Chapter 372

आसनं कमलाद्युक्तं तद्बद्ध्वा चिन्तयेत्परं

āsanaṃ kamalādyuktaṃ tadbaddhvā cintayetparaṃ

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः

śucau deśe pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चेलाजिनकुशोत्तरं

nātyucchritaṃ nātinīcaṃ celājinakuśottaraṃ

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यातचित्तेन्द्रियक्रियः

tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yātacittendriyakriyaḥ

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये

upaviśyāsane yuñjyādyogamātmaviśuddhaye

समकायशीरग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः

samakāyaśīragrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ

सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वन्दिशश्चानवलोकयन्

samprekṣya nāsikāgraṃ svandiśaścānavalokayan

पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः

pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇau rakṣaṃs tathā prajananaṃ punaḥ

उरुभ्यामुपरिस्थाप्य वाहू तिर्यक् प्रयत्नतः

urubhyāmuparisthāpya vāhū tiryak prayatnataḥ

दक्षिणं करपृष्ठञ्च न्यसेद्धामतलोपरि

dakṣiṇaṃ karapṛṣṭhañca nyaseddhāmatalopari

उन्नम्य शनकैर् वक्रं मुखं विष्टभ्य चाग्रतः

unnamya śanakair vakraṃ mukhaṃ viṣṭabhya cāgrataḥ

प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनं

prāṇaḥ svadehajo vāyustasyāyāmo nirodhanaṃ

नासिकापुटमङ्गुल्या पीड्यैव च परेण च

nāsikāpuṭamaṅgulyā pīḍyaiva ca pareṇa ca

आदरं रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः

ādaraṃ recayedvāyuṃ recanādrecakaḥ smṛtaḥ

वाह्येन वायुना देहं दृतिवत् पूरयेद्यथा

vāhyena vāyunā dehaṃ dṛtivat pūrayedyathā

तथा पुर्णश् च सन्तिष्ठेत् पूरणात् पूरकः स्मृतः

tathā purṇaś ca santiṣṭhet pūraṇāt pūrakaḥ smṛtaḥ

न भुञ्चति न गृह्णाति वायुमन्तर्वाहिःस्थितम्

na bhuñcati na gṛhṇāti vāyumantarvāhiḥsthitam

सम्पूर्णकुम्भवत्तिष्ठेदचलः स तु कुम्भकः

sampūrṇakumbhavattiṣṭhedacalaḥ sa tu kumbhakaḥ

कन्यकः सकृदुद्घातः स वै द्वादशमात्रिकः

kanyakaḥ sakṛdudghātaḥ sa vai dvādaśamātrikaḥ

मध्यमश् च द्विरुद्घातश् चतुर्विंशतिमात्रिकः

madhyamaś ca dvirudghātaś caturviṃśatimātrikaḥ

उत्तमश् च त्रिरुद्घातः षट्त्रिंशत्तालमात्रिकः

uttamaś ca trirudghātaḥ ṣaṭtriṃśattālamātrikaḥ

स्वेदकम्पाभिधातानाम् जननश्चोत्तमोत्तमः

svedakampābhidhātānām jananaścottamottamaḥ

अजितान्नारुहेद्भूमिं हिक्काश्वासादयस् तथा

ajitānnāruhedbhūmiṃ hikkāśvāsādayas tathā

जिते प्राणे खल्पदोजविन्मूत्रादि प्रजायते

jite prāṇe khalpadojavinmūtrādi prajāyate

आरोग्यं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम्

ārogyaṃ śīghragāmitvamutsāhaḥ svarasauṣṭhavam

बलवर्णप्रसादश् च सर्वदोषक्षयः फलं

balavarṇaprasādaś ca sarvadoṣakṣayaḥ phalaṃ

जपध्यानं विनागर्भः स गर्भस्तत्समन्वितः

japadhyānaṃ vināgarbhaḥ sa garbhastatsamanvitaḥ

इन्द्रियाणां जयार्थाय स गर्भं धारयेत्परं

indriyāṇāṃ jayārthāya sa garbhaṃ dhārayetparaṃ

ज्ञानवैराग्ययुक्ताभ्यां प्राणायामवशेन च

jñānavairāgyayuktābhyāṃ prāṇāyāmavaśena ca

इन्द्रियांश् च विनिर्जित्य सर्वमेव जितं भवेत्

indriyāṃś ca vinirjitya sarvameva jitaṃ bhavet

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत् स्वर्गनरकावुभौ

indriyāṇyeva tatsarvaṃ yat svarganarakāvubhau

निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca

शरीरं रथमित्याहुरिन्द्रियाण्यस्य वाजिनः

śarīraṃ rathamityāhurindriyāṇyasya vājinaḥ

मनश् च सारथिः प्रोक्तः प्राणायामः कशःस्मृतः

manaś ca sārathiḥ proktaḥ prāṇāyāmaḥ kaśaḥsmṛtaḥ

ज्ञानवैराग्यरश्मिभ्यां सायया विधृतं मनः

jñānavairāgyaraśmibhyāṃ sāyayā vidhṛtaṃ manaḥ

शनैर् निश्चलताम् एति प्राणायामैकसंहितम्

śanair niścalatām eti prāṇāyāmaikasaṃhitam

जलविन्दुं कुशाग्रेण मासे मासे पिवेत्तु यः

jalavinduṃ kuśāgreṇa māse māse pivettu yaḥ

संवत्सरशतं साग्रं प्राणयामश् च तत्समः

saṃvatsaraśataṃ sāgraṃ prāṇayāmaś ca tatsamaḥ

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि प्रविश्य विषयोदधौ

indriyāṇi prasaktāni praviśya viṣayodadhau

आहृत्य यो निगृह्णाति प्रत्याहारः स उच्यते

āhṛtya yo nigṛhṇāti pratyāhāraḥ sa ucyate

उद्धरेदात्मनात्मानं मज्जमानं यथाम्भसि

uddharedātmanātmānaṃ majjamānaṃ yathāmbhasi