं भक्तिर् मय्य् अनपायिनी ॥
vicarasva mahīṃ kāmaṃ mayy āveśita-mānasaḥ / astv evaṃ nityadā tubhyaṃ bhaktir mayy anapāyinī //
क्षात्र-धर्म-स्थितो जन्तून् न्यवधीर् मृगयादिभिः । समाहितस् तत् तपसा जह्य् अघं मद्-उपाश्रितः ॥
kṣātra-dharma-sthito jantūn nyavadhīr mṛgayādibhiḥ / samāhitas tat tapasā jahy aghaṃ mad-upāśritaḥ //
जन्मन्य् अनन्तरे राजन् सर्व-भूत-सुहृत्तमः । भूत्वा द्विज-वरस् त्वं वै माम् उपैष्यसि केवलम् ॥
janmany anantare rājan sarva-bhūta-suhṛttamaḥ / bhūtvā dvija-varas tvaṃ vai mām upaiṣyasi kevalam //