Chapter 366

सामान्यान्य् अथ वक्ष्यामि नामलिङ्गानि तच्छृणु

sāmānyāny atha vakṣyāmi nāmaliṅgāni tacchṛṇu

सुकृती पुण्यवान् ध्नयो महेच्छस्तु महाशयः

sukṛtī puṇyavān dhnayo mahecchastu mahāśayaḥ

प्रवीणनिपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिताः

pravīṇanipuṇābhijñavijñaniṣṇātaśikṣitāḥ

स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे

syurvadānyasthūlalakṣadānaśauṇḍā bahuprade

कृती कृतज्ञः कुशल आसक्तोद्युक्त उत्सुकः

kṛtī kṛtajñaḥ kuśala āsaktodyukta utsukaḥ

इभ्य आढ्यः परिवृढो ह्य् अधिभूर्नायको ऽधिपः

ibhya āḍhyaḥ parivṛḍho hy adhibhūrnāyako 'dhipaḥ

लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः श्रीलः स्वतन्त्रः स्वैर्यपावृतः

lakṣmīvān lakṣmaṇaḥ śrīlaḥ svatantraḥ svairyapāvṛtaḥ

खलपूः स्याद्वहुकरो दीर्घसूत्रश्चिरक्रियः

khalapūḥ syādvahukaro dīrghasūtraścirakriyaḥ

जाल्मो ऽसमीक्ष्यकारी स्यात् कुण्ठो मन्दः क्रियासु यः

jālmo 'samīkṣyakārī syāt kuṇṭho mandaḥ kriyāsu yaḥ

कर्मशूरः कर्मठः स्याद्भक्षको घस्मरो ऽद्मरः

karmaśūraḥ karmaṭhaḥ syādbhakṣako ghasmaro 'dmaraḥ

लोलुपो गर्धलो गृध्रुर्विनीतप्रश्रितौ तथा

lolupo gardhalo gṛdhrurvinītapraśritau tathā

धृष्टे धृष्णुर्वियातश् च निभृतः प्रतिभान्विते

dhṛṣṭe dhṛṣṇurviyātaś ca nibhṛtaḥ pratibhānvite

प्रगल्भो भीरुको भीरुर्वन्दारुरभिवादके

pragalbho bhīruko bhīrurvandārurabhivādake

भूष्णुर्भविष्णुर्भविता ज्ञाता विदुरबिन्दुकौ

bhūṣṇurbhaviṣṇurbhavitā jñātā vidurabindukau

मत्तशौण्डोत्कटक्षीवाश् चण्डस्त्वत्यन्तकोपनः

mattaśauṇḍotkaṭakṣīvāś caṇḍastvatyantakopanaḥ

देवानञ्चति देवद्र्यङ्विश्वद्र्यङ्विश्वगञ्चति

devānañcati devadryaṅviśvadryaṅviśvagañcati

यः सहाञ्चति स सध्र्यङ् स तिर्यङ् यस्तिरो ऽञ्चति

yaḥ sahāñcati sa sadhryaṅ sa tiryaṅ yastiro 'ñcati

वाचोयुक्तिः पटुर्वाग्मी वावदूकश् च वक्तरि

vācoyuktiḥ paṭurvāgmī vāvadūkaś ca vaktari

स्याज्जल्पकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक्

syājjalpakastu vācālo vācāṭo bahugarhyavāk

अपध्वस्तो धिक्कृतः स्याद्बद्धे कीलितसंयतौ

apadhvasto dhikkṛtaḥ syādbaddhe kīlitasaṃyatau

वरणः शब्दनो नान्दीवादी नान्वीकरः समाः

varaṇaḥ śabdano nāndīvādī nānvīkaraḥ samāḥ

व्यसनार्तोपरक्रौ द्वौ बद्धे कीलितसंयतौ

vyasanārtoparakrau dvau baddhe kīlitasaṃyatau

विहिस्तव्याकुलौ तुल्यौ नृशंसक्रूरघातुकाः

vihistavyākulau tulyau nṛśaṃsakrūraghātukāḥ

पापो धूर्तो वञ्चकः स्यान्मूर्खे वैदेहवालिशौ

pāpo dhūrto vañcakaḥ syānmūrkhe vaidehavāliśau

कदर्ये कृपणक्षुद्रौ मार्गणो याचकार्थिनौ

kadarye kṛpaṇakṣudrau mārgaṇo yācakārthinau

अहङ्कारवानहंयुः स्याच्छुभंयुस्तु शुभान्वितः

ahaṅkāravānahaṃyuḥ syācchubhaṃyustu śubhānvitaḥ

कान्तं मनोरमं रुच्यं हृद्याभीष्टे ह्य् अभीप्सिते

kāntaṃ manoramaṃ rucyaṃ hṛdyābhīṣṭe hy abhīpsite

असारं फल्गु शून्यं वै मुख्यवर्यवरेण्यकाः

asāraṃ phalgu śūnyaṃ vai mukhyavaryavareṇyakāḥ

श्रेयान् श्रेष्ठः पुष्कलः स्यात्प्राग्र्याग्र्यग्रीयमग्रिमं

śreyān śreṣṭhaḥ puṣkalaḥ syātprāgryāgryagrīyamagrimaṃ

वड्रोरु विपुलं पीनपीव्नी तु स्थूलपीवरे

vaḍroru vipulaṃ pīnapīvnī tu sthūlapīvare

स्तोकाल्पक्षुल्लकाः सूक्ष्मं श्लक्ष्णं दभ्रंकृशन्तनु

stokālpakṣullakāḥ sūkṣmaṃ ślakṣṇaṃ dabhraṃkṛśantanu

मात्राकुटीलवकणा भूयिष्ठं पुरुहं पुरु

mātrākuṭīlavakaṇā bhūyiṣṭhaṃ puruhaṃ puru

अखण्डं पूर्णसकलमुपकण्ठान्तिकाभितः

akhaṇḍaṃ pūrṇasakalamupakaṇṭhāntikābhitaḥ

समीपे सन्निधाभ्यासौ नेदिष्टं सुसमीपकं

samīpe sannidhābhyāsau nediṣṭaṃ susamīpakaṃ

सुदूरे तु दविष्ठं स्याद्वृत्तं निस्तलवर्तुले

sudūre tu daviṣṭhaṃ syādvṛttaṃ nistalavartule

उच्चप्रांशून्नतोदग्रा ध्रुवो नित्यः सनातनः

uccaprāṃśūnnatodagrā dhruvo nityaḥ sanātanaḥ

आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि

āviddhaṃ kuṭilaṃ bhugnaṃ vellitaṃ vakramityapi

चञ्चलं तरलञ्चैव कठोरं जठरं दृढं

cañcalaṃ taralañcaiva kaṭhoraṃ jaṭharaṃ dṛḍhaṃ

प्रत्यग्रो ऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः

pratyagro 'bhinavo navyo navīno nūtano navaḥ

एकतानो ऽनन्यवृत्तिरुच्चण्डमविलम्बितं

ekatāno 'nanyavṛttiruccaṇḍamavilambitaṃ

उच्चावचं नैकभेदं सम्बाधकलिलं तथा

uccāvacaṃ naikabhedaṃ sambādhakalilaṃ tathā

तिमितं स्तिमितं क्लिन्नमभियोगत्वभिग्रहः

timitaṃ stimitaṃ klinnamabhiyogatvabhigrahaḥ

स्फातिर्वृद्धौ प्रथा ख्यातौ समाहारः समुच्चयः

sphātirvṛddhau prathā khyātau samāhāraḥ samuccayaḥ

अपहारस्त्वपचयो विहारस्तु परिक्रमः

apahārastvapacayo vihārastu parikramaḥ

प्रत्याहार उपादानं निर्हारो ऽभ्यवकर्षणं

pratyāhāra upādānaṃ nirhāro 'bhyavakarṣaṇaṃ

विघ्नो ऽन्तरायः प्रत्यूहः स्यादास्यात्वासना स्थितिः

vighno 'ntarāyaḥ pratyūhaḥ syādāsyātvāsanā sthitiḥ

सन्निधिः सन्निकर्षः स्यात्मंक्रमो दुर्गसञ्चरः

sannidhiḥ sannikarṣaḥ syātmaṃkramo durgasañcaraḥ

उपलम्भस्त्वनुभवः प्रत्यादेशो निराकृतिः

upalambhastvanubhavaḥ pratyādeśo nirākṛtiḥ

परिरम्भःपरिष्वङ्गः संश्लेष उपगूहनं

parirambhaḥpariṣvaṅgaḥ saṃśleṣa upagūhanaṃ

अनुमा पक्षहेत्वाद्यैर् डिम्बे भ्रमरविप्लवौ

anumā pakṣahetvādyair ḍimbe bhramaraviplavau

असन्निकृष्तार्थज्ञानं शब्दाद्धि शाब्दमीरितं

asannikṛṣtārthajñānaṃ śabdāddhi śābdamīritaṃ

सादृश्यदर्शनात्तुल्ये बुद्धिः स्यादुपमानकं

sādṛśyadarśanāttulye buddhiḥ syādupamānakaṃ

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः

kāryaṃ dṛṣṭvā vinā nasyādarthāpattiḥ parārthadhīḥ

प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः

pratiyoginyāgṛhīte bhuvi nāstītyabhāvakaḥ

इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

ityādināmaliṅgo hi harirukto nṛbuddhaye