Chapter 354

षोढा समासं वक्ष्यामि अष्टाविंशतिधा पुनः

ṣoḍhā samāsaṃ vakṣyāmi aṣṭāviṃśatidhā punaḥ

नित्यानित्यविभागेन लुग्लोपेन च द्विधा

nityānityavibhāgena luglopena ca dvidhā

कुम्भकारश् च नित्यः स्याद्धेमकारादिकस् तथा

kumbhakāraś ca nityaḥ syāddhemakārādikas tathā

राज्ञः पुमान् राजपुमान् नित्यो ऽयञ्च समासकः

rājñaḥ pumān rājapumān nityo 'yañca samāsakaḥ

कष्टश्रितो लुक्समासः कण्ठेकालादिकस्त्वलुक्

kaṣṭaśrito luksamāsaḥ kaṇṭhekālādikastvaluk

स्यादष्टधा तत्पुरुषः प्रथमाद्यसुपा सह

syādaṣṭadhā tatpuruṣaḥ prathamādyasupā saha

प्रथमातत्पुरुषो ऽयं पूर्वं कायस्य विग्रहे

prathamātatpuruṣo 'yaṃ pūrvaṃ kāyasya vigrahe

पूर्वकायो ऽपरकायो ह्य् अधरोत्तरकायकः

pūrvakāyo 'parakāyo hy adharottarakāyakaḥ

अर्धं कणाया अर्धकणा भिक्षातूर्यमथेदृशम्

ardhaṃ kaṇāyā ardhakaṇā bhikṣātūryamathedṛśam

आपन्नजीविकस्तद्वत् द्वितीया चाधराश्रितः

āpannajīvikastadvat dvitīyā cādharāśritaḥ

वर्षम्भोग्यो वर्षभोग्यो धान्यार्थश् च तृतीयया

varṣambhogyo varṣabhogyo dhānyārthaś ca tṛtīyayā

चतुर्थी स्याद्विष्णुबलिर्वृकभीतिश् च पञ्चमी

caturthī syādviṣṇubalirvṛkabhītiś ca pañcamī

राज्ञः पुमान् राजपुमान् षष्ठी वृक्षफलं तथा

rājñaḥ pumān rājapumān ṣaṣṭhī vṛkṣaphalaṃ tathā

सप्तमी चाक्षशौण्डो ऽयमहितो नञ्समासकः

saptamī cākṣaśauṇḍo 'yamahito nañsamāsakaḥ

कर्मधारयः सप्तधा नीलोत्पलमुखाः स्मृताः

karmadhārayaḥ saptadhā nīlotpalamukhāḥ smṛtāḥ

विशेषणपूर्वपदो विशेष्योत्तरतस् तथा

viśeṣaṇapūrvapado viśeṣyottaratas tathā

वैयाकरणखमूचिः शीतोष्णं द्विपदं शुभम्

vaiyākaraṇakhamūciḥ śītoṣṇaṃ dvipadaṃ śubham

उपमानपूर्वपदः शङ्खपाण्डर इत्य् अपि

upamānapūrvapadaḥ śaṅkhapāṇḍara ity api

उपमानोत्तरपदः पुरुशव्याघ्र इत्य् अपि

upamānottarapadaḥ puruśavyāghra ity api

सम्भावनापूर्वपदो गुणवृद्धिरितीदृशम्

sambhāvanāpūrvapado guṇavṛddhiritīdṛśam

गुण इति वृद्धिर्वाच्या सुहृदेव सुवन्धुकः

guṇa iti vṛddhirvācyā suhṛdeva suvandhukaḥ

अवधारणपूर्वपदो बहुब्रीहिश् च सप्तधा

avadhāraṇapūrvapado bahubrīhiś ca saptadhā

द्विपदश् च बहुव्रीहिरारूढ्भवनो नरः

dvipadaś ca bahuvrīhirārūḍhbhavano naraḥ

अर्चिताशेषपूर्वोयं बह्वङ्घ्रिः परिकीर्तितः

arcitāśeṣapūrvoyaṃ bahvaṅghriḥ parikīrtitaḥ

एते विप्राश्चोपदशाः सङ्ख्योत्तरपदस्त्वयम्

ete viprāścopadaśāḥ saṅkhyottarapadastvayam

सङ्ख्योभयपदो यद्वद्द्वित्रा द्व्येकत्रयो नरः

saṅkhyobhayapado yadvaddvitrā dvyekatrayo naraḥ

सहपूर्वपदो ऽयं स्यात् समूलोद्धृतकस्तरुः

sahapūrvapado 'yaṃ syāt samūloddhṛtakastaruḥ

व्यतिहारलक्षणार्थः केशाकेशि नखानखि

vyatihāralakṣaṇārthaḥ keśākeśi nakhānakhi

दिग्लक्ष्या स्याद्दक्षिणपूर्वा द्विगुराभाषितो द्विधा

diglakṣyā syāddakṣiṇapūrvā dvigurābhāṣito dvidhā

एकवद्भावि द्विशृङ्गं पञ्चमूली त्वेकधा

ekavadbhāvi dviśṛṅgaṃ pañcamūlī tvekadhā

द्वन्द्वः समासो द्विविधो हीतरेतरयोगकः

dvandvaḥ samāso dvividho hītaretarayogakaḥ

रुद्रविष्णू समाहारो भेरीपटहमीदृशम्

rudraviṣṇū samāhāro bherīpaṭahamīdṛśam

द्विधाख्यातो ऽव्ययीभावो नामपूर्वपदो यथा

dvidhākhyāto 'vyayībhāvo nāmapūrvapado yathā

शाकस्य मात्रा शाकप्रति यथाव्ययपूर्वकः

śākasya mātrā śākaprati yathāvyayapūrvakaḥ

उपकुम्भञ्चोपरथ्यं प्राधान्येन चतुर्विधः

upakumbhañcoparathyaṃ prādhānyena caturvidhaḥ

उत्तरपदार्थमुख्यो द्वन्द्वश्चोभयमुख्यकः

uttarapadārthamukhyo dvandvaścobhayamukhyakaḥ

पूर्वार्थेशो ऽव्ययीभावो बहुव्रीहिश् च वाह्यगः

pūrvārtheśo 'vyayībhāvo bahuvrīhiś ca vāhyagaḥ