Chapter 371

संसारतापमुक्त्यर्थं वक्ष्याम्य् अष्टाङ्गयोगकं

saṃsāratāpamuktyarthaṃ vakṣyāmy aṣṭāṅgayogakaṃ

ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं योगस्तत्रैकचित्तता

brahmaprakāśakaṃ jñānaṃ yogastatraikacittatā

चित्तवृत्तिर्निरोधश् च जीवब्रह्मात्मनोः परः

cittavṛttirnirodhaś ca jīvabrahmātmanoḥ paraḥ

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau

यमाः पञ्च स्मृता नियमाद्भुक्तिमुक्तिदाः

yamāḥ pañca smṛtā niyamādbhuktimuktidāḥ

शौचं सन्तोषतपसी स्वाध्यायेश्वरपूजने

śaucaṃ santoṣatapasī svādhyāyeśvarapūjane

भूतापीडा ह्य् अहिंसा स्यादहिंसा धर्म उत्तमः

bhūtāpīḍā hy ahiṃsā syādahiṃsā dharma uttamaḥ

यथा गजपदे ऽन्यानि पदानि पथगामिनां

yathā gajapade 'nyāni padāni pathagāmināṃ

एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमभिधीयते

evaṃ sarvamahiṃsāyāṃ dharmārthamabhidhīyate

उद्वेगजननं हिंसा सन्तापकरणन्तथा

udvegajananaṃ hiṃsā santāpakaraṇantathā

रुक्कृतिः शोनितकृतिः पैशुन्यकरणन्तथा

rukkṛtiḥ śonitakṛtiḥ paiśunyakaraṇantathā

हितस्यातिनिषेधश् च मर्मोद्घाटनमेव च

hitasyātiniṣedhaś ca marmodghāṭanameva ca

सुखापह्नुतिः संरोधो बधो दशविथा च सा

sukhāpahnutiḥ saṃrodho badho daśavithā ca sā

यद्भूतहितमत्यन्तं वचः सत्यस्य लक्षणं

yadbhūtahitamatyantaṃ vacaḥ satyasya lakṣaṇaṃ

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियं

satyaṃ brūyātpriyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyaṃ

प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः

priyañca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ

मैथुनस्य परित्यागो ब्रह्मचर्यन्तदष्टधा

maithunasya parityāgo brahmacaryantadaṣṭadhā

स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्ष्यणं गुह्यभाषणं

smaraṇaṃ kīrtanaṃ keliḥ prekṣyaṇaṃ guhyabhāṣaṇaṃ

सङ्कल्पो ऽध्यवसायश् च क्रियानिर्वृत्तिरेव च

saṅkalpo 'dhyavasāyaś ca kriyānirvṛttireva ca

एतन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः

etanmaithunamaṣṭāṅgaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

ब्रह्मचर्यं क्रियामूलमन्यथा विफला क्रिया

brahmacaryaṃ kriyāmūlamanyathā viphalā kriyā

वसिष्ठश् चन्द्रमाः शुक्रो देवाचार्यः पितामहः

vasiṣṭhaś candramāḥ śukro devācāryaḥ pitāmahaḥ

तपोवृद्धा वयोवृद्धास्ते ऽपि स्त्रीभिर्विमोहिताः

tapovṛddhā vayovṛddhāste 'pi strībhirvimohitāḥ

गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेयास्त्रिविधाः सुराः

gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyāstrividhāḥ surāḥ

चतुर्थी स्त्री सुरा ज्ञेया ययेदं मोहितं जगत्

caturthī strī surā jñeyā yayedaṃ mohitaṃ jagat

माद्यति प्रमदां दृष्ट्वा सुरां पीत्वा तु माद्यति

mādyati pramadāṃ dṛṣṭvā surāṃ pītvā tu mādyati

यस्माद्दृष्टमदा नारी तस्मात्तान्नावलोकयेत्

yasmāddṛṣṭamadā nārī tasmāttānnāvalokayet

यद्वा तद्वापरद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः

yadvā tadvāparadravyamapahṛtya balānnaraḥ

अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः

avaśyaṃ yāti tiryaktvaṃ jagdhvā caivāhutaṃ haviḥ

कौपीनाच्छादनं वासः कन्थां शीतनिवारिणीं

kaupīnācchādanaṃ vāsaḥ kanthāṃ śītanivāriṇīṃ

पादुके चापि गृह्णीयात् कुर्यान्नान्यस्य संग्रहं

pāduke cāpi gṛhṇīyāt kuryānnānyasya saṃgrahaṃ

देहस्थितिनिमित्तस्य वस्त्रादेः स्यात्परिग्रहः

dehasthitinimittasya vastrādeḥ syātparigrahaḥ

शरीरं धर्मसंयुक्तं रक्षणीयं प्रयत्नतः

śarīraṃ dharmasaṃyuktaṃ rakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ

शौचन्तु द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरं तथा

śaucantu dvividhaṃ proktaṃ vāhyamabhyantaraṃ tathā

गृज्जलाभ्यां स्मृतं वाह्यं भावशुद्धेरथान्तरं

gṛjjalābhyāṃ smṛtaṃ vāhyaṃ bhāvaśuddherathāntaraṃ

उभयेन शुचिर्यस्तु स शुचिर्नेतरः शुचिः

ubhayena śuciryastu sa śucirnetaraḥ śuciḥ

यथा कथञ्चित्प्राप्त्या च सन्तोषस्तुष्टिरुच्यते

yathā kathañcitprāptyā ca santoṣastuṣṭirucyate

मनसश्चेन्द्रियाणाञ्च ऐकाग्र्यं तप उच्यते

manasaścendriyāṇāñca aikāgryaṃ tapa ucyate

तज्जयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते

tajjayaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate

वाचिकं मन्त्रजप्यादि मानसं रागवर्जनं

vācikaṃ mantrajapyādi mānasaṃ rāgavarjanaṃ

शारीरं देवपूजादि सर्वदन्तु त्रिधा तपः

śārīraṃ devapūjādi sarvadantu tridhā tapaḥ

प्रणवाद्यास्ततो वेदाः प्रणवे पर्यवस्थिताः

praṇavādyāstato vedāḥ praṇave paryavasthitāḥ

वाङ्मयः प्रणवः सर्वं तस्मात्प्रणवमभ्यसेत्

vāṅmayaḥ praṇavaḥ sarvaṃ tasmātpraṇavamabhyaset

अकारश् च तथोकारो मकारश्चार्धमात्रया

akāraś ca tathokāro makāraścārdhamātrayā

तिस्रो मात्रास्त्रयो वेदाः लोका भूरादयो गुणाः

tisro mātrāstrayo vedāḥ lokā bhūrādayo guṇāḥ

जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तिश् च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

jāgratsvapnaḥ suṣuptiś ca brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

प्रद्युम्नः श्रीर्वासुदेवः सर्वमोङ्गारकः क्रमात्

pradyumnaḥ śrīrvāsudevaḥ sarvamoṅgārakaḥ kramāt

अमात्रो नष्टमात्रश् च द्वैतस्यापगमः शिवः

amātro naṣṭamātraś ca dvaitasyāpagamaḥ śivaḥ

ओङ्कारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो मुनिः

oṅkāro vidito yena sa munirnetaro muniḥ

चतुर्थी मात्रा गान्धारी प्रयुक्ता मूर्ध्निलक्ष्यते

caturthī mātrā gāndhārī prayuktā mūrdhnilakṣyate

तत्तुरीयं परं ब्रह्म ज्योतिर्दीपो घटे यथा

tatturīyaṃ paraṃ brahma jyotirdīpo ghaṭe yathā

तथा हृत्पद्मनिलयं ध्यायेन्नित्यं जपेन्नरः

tathā hṛtpadmanilayaṃ dhyāyennityaṃ japennaraḥ

प्रणवो धनुः शरो ह्य् आत्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते

praṇavo dhanuḥ śaro hy ātmā brahma tallakṣyamucyate

अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्

apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet

एतेदेकाक्षरं ब्रह्म एतदेकाक्षरं परं

etedekākṣaraṃ brahma etadekākṣaraṃ paraṃ

देतदेकाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत्

detadekākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat

छन्दो ऽस्य देवी गायत्री अन्तर्यामी ऋषिः स्मृतः

chando 'sya devī gāyatrī antaryāmī ṛṣiḥ smṛtaḥ

देवता परमात्मास्य नियोगो भुक्तिमुक्तये

devatā paramātmāsya niyogo bhuktimuktaye

भूरग्न्यात्मने हृदयं भुवः प्राजापत्यात्मने

bhūragnyātmane hṛdayaṃ bhuvaḥ prājāpatyātmane

शिरः स्वःसूर्यात्मने च शिखा कवचमुच्यते

śiraḥ svaḥsūryātmane ca śikhā kavacamucyate

ओंभूर्भुवः स्वःकवचं सत्यात्मने ततो ऽस्त्रकं

oṃbhūrbhuvaḥ svaḥkavacaṃ satyātmane tato 'strakaṃ

विन्यस्य पूजयेद्विष्णुं जपेद्वै भुक्तिमुक्तये

vinyasya pūjayedviṣṇuṃ japedvai bhuktimuktaye

जुहुयाच्च तिलाज्यादि सर्वं सम्पद्यते नरे

juhuyācca tilājyādi sarvaṃ sampadyate nare

यस्तु द्वादशसाहस्रं जपमन्वहमाचरेत्

yastu dvādaśasāhasraṃ japamanvahamācaret

तस्य द्वादशभिर्मासैः परं ब्रह्म प्रकाशते

tasya dvādaśabhirmāsaiḥ paraṃ brahma prakāśate

अनिमादि कोटिजप्याल्लक्षात्सारस्वतादिकं

animādi koṭijapyāllakṣātsārasvatādikaṃ

वैदिकस्तान्त्रिको मिश्रो विष्णार्वै त्रिविधो मखः

vaidikastāntriko miśro viṣṇārvai trividho makhaḥ

त्रयानामीप्सितेनैकविधिना हरिमर्चयेत्

trayānāmīpsitenaikavidhinā harimarcayet

प्रणम्य दण्डवद्भूमौ नमस्कारेण यो ऽर्चयेत्

praṇamya daṇḍavadbhūmau namaskāreṇa yo 'rcayet

स याङ्गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैर् अपि

sa yāṅgatimavāpnoti na tāṃ kratuśatair api

यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ

yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau

तस्यैते कथिता ह्य् अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः

tasyaite kathitā hy arthāḥ prakāśante mahātmanaḥ