Chapter 365

मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्

mūrdhābhiśikto rājanyo bāhujaḥ kṣatriyo virāṭ

राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः

rājā tu praṇatāśeṣasāmantaḥ syādadhīśvaraḥ

चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः

cakravartī sārvabhaumo nṛpo 'nyo maṇḍaleśvaraḥ

मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः

mantrī dhīsacivo 'mātyo mahāmātrāḥ pradhānakāḥ

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ

draṣṭari vyavahārāṇāṃ prāḍvivākākṣadarśakau

भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ

bhaurikaḥ kanakādhyakṣo 'thādhyakṣādhikṛtau samau

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः

antaḥpure tvadhikṛtaḥ syādantarvaṃśiko janaḥ

सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते

sauvidallāḥ kañcukinaḥ sthāpatyāḥ sauvidāś ca te

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः

ṣaṇḍo varṣavarastulyāḥ sevakārthyanujīvinaḥ

विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं

viṣayānantaro rājā śatrurmitramataḥ paraṃ

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः

udāsīnaḥ parataraḥ pārṣṇigrāhastu pṛṣṭhataḥ

चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः

caraḥ sparśaḥ syātpraṇidhiruttaraḥ kāla āyatiḥ

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं

tatkālastu tadātvaṃ syādudarkaḥ phalamuttaraṃ

अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्

adṛṣṭaṃ vahnitoyādi dṛṣṭaṃ svaparacakrajam

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका

bhadrakumbhaḥ pūrṇakumbho bhṛṅgāraḥ kanakālukā

प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः

prabhinno garjito māto vamathuḥ karaśīkaraḥ

स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः

striyāṃ śṛṇistvaṅkuśo 'strī paristomaḥ kutho dvayoḥ

कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां

karṇīrathaḥ pravahaṇaṃ dolā preṅkhādikā striyāṃ

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः

ādhoraṇā hastipakā hastyārohā niṣādinaḥ

भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां

bhaṭā yodhāś ca yoddhāraḥ kañcuko vāraṇo 'striyāṃ

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं

śīrṣaṇyañca śirastre 'tha tanutraṃ varma daṃśanaṃ

आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्

āmuktaḥ pratimuktaś ca pinaddhaścāpinaddhavat

व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां

vyūhastu balavinyāsaś cakrañcānīkamastriyāṃ

एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः

ekebhaikarathā tryaśvāḥ pattiḥ pañcapadātikāḥ

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं

pattyaṅgaistriguṇaiḥ sarvaiḥ kramādākhyā yathottaraṃ

सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः

senāmukhaṃ gulmagaṇau vāhinī pṛtanā camūḥ

अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः

anīkinī daśānīkinyo 'kṣohiṇyo gajādibhiḥ

धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता

dhanuḥ kodaṇḍa+iṣvāsau koṭirasyāṭanī smṛtā

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः

nastakastu dhanurmadhyaṃ maurvī jyā śiñjinī guṇaḥ

पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः

pṛṣatkavāṇaviśikhā ajihmagakhagāśugāḥ

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः

tūṇopāsaṅgatūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayoḥ

असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्

asirṛṣṭiś ca nistriṃśaḥ karavālaḥ kṛpālaḥkṛpāṇavat

सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका

saruḥ khaḍgasya suṣṭau syādīlī tu karapālikā

द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका

dvayoḥ kuṭhāraḥ sudhitiḥ churikā cāsiputrikā

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां

prāsastu kunto vijñeyaḥ sarvalā tomaro 'striyāṃ

वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ

vaitālikā bodhakarā māgadhā vandinastutau

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः

saṃśaptakāstu samayātsaṅgrāmādanivartinaḥ

पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां

patākā vaijayantī syātketanaṃ dhajamistriyāṃ

अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां

ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityahaṃpūrvikā striyāṃ

अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्

ahamahamikā sāsyādyo 'haṅkāraḥ parasparam

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं

śaktiḥ parākramaḥ prāṇaḥ śauryaṃ sthānasahobalaṃ

मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं

mūrchā tu kaśmalaṃ moho 'pyavarmaddastu pīḍanaṃ

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः

abhyavaskandanantvabhyāsādanaṃ vijayo jayaḥ

निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं

nirvāsanaṃ saṃjñapanaṃ sāraṇaṃ pratighātanaṃ

स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः

syātpañcatā kāladharmo diṣṭāntaḥ pralayo 'tyayaḥ

विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने

viśo bhūmispṛṣo vaiśyā vṛttirvartanajīvane

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका

kṛṣyādivṛttayo jñeyāḥ kusīdaṃ vṛddhijīvikā

उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी

uddharo 'rthaprayogaḥ syātkaṇiśaṃ sasyamañjarī

किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः

kiṃśāruḥ sasyaśūkaṃ syāt stambo gutsastṛṇādinaḥ

धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं

dhāmyaṃ vrīhiḥ stambakariḥ kaḍaṅgaro vupaṃ smṛtaṃ

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः

māṣādayaḥ śamīdhānye śukadhānye yavādayaḥ

तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं

tṛṇadhānyāni nīvārāḥ śūrpaṃ prasphoṭanaṃ smṛtaṃ

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ

syūtaprasevau kaṇḍolapiṭau kaṭakiniñjakau

समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे

samānau rasavatyāntu pākasthānamahānase

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः

paurogavastadadhyakṣaḥ sūpakārāstu vallavāḥ

आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः

ārālikā āndhasikāḥ sūdā audanikā guṇāḥ

क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका

klīve 'mbarīṣaṃ bhrāṣṭo nā karkaryālurgalantikā

आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके

āliñjaraḥ syānmaṇikaṃ suṣavī kṛṣajīrake

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं

āranālastu kulmāṣaṃ vāhlīkaṃ hiṅgu rāmaṭhaṃ

निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते

niśā haridrā pītā strī khaṇḍe matsyaṇḍiphāṇite

कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं

kūrcikā kṣiravikṛtiḥ snigdhaṃ masṛṇacikkaṇaṃ

पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः

pṛthukaḥ syāccipiṭako dhānā bhraṣṭayavāstriyaḥ

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः

jemanaṃ lepa āhāro māheyī saurabhī ca gauḥ

युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः

yugādīnāñca boḍhāro yugyaprasāṅgyaśāṭakāḥ

चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका

cirasūtā vaṣkayaṇī dhenuḥ syānnavasūtikā

सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी

sandhinī vṛṣabhākrāntā vehadgarbhopaghātinī

पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान्

paṇyājīvo hy āpaṇiko nyāsaścopanidhiḥ pumān

विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु

vipaṇo vikrayaḥ saṅkhyā saṅkhyeye hy ādaśa triṣu

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः

viṃśatyādyāḥ sadaikatve sarvāḥ saṃkhyeyasaṃkhyayoḥ

संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः

saṃkhyārthe dvibahutve stastāsu cānavateḥ striyaḥ

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं

paṅkteḥ śatasahasrādi kramāddaśaguṇottaraṃ

मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः

mānantu lāṅguliprasthair guñjāḥ pañcādyamāṣakaḥ

ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम्

te ṣoḍaśākṣaḥ karṣo 'strī palaṃ karṣacatuṣṭayam

सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले

suvarṇavistau hemno 'kṣe kuruvistastu tatpale

तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः

tulā striyāṃ palaśataṃ bhāraḥ syādviṃśatistulāḥ

कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः

kārṣāpaṇaḥ kārṣikaḥ syāt kārṣike tāmrike paṇaḥ

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु

dravyaṃ vittaṃ svāpateyaṃ rikthamṛthakthaṃ dhanaṃ vasu

रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्

rītiḥ striyāmārakūṭo na striyāmatha tāmrakam

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी

śulvamaudumbaraṃ lauhe tīkṣṇaṃ kālāṃyasāyasī

क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे

kṣāraḥ kāco 'tha capalo rasaḥ sūtaś ca pārade

गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं

garalaṃ māhiṣaṃ śṛṅgaṃ trapusīsakapiccaṭaṃ

हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्

hiṇḍīro 'bdhikaphaḥ pheṇo madhūcchiṣṭantu sikthakam

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला

raṅgavaṅge picusthūlo kūlaṭī tu manaḥśilā

यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः

yavakṣāraś ca pākyaḥ syāt tvakkṣīrā vaṃśalocanāḥ

वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः

vṛṣalā jadhanyajāḥ śūdrāścāṇḍālāntyāś caśaṅkarāḥ

कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः

kāruḥ śilpī saṃhataistair dvayoḥ śreṇiḥ sajātibhiḥ

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः

raṅgājīvaścitrakarastvaṣṭā takṣā ca vardhakiḥ

नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः

nāḍindhamaḥ svarṇakāro nāpitāntāvasāyinaḥ

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः

jāvālaḥ syādajājīvo devājīvastu devalaḥ

जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा

jāyājīvastu śailūṣā bhṛtako bhṛtibhuktathā

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः

vivarṇaḥ pāmaro nīcaḥ prākṛtaś ca pṛthagjanaḥ

विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः

vihīnopasado jālmo bhṛtye dāseraceṭakāḥ

पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः

paṭustu peśalo dakṣo mṛgayurlubdhakaḥ smṛtaḥ

चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि

cāṇḍālastu divākīrtiḥ pustaṃ lepyādikarmaṇi

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः

pañcālikā putrikā syādvarkarastaruṇaḥ paśuḥ

मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ

mañjūṣā peṭakaḥ peḍā tulyasādhāraṇau samau