Chapter 355

तद्धितं त्रिविधं वक्ष्ये सामान्यवृत्तिरीदृशी

taddhitaṃ trividhaṃ vakṣye sāmānyavṛttirīdṛśī

ले व्यंसलो वत्सलः स्यादिलचि स्यात्तुफेनिलं

le vyaṃsalo vatsalaḥ syādilaci syāttuphenilaṃ

लोमशः शे पामनो ने इलचि स्यात्तु पिच्छिलं

lomaśaḥ śe pāmano ne ilaci syāttu picchilaṃ

अणि प्राज्ञ आर्चकः स्यात् दन्तादुरचि दन्तुरः

aṇi prājña ārcakaḥ syāt dantāduraci danturaḥ

रे स्यान्मधुरं सुशिरं रे स्यात् केशर ईदृशः

re syānmadhuraṃ suśiraṃ re syāt keśara īdṛśaḥ

हिरण्यं ये मालवो वे वलचि स्याद्रजस्वलः

hiraṇyaṃ ye mālavo ve valaci syādrajasvalaḥ

इनौ धनी करी हस्ती धनिकं टिकनीरितं

inau dhanī karī hastī dhanikaṃ ṭikanīritaṃ

पयस्वी विनि मायावी ऊर्णायुर्युचि ईरितं

payasvī vini māyāvī ūrṇāyuryuci īritaṃ

वाग्मो मिनि आलचि स्याद्वाचालश्चाटचीरितं

vāgmo mini ālaci syādvācālaścāṭacīritaṃ

फलिनो वर्हिणः केकी वृन्दारकस् तथा कनि

phalino varhiṇaḥ kekī vṛndārakas tathā kani

आलुचि शीतन्न सहते शीतालुः श्वालुरीदृशः

āluci śītanna sahate śītāluḥ śvālurīdṛśaḥ

हिमालुरालुचि स्याच्च हिमं न सहते तथा

himālurāluci syācca himaṃ na sahate tathā

रूपं वातादुलचि स्याद् वातुलश्चानपत्यके

rūpaṃ vātādulaci syād vātulaścānapatyake

वाशिष्ठः कौरवो वासः पाञ्चालः सोस्य वासकः

vāśiṣṭhaḥ kauravo vāsaḥ pāñcālaḥ sosya vāsakaḥ

तत्र वासो माथुरः स्याद्वेत्त्यधीते च चान्द्रकः

tatra vāso māthuraḥ syādvettyadhīte ca cāndrakaḥ

व्युत्क्रमं वेत्ति क्रमकः नरश् चक्राम कौशकः

vyutkramaṃ vetti kramakaḥ naraś cakrāma kauśakaḥ

प्रियङ्गूनां भवं क्षेत्रं प्रैयङ्गवीनकं खञि

priyaṅgūnāṃ bhavaṃ kṣetraṃ praiyaṅgavīnakaṃ khañi

मौद्गीनं कौद्रवीणञ्च वैदेहश्चानपत्यके

maudgīnaṃ kaudravīṇañca vaidehaścānapatyake

इञि दाक्षिर्दाशरथिः कचि नारायणादिकं

iñi dākṣirdāśarathiḥ kaci nārāyaṇādikaṃ

आश्वायनः स्याच्च फञि यचि गार्ग्यश् च वात्सकः

āśvāyanaḥ syācca phañi yaci gārgyaś ca vātsakaḥ

ढ्हकि स्याद्वैनतेयादिश्चाटकेरस्तथैरकि(?)

ḍhhaki syādvainateyādiścāṭakerastathairaki(?)

ढ्रकि गौधेरको रूपं गौधारश्चारकीरितं

ḍhraki gaudherako rūpaṃ gaudhāraścārakīritaṃ

क्षत्रियो घे कुलीनः खे ण्ये कैरव्यादयः स्मृताः(?)

kṣatriyo ghe kulīnaḥ khe ṇye kairavyādayaḥ smṛtāḥ(?)

यति मूर्धन्यमुख्यादिः सुगन्धिरिति रूपकं

yati mūrdhanyamukhyādiḥ sugandhiriti rūpakaṃ

तारकादिभ्य इतचि नभस्तारकितादयः

tārakādibhya itaci nabhastārakitādayaḥ

अनङि स्याच्च कुण्डोध्नी पुष्पधन्वसुधन्वनी

anaṅi syācca kuṇḍodhnī puṣpadhanvasudhanvanī

चञ्चुपि वित्तवञ्चुः स्याद्वित्तमस्य च शब्दके

cañcupi vittavañcuḥ syādvittamasya ca śabdake

चणपि स्यात् केशचणः रूपे स्यात् पटरूपकम्

caṇapi syāt keśacaṇaḥ rūpe syāt paṭarūpakam

ईयसौ च पटीयान् स्यात् तरप्यक्षतरादिकम्

īyasau ca paṭīyān syāt tarapyakṣatarādikam

पचतितराञ्च तरपि तमप्यटतितमामपि

pacatitarāñca tarapi tamapyaṭatitamāmapi

मृद्वीतमा कल्पपि स्यादिन्द्रकल्पो ऽर्ककल्पकः

mṛdvītamā kalpapi syādindrakalpo 'rkakalpakaḥ

राजदेशीयो देशीये देश्ये देश्यादिरूपकम्

rājadeśīyo deśīye deśye deśyādirūpakam

पटुजातीयो जातीये जानुमात्रञ्च मात्रचि

paṭujātīyo jātīye jānumātrañca mātraci

ऊरुद्वयसो द्वयसचि उरुदघ्नञ्च दघ्नचि

ūrudvayaso dvayasaci urudaghnañca daghnaci

तयटि स्यात् पञ्चतयः दौवारिकष्ठकीरितं

tayaṭi syāt pañcatayaḥ dauvārikaṣṭhakīritaṃ

सामान्यवृत्तिरुक्ताथ अव्ययाख्यश् च तद्धितः

sāmānyavṛttiruktātha avyayākhyaś ca taddhitaḥ

यस्माद्यततसिलि च यत्र तत्र त्रलीरितं

yasmādyatatasili ca yatra tatra tralīritaṃ

अस्मिन् काले ह्य् अधुनास्यादिदानीञ्चैव दान्यपि

asmin kāle hy adhunāsyādidānīñcaiva dānyapi

सर्वस्मिन् सर्वदा दास्यात्तस्मिन्काले र्हिलीरितं

sarvasmin sarvadā dāsyāttasminkāle rhilīritaṃ

तर्हि हो ऽमिन् काल इह कर्हि कस्मिंश् च कालके

tarhi ho 'min kāla iha karhi kasmiṃś ca kālake

यथा थालि थमि कथं पूर्वस्यान्दिशि सञ्चयेत्

yathā thāli thami kathaṃ pūrvasyāndiśi sañcayet

अस्ताति चैव पूर्वस्याः पूर्वादिग्रामणीयकाः

astāti caiva pūrvasyāḥ pūrvādigrāmaṇīyakāḥ

पुरस्तात् सञ्चरेद् गच्छेत् सद्यस्तुल्ये ऽहनीरितं

purastāt sañcared gacchet sadyastulye 'hanīritaṃ

उति पूर्वाब्दे च परुत् पूर्वतरे परार्यपि

uti pūrvābde ca parut pūrvatare parāryapi

ऐषमो ऽस्मिन् संबत्सरे रूपं समसि चेरितं

aiṣamo 'smin saṃbatsare rūpaṃ samasi ceritaṃ

एद्यवौ परेद्यवि स्यात् परस्मिन्नहनीरितं

edyavau paredyavi syāt parasminnahanīritaṃ

अद्यास्मिन्नहनि द्ये स्यात् पूर्वेद्युश् च तथैद्युसि

adyāsminnahani dye syāt pūrvedyuś ca tathaidyusi

दक्षिणस्यान्दिशि वसेत् दक्षिणाद्दक्षिणाद्युभौ

dakṣiṇasyāndiśi vaset dakṣiṇāddakṣiṇādyubhau

उत्तरस्यान्दिशि वसेदुत्तरादुत्तराद्युभौ

uttarasyāndiśi vaseduttarāduttarādyubhau

उपरि वसेदुपरिष्टाद् भवेद्रिष्टाति ऊर्ध्वकात्

upari vasedupariṣṭād bhavedriṣṭāti ūrdhvakāt

उत्तरेण् च पित्रोक्तं आचि च स्याच्च दक्षिणा

uttareṇ ca pitroktaṃ āci ca syācca dakṣiṇā

आहौ दक्षिणाहि वसेद्द्विप्रकारं द्विधा च धा

āhau dakṣiṇāhi vaseddviprakāraṃ dvidhā ca dhā

ध्यमुञि चैकध्यं कुरु त्वं द्वैधन्धमुञि चेदृशं

dhyamuñi caikadhyaṃ kuru tvaṃ dvaidhandhamuñi cedṛśaṃ

द्वौ प्रकारौ द्विधा धाचि आसुसुरतरं यथा*

dvau prakārau dvidhā dhāci āsusurataraṃ yathā*

निपातास्तद्धिताः प्रोक्ताः तद्धितो भाववाचकः

nipātāstaddhitāḥ proktāḥ taddhito bhāvavācakaḥ

पटोर्भावः पटुत्वन्त्वे पदुता तलिचेरितं

paṭorbhāvaḥ paṭutvantve padutā taliceritaṃ

प्रथिमा चेमनि पृथोः सौख्यं सुखात् ष्यञीरितम्

prathimā cemani pṛthoḥ saukhyaṃ sukhāt ṣyañīritam

स्तेयं याति च स्तेनस्य ये सख्युः सख्यमीरितं

steyaṃ yāti ca stenasya ye sakhyuḥ sakhyamīritaṃ

कपेर्भावश् च कापेयं सैन्यं पथ्यं यकीरितं

kaperbhāvaś ca kāpeyaṃ sainyaṃ pathyaṃ yakīritaṃ

आश्वं कौमारकं चाणि रूपं चाणि च यौवनम्

āśvaṃ kaumārakaṃ cāṇi rūpaṃ cāṇi ca yauvanam

आचार्यकं कणि प्रोक्तमेवमन्येपि तद्धिताः

ācāryakaṃ kaṇi proktamevamanyepi taddhitāḥ