श्री-शुक उवाच अस्तिः प्राप्तिश् च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ । मृते भर्तरि दुःखार्ते ईयतुः स्म पितुर् गृहान् ॥
śrī-śuka uvāca astiḥ prāptiś ca kaṃsasya mahiṣyau bharatarṣabha / mṛte bhartari duḥkhārte īyatuḥ sma pitur gṛhān //
पित्रे मगध-राजाय जरासन्धाय दुःखिते । वेदयां चक्रतुः सर्वम् आत्म-वैधव्य-कारणम् ॥
pitre magadha-rājāya jarāsandhāya duḥkhite / vedayāṃ cakratuḥ sarvam ātma-vaidhavya-kāraṇam //
स तद् अप्रियम् आकर्ण्य शोकामर्ष-युतो नृप । अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परमम् उद्यमम् ॥
sa tad apriyam ākarṇya śokāmarṣa-yuto nṛpa / ayādavīṃ mahīṃ kartuṃ cakre paramam udyamam //
अक्षौहिणीभिर् विंशत्या तिसृभिश् चापि संवृतः । यदु-राजधानीं मथुरां न्यरुधत् सर्वतो दिशम् ॥
akṣauhiṇībhir viṃśatyā tisṛbhiś cāpi saṃvṛtaḥ / yadu-rājadhānīṃ mathurāṃ nyarudhat sarvato diśam //
निरीक्ष्य तद्-बलं कृष्ण उद्वेलम् इव सागरम् । स्व-पुरं तेन संरुद्धं स्व-जनं च भयाकुलम् ॥
nirīkṣya tad-balaṃ kṛṣṇa udvelam iva sāgaram / sva-puraṃ tena saṃruddhaṃ sva-janaṃ ca bhayākulam //
चिन्तयाम् आस भगवान् हरिः कारण-मानुषः । तद्-देश-कालानुगुणं स्वावतार-प्रयोजनम् ॥
cintayām āsa bhagavān hariḥ kāraṇa-mānuṣaḥ / tad-deśa-kālānuguṇaṃ svāvatāra-prayojanam //
हनिष्यामि बलं ह्य् एतद् भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्व-भूभुजाम् ॥
haniṣyāmi balaṃ hy etad bhuvi bhāraṃ samāhitam / māgadhena samānītaṃ vaśyānāṃ sarva-bhūbhujām //
अक्षौहिणीभिः सङ्ख्यातं भटाश्व-रथ-कुञ्जरैः । मागधस् तु न हन्तव्यो भूयः कर्ता बलोद्यमम् ॥
akṣauhiṇībhiḥ saṅkhyātaṃ bhaṭāśva-ratha-kuñjaraiḥ / māgadhas tu na hantavyo bhūyaḥ kartā balodyamam //
एतद्-अर्थो ऽवतारो ऽयं भू-भार-हरणाय मे । संरक्षणाय साधूनां कृतो ऽन्येषां वधाय च ॥
etad-artho 'vatāro 'yaṃ bhū-bhāra-haraṇāya me / saṃrakṣaṇāya sādhūnāṃ kṛto 'nyeṣāṃ vadhāya ca //
अन्यो ऽपि धर्म-रक्षायै देहः संभ्रियते मया । विरामायाप्य् अधर्मस्य काले प्रभवतः क्वचित् ॥
anyo 'pi dharma-rakṣāyai dehaḥ saṃbhriyate mayā / virāmāyāpy adharmasya kāle prabhavataḥ kvacit //
एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात् सूर्य-वर्चसौ । रथाव् उपस्थितौ सद्यः स-सूतौ स-परिच्छदौ ॥
evaṃ dhyāyati govinda ākāśāt sūrya-varcasau / rathāv upasthitau sadyaḥ sa-sūtau sa-paricchadau //
आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया । दृष्ट्वा तानि हृषीकेशः सङ्कर्षणम् अथाब्रवीत् ॥
āyudhāni ca divyāni purāṇāni yadṛcchayā / dṛṣṭvā tāni hṛṣīkeśaḥ saṅkarṣaṇam athābravīt //
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्य् आयुधानि च ॥
paśyārya vyasanaṃ prāptaṃ yadūnāṃ tvāvatāṃ prabho / eṣa te ratha āyāto dayitāny āyudhāni ca //
एतद्-अर्थं हि नौ जन्म साधूनाम् ईश शर्म-कृत् । त्रयो-विंशत्य्-अनीकाख्यं भूमेर् भारम् अपाकुरु ॥
etad-arthaṃ hi nau janma sādhūnām īśa śarma-kṛt / trayo-viṃśaty-anīkākhyaṃ bhūmer bhāram apākuru //
एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् । निर्जग्मतुः स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसा वृतौ ॥
evaṃ sammantrya dāśārhau daṃśitau rathinau purāt / nirjagmatuḥ svāyudhāḍhyau balenālpīyasā vṛtau //
शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर् दारुक-सारथिः । ततो ऽभूत् पर-सैन्यानां हृदि वित्रास-वेपथुः ॥
śaṅkhaṃ dadhmau vinirgatya harir dāruka-sārathiḥ / tato 'bhūt para-sainyānāṃ hṛdi vitrāsa-vepathuḥ //
ताव् आह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम । न त्वया योद्धुम् इच्छामि बालेनैकेन लज्जया । गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धु-हन् ॥
tāv āha māgadho vīkṣya he kṛṣṇa puruṣādhama / na tvayā yoddhum icchāmi bālenaikena lajjayā / guptena hi tvayā manda na yotsye yāhi bandhu-han //
तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यम् उद्वह । हित्वा वा मच्-छरैश् छिन्नं देहं स्वर् याहि मां जहि ॥
tava rāma yadi śraddhā yudhyasva dhairyam udvaha / hitvā vā mac-charaiś chinnaṃ dehaṃ svar yāhi māṃ jahi //
श्री-भगवान् उवाच न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्य् एव पौरुषम् । न गृह्णीमो वचो राजन्न् आतुरस्य मुमूर्षतः ॥
śrī-bhagavān uvāca na vai śūrā vikatthante darśayanty eva pauruṣam / na gṛhṇīmo vaco rājann āturasya mumūrṣataḥ //
श्री-शुक उवाच जरा-सुतस् ताव् अभिसृत्य माधवौ महा-बलौघेन बलीयसावृनोत् । स-सैन्य-यान-ध्वज-वाजि-सारथी सूर्यानलौ वायुर् इवाभ्र-रेणुभिः ॥
śrī-śuka uvāca jarā-sutas tāv abhisṛtya mādhavau mahā-balaughena balīyasāvṛnot / sa-sainya-yāna-dhvaja-vāji-sārathī sūryānalau vāyur ivābhra-reṇubhiḥ //
सुपर्ण-ताल-ध्वज-चिहित्नौ रथाव् अलक्षयन्त्यो हरि-रामयोर् मृधे अम्प्; स्त्रियः पुराट्टालक-हर्म्य-गोपुरं समाश्रिताः सम्मुमुहुः शुचार्दितः ॥
suparṇa-tāla-dhvaja-cihitnau rathāv alakṣayantyo hari-rāmayor mṛdhe amp; striyaḥ purāṭṭālaka-harmya-gopuraṃ samāśritāḥ sammumuhuḥ śucārditaḥ //
हरिः परानीक-पयोमुचां मुहुः शिलीमुखात्य्-उल्बण-वर्ष-पीडितम् । स्व-सैन्यम् आलोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच् छार्ङ्ग-शरासनोत्तमम् ॥
hariḥ parānīka-payomucāṃ muhuḥ śilīmukhāty-ulbaṇa-varṣa-pīḍitam / sva-sainyam ālokya surāsurārcitaṃ vyasphūrjayac chārṅga-śarāsanottamam //
गृह्णन् निशङ्गाद् अथ सन्दधच् छरान् विकृष्य मुञ्चन् शित-बाण-पूगान् अम्प्; निघ्नन् रथान् कुञ्जर-वाजि-पत्तीन् निरन्तरं यद्वद् अलात-चक्रम् ॥
gṛhṇan niśaṅgād atha sandadhac charān vikṛṣya muñcan śita-bāṇa-pūgān amp; nighnan rathān kuñjara-vāji-pattīn nirantaraṃ yadvad alāta-cakram //
निर्भिन्न-कुम्भाः करिणो निपेतुर् अनेकशो ऽश्वाः शर-वृक्ण-कन्धराः । रथा हताश्व-ध्वज-सूत-नायकाः पदायतश् छिन्न-भुजोरु-कन्धराः ॥
nirbhinna-kumbhāḥ kariṇo nipetur anekaśo 'śvāḥ śara-vṛkṇa-kandharāḥ / rathā hatāśva-dhvaja-sūta-nāyakāḥ padāyataś chinna-bhujoru-kandharāḥ //
सञ्छिद्यमान-द्विपदेभ-वाजिनाम् अङ्ग-प्रसूताः शतशो ऽसृग्-आपगाः । भुजाहयः पूरुष-शीर्ष-कच्छपा हत-द्विप-द्वीप-हय ग्रहाकुलाः ॥
sañchidyamāna-dvipadebha-vājinām aṅga-prasūtāḥ śataśo 'sṛg-āpagāḥ / bhujāhayaḥ pūruṣa-śīrṣa-kacchapā hata-dvipa-dvīpa-haya grahākulāḥ //
करोरु-मीना नर-केश-शैवला धनुस्-तरङ्गायुध-गुल्म-सङ्कुलाः । अच्छूरिकावर्त-भयानका महा- मणि-प्रवेकाभरणाश्म-शर्कराः ॥
karoru-mīnā nara-keśa-śaivalā dhanus-taraṅgāyudha-gulma-saṅkulāḥ / acchūrikāvarta-bhayānakā mahā- maṇi-pravekābharaṇāśma-śarkarāḥ //
प्रवर्तिता भीरु-भयावहा मृधे मनस्विनां हर्ष-करीः परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरीमेय-तेजसा ॥
pravartitā bhīru-bhayāvahā mṛdhe manasvināṃ harṣa-karīḥ parasparam / vinighnatārīn muṣalena durmadān saṅkarṣaṇenāparīmeya-tejasā //
बलं तद् अङ्गार्णव-दुर्ग-भैरवं दुरन्त-पारं मगधेन्द्र-पालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेव-पुत्रयोर् विक्रीडितं तज् जगद्-ईशयोः परम् ॥
balaṃ tad aṅgārṇava-durga-bhairavaṃ duranta-pāraṃ magadhendra-pālitam / kṣayaṃ praṇītaṃ vasudeva-putrayor vikrīḍitaṃ taj jagad-īśayoḥ param //
स्थित्य्-उद्भवान्तं भुवन-त्रयस्य यः समीहिते ऽनन्त-गुणः स्व-लीलया अम्प्; न तस्य चित्रं पर-पक्ष-निग्रहस् तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥
sthity-udbhavāntaṃ bhuvana-trayasya yaḥ samīhite 'nanta-guṇaḥ sva-līlayā amp; na tasya citraṃ para-pakṣa-nigrahas tathāpi martyānuvidhasya varṇyate //
जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महा-बलम् । हतानीकावशिष्टासुं सिंहः सिंहम् इवौजसा ॥
jagrāha virathaṃ rāmo jarāsandhaṃ mahā-balam / hatānīkāvaśiṣṭāsuṃ siṃhaḥ siṃham ivaujasā //
बध्यमानं हतारातिं पाशैर् वारुण-मानुषैः । वारयाम् आस गोविन्दस् तेन कार्य-चिकीर्षया ॥
badhyamānaṃ hatārātiṃ pāśair vāruṇa-mānuṣaiḥ / vārayām āsa govindas tena kārya-cikīrṣayā //
सा मुक्तो लोक-नाथाभ्यां व्रीडितो वीर-सम्मतः । तपसे कृत-सङ्कल्पो वारितः पथि राजभिः ॥
sā mukto loka-nāthābhyāṃ vrīḍito vīra-sammataḥ / tapase kṛta-saṅkalpo vāritaḥ pathi rājabhiḥ //
वाक्यैः पवित्रार्थ-पदैर् नयनैः प्राकृतैर् अपि । स्व-कर्म-बन्ध-प्राप्तो ऽयं यदुभिस् ते पराभवः ॥
vākyaiḥ pavitrārtha-padair nayanaiḥ prākṛtair api / sva-karma-bandha-prāpto 'yaṃ yadubhis te parābhavaḥ //
हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस् तदा । उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ ॥
hateṣu sarvānīkeṣu nṛpo bārhadrathas tadā / upekṣito bhagavatā magadhān durmanā yayau //
मुकुन्दो ऽप्य् अक्षत-बलो निस्तीर्णारि-बलार्णवः । विकीर्यमाणः कुसुमैस् त्रीदशैर् अनुमोदितः ॥
mukundo 'py akṣata-balo nistīrṇāri-balārṇavaḥ / vikīryamāṇaḥ kusumais trīdaśair anumoditaḥ //
माथुरैर् उपसङ्गम्य विज्वरैर् मुदितात्मभिः । उपगीयमान-विजयः सूत-मागध-वन्दिभिः ॥
māthurair upasaṅgamya vijvarair muditātmabhiḥ / upagīyamāna-vijayaḥ sūta-māgadha-vandibhiḥ //
शङ्ख-दुन्दुभयो नेदुर् भेरी-तूर्याण्य् अनेकशः । वीणा-वेणु-मृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥
śaṅkha-dundubhayo nedur bherī-tūryāṇy anekaśaḥ / vīṇā-veṇu-mṛdaṅgāni puraṃ praviśati prabhau //
सिक्त-मार्गां हृष्ट-जनां पताकाभिर् अभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्म-घोषेण कौतुकाबद्ध-तोरणाम् ॥
sikta-mārgāṃ hṛṣṭa-janāṃ patākābhir abhyalaṅkṛtām / nirghuṣṭāṃ brahma-ghoṣeṇa kautukābaddha-toraṇām //
निचीयमानो नारीभिर् माल्य-दध्य्-अक्षताङ्कुरैः । निरीक्ष्यमाणः स-स्नेहं प्रीत्य्-उत्कलित-लोचनैः ॥
nicīyamāno nārībhir mālya-dadhy-akṣatāṅkuraiḥ / nirīkṣyamāṇaḥ sa-snehaṃ prīty-utkalita-locanaiḥ //
आयोधन-गतं वित्तम् अनन्तं वीर-भूषणम् । यदु-राजाय तत् सर्वम् आहृतं प्रादिशत् प्रभुः ॥
āyodhana-gataṃ vittam anantaṃ vīra-bhūṣaṇam / yadu-rājāya tat sarvam āhṛtaṃ prādiśat prabhuḥ //
एवं सप्तदश-कृत्वस् तावत्य् अक्षौहिणी-बलः । युयुधे मागधो राजा यदुभिः कृष्ण-पालितैः ॥
evaṃ saptadaśa-kṛtvas tāvaty akṣauhiṇī-balaḥ / yuyudhe māgadho rājā yadubhiḥ kṛṣṇa-pālitaiḥ //
अक्षिण्वंस् तद्-बलं सर्वं वृष्णयः कृष्ण-तेजसा । हतेषु स्वेष्व् अनीकेषु त्यक्तो ऽगाद् अरिभिर् नृपः ॥
akṣiṇvaṃs tad-balaṃ sarvaṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-tejasā / hateṣu sveṣv anīkeṣu tyakto 'gād aribhir nṛpaḥ //
अष्टादशम सङ्ग्राम आगामिनि तद्-अन्तरा । नारद-प्रेषितो वीरो यवनः प्रत्यदृश्यत ॥
aṣṭādaśama saṅgrāma āgāmini tad-antarā / nārada-preṣito vīro yavanaḥ pratyadṛśyata //
रुरोध मथुराम् एत्य तिसृभिर् म्लेच्छ-कोटिभिः । नृ-लोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन् श्रुत्वात्म-सम्मितान् ॥
rurodha mathurām etya tisṛbhir mleccha-koṭibhiḥ / nṛ-loke cāpratidvandvo vṛṣṇīn śrutvātma-sammitān //
तं दृष्ट्वाचिन्तयत् कृष्णः सङ्कर्षण सहायवान् । अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्य् उभयतो महत् ॥
taṃ dṛṣṭvācintayat kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇa sahāyavān / aho yadūnāṃ vṛjinaṃ prāptaṃ hy ubhayato mahat //
यवनो ऽयं निरुन्धे ऽस्मान् अद्य तावन् महा-बलः । मागधो ऽप्य् अद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति ॥
yavano 'yaṃ nirundhe 'smān adya tāvan mahā-balaḥ / māgadho 'py adya vā śvo vā paraśvo vāgamiṣyati //
आवयोः युध्यतोर् अस्य यद्य् आगन्ता जरा-सुतः । बन्धून् हनिष्यत्य् अथ वा नेष्यते स्व-पुरं बली ॥
āvayoḥ yudhyator asya yady āgantā jarā-sutaḥ / bandhūn haniṣyaty atha vā neṣyate sva-puraṃ balī //
तस्माद् अद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपद-दुर्गमम् । तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे ॥
tasmād adya vidhāsyāmo durgaṃ dvipada-durgamam / tatra jñātīn samādhāya yavanaṃ ghātayāmahe //
इति सम्मन्त्र्य भगवान् दुर्गं द्वादश-योजनम् । अन्तः-समुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतम् अचीकरत् ॥
iti sammantrya bhagavān durgaṃ dvādaśa-yojanam / antaḥ-samudre nagaraṃ kṛtsnādbhutam acīkarat //
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्प-नैपुणम् । रथ्या-चत्वर-वीथीभिर् यथा-वास्तु विनिर्मितम् ॥
dṛśyate yatra hi tvāṣṭraṃ vijñānaṃ śilpa-naipuṇam / rathyā-catvara-vīthībhir yathā-vāstu vinirmitam //
सुर-द्रुम-लतोद्यान- विचित्रोपवनान्वितम् । हेम-शृङ्गैर् दिवि-स्पृग्भिः स्फटिकाट्टाल-गोपुरैः ॥
sura-druma-latodyāna- vicitropavanānvitam / hema-śṛṅgair divi-spṛgbhiḥ sphaṭikāṭṭāla-gopuraiḥ //
राजतारकुटैः कोष्ठैर् हेम-कुम्भैर् अलङ्कृतैः । रत्न-कूतैर् गृहैर् हेमैर् महा-मारकत-स्थलैः ॥
rājatārakuṭaiḥ koṣṭhair hema-kumbhair alaṅkṛtaiḥ / ratna-kūtair gṛhair hemair mahā-mārakata-sthalaiḥ //
वास्तोष्पतीनां च गृहैर् वल्लभीभिश् च निर्मितम् । चातुर्-वर्ण्य-जनाकीर्णं यदु-देव-गृहोल्लसत् ॥
vāstoṣpatīnāṃ ca gṛhair vallabhībhiś ca nirmitam / cātur-varṇya-janākīrṇaṃ yadu-deva-gṛhollasat //
सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्रः प्राहिणोद् धरेः । यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्य-धर्मैर् न युज्यते ॥
sudharmāṃ pārijātaṃ ca mahendraḥ prāhiṇod dhareḥ / yatra cāvasthito martyo martya-dharmair na yujyate //
श्यामैक-वर्णान् वरुणो हयान् शुक्लान् मनो-जवान् । अष्टौ निधि-पतिः कोशान् लोक-पालो निजोदयान् ॥
śyāmaika-varṇān varuṇo hayān śuklān mano-javān / aṣṭau nidhi-patiḥ kośān loka-pālo nijodayān //
यद् यद् भगवता दत्तम् आधिपत्यं स्व-सिद्धये । सर्वं प्रत्यर्पयाम् आसुर् हरौ भूमि-गते नृप ॥
yad yad bhagavatā dattam ādhipatyaṃ sva-siddhaye / sarvaṃ pratyarpayām āsur harau bhūmi-gate nṛpa //
तत्र योग-प्रभावेन नीत्वा सर्व-जनं हरिः । प्रजा-पालेन रामेण कृष्णः समनुमन्त्रितः । निर्जगाम पुर-द्वारात् पद्म-माली निरायुधः ॥
tatra yoga-prabhāvena nītvā sarva-janaṃ hariḥ / prajā-pālena rāmeṇa kṛṣṇaḥ samanumantritaḥ / nirjagāma pura-dvārāt padma-mālī nirāyudhaḥ //