Chapter 353

कारकं सम्प्रवक्ष्यामि विभक्त्यर्थसमन्वितं

kārakaṃ sampravakṣyāmi vibhaktyarthasamanvitaṃ

ग्रामो ऽस्ति हेमहार्केह नौमि विष्णुं श्रिया सह

grāmo 'sti hemahārkeha naumi viṣṇuṃ śriyā saha

स्वतन्त्रः कर्ता विद्यान्तं कृतिनः समुपासते

svatantraḥ kartā vidyāntaṃ kṛtinaḥ samupāsate

हेतुकर्तालम्भयते हितं वै कर्मकर्तरि

hetukartālambhayate hitaṃ vai karmakartari

स्वयं भिद्येत् प्राकृतधीः स्वयञ्च छिद्यते तरुः

svayaṃ bhidyet prākṛtadhīḥ svayañca chidyate taruḥ

कर्ताभिहित उत्तमः कर्तानभिहितो ऽधमः

kartābhihita uttamaḥ kartānabhihito 'dhamaḥ

कर्तानभिहितो धर्मः शिष्ये व्याख्यायते यथा

kartānabhihito dharmaḥ śiṣye vyākhyāyate yathā

कर्ता पञ्चविधः प्रोक्तः कर्म सप्तविधं शृणु

kartā pañcavidhaḥ proktaḥ karma saptavidhaṃ śṛṇu

ईप्सितं कर्म च यथा श्रद्दधाति हरिं यतिः

īpsitaṃ karma ca yathā śraddadhāti hariṃ yatiḥ

अनीप्सितं कर्म यथा अहिं लङ्घयते भृशं

anīpsitaṃ karma yathā ahiṃ laṅghayate bhṛśaṃ

नैवेप्सितं नानीप्सितं दुग्धं सम्भक्ष्यन्रजः

naivepsitaṃ nānīpsitaṃ dugdhaṃ sambhakṣyanrajaḥ

भक्ष्येद्प्यकथितं गोपालो दोग्धि गां पयः

bhakṣyedpyakathitaṃ gopālo dogdhi gāṃ payaḥ

कर्तृकर्माथ गमयेच्छिष्यं ग्रामं गुरुर्यथा

kartṛkarmātha gamayecchiṣyaṃ grāmaṃ gururyathā

कर्म चाभिहितं पूजा क्रियते वै श्रिये हरेः

karma cābhihitaṃ pūjā kriyate vai śriye hareḥ

कर्मानभिहितं स्तोत्रं हरेः कुर्यात् सर्वदं

karmānabhihitaṃ stotraṃ hareḥ kuryāt sarvadaṃ

करणं द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरं तथा

karaṇaṃ dvividhaṃ proktaṃ vāhyamabhyantaraṃ tathā

चक्षुषा रूपं गृह्णीति वाह्यं दात्रेण तल्लुनेत्

cakṣuṣā rūpaṃ gṛhṇīti vāhyaṃ dātreṇa tallunet

सम्प्रदानं त्रिधा प्रोक्तं प्रेरकं ब्राह्मणाय गां

sampradānaṃ tridhā proktaṃ prerakaṃ brāhmaṇāya gāṃ

नरो ददापि नृपतये दासन्तदनुमन्तृकं

naro dadāpi nṛpataye dāsantadanumantṛkaṃ

अनिराकर्तृकं भर्त्रे दद्यात् पुष्पाणि सज्जनः

anirākartṛkaṃ bhartre dadyāt puṣpāṇi sajjanaḥ

अपदानं द्विधा प्रोक्तं चलमश्वात्तु धावतः

apadānaṃ dvidhā proktaṃ calamaśvāttu dhāvataḥ

पतितश्चाचलं ग्रामादागच्छति स वैष्णवः

patitaścācalaṃ grāmādāgacchati sa vaiṣṇavaḥ

चतुर्धा चाधिकरणं व्यापकन्दध्नि घृतम्

caturdhā cādhikaraṇaṃ vyāpakandadhni ghṛtam

तिलेषु तैलं देवार्थमौपश्लेषिकमुच्यते

tileṣu tailaṃ devārthamaupaśleṣikamucyate

गृहे तिष्ठेत् कपिर्वृक्षे स्मृतं वैषयिकं यथा

gṛhe tiṣṭhet kapirvṛkṣe smṛtaṃ vaiṣayikaṃ yathā

जले मत्स्यो वने सिंहः स्मृतं सामीप्यकं यथा

jale matsyo vane siṃhaḥ smṛtaṃ sāmīpyakaṃ yathā

गङ्गायां घो षो वसति औपचारिकमीदृशं

gaṅgāyāṃ gho ṣo vasati aupacārikamīdṛśaṃ

तृतीया वाथ वा षष्ठी स्मृतानभिहिते तथा

tṛtīyā vātha vā ṣaṣṭhī smṛtānabhihite tathā

विष्णुः सम्पूज्यते लोकैर् गन्तव्यन्तेन तस्य वा

viṣṇuḥ sampūjyate lokair gantavyantena tasya vā

प्रथमाभिहितकर्तृकर्मणोः प्रणमेद्धरिम्

prathamābhihitakartṛkarmaṇoḥ praṇameddharim

हेतौ तृतीया चान्नेन वसेद्वृक्षाय वै जलं

hetau tṛtīyā cānnena vasedvṛkṣāya vai jalaṃ

चतुर्थी तादर्थ्ये ऽभिहिता पञ्चमी पर्युपाङ्मुखैः

caturthī tādarthye 'bhihitā pañcamī paryupāṅmukhaiḥ

योगे वृष्टः परि ग्रामाद्देवो ऽयं बलवत् पुरा

yoge vṛṣṭaḥ pari grāmāddevo 'yaṃ balavat purā

पूर्वो ग्रामादृते विष्णोर्न मुक्तिरितरो हरेः

pūrvo grāmādṛte viṣṇorna muktiritaro hareḥ

पृथग्विनाद्यैस्तृतीया पञ्चमी च तथा भवेत्

pṛthagvinādyaistṛtīyā pañcamī ca tathā bhavet

पृथग्ग्रामाद्विहारेण विना श्रीश् च श्रिया श्रियः

pṛthaggrāmādvihāreṇa vinā śrīś ca śriyā śriyaḥ

कर्मप्रवचनीयाख्यैर् द्वितीया योगतो भवेत्

karmapravacanīyākhyair dvitīyā yogato bhavet

अन्वर्जुनञ्च योद्धारो ह्य् अभितो ग्राममीरितं

anvarjunañca yoddhāro hy abhito grāmamīritaṃ

नमःस्वाहास्वधास्वस्तिवषडाद्यैश् चतुर्थ्यपि

namaḥsvāhāsvadhāsvastivaṣaḍādyaiś caturthyapi

नमो देवाय ते स्वस्ति तुमर्थाद्भावाचिनः

namo devāya te svasti tumarthādbhāvācinaḥ

पाकाय पक्तये याति तृतीया सहयोगके

pākāya paktaye yāti tṛtīyā sahayogake

हेत्वर्थे कुत्सिते ऽङ्गे सा तृतीया च विशेषणे

hetvarthe kutsite 'ṅge sā tṛtīyā ca viśeṣaṇe

पितागात्सह पुत्रेण काणो ऽक्ष्णा गदया हरिः

pitāgātsaha putreṇa kāṇo 'kṣṇā gadayā hariḥ

अर्थेन निवसेद्भृत्यः काले भावे च सप्तमौ

arthena nivasedbhṛtyaḥ kāle bhāve ca saptamau

विष्णौ नते भवेन्मुक्तिर्वसन्ते स गतो हरिम्

viṣṇau nate bhavenmuktirvasante sa gato harim

नृणां स्वामी नृषु स्वामी नृणामीशःसताम्पतिः

nṛṇāṃ svāmī nṛṣu svāmī nṛṇāmīśaḥsatāmpatiḥ

नृणां साक्षी नृषु साक्षी गोषु नाथो गवाम्पतिः

nṛṇāṃ sākṣī nṛṣu sākṣī goṣu nātho gavāmpatiḥ

गोषु सूतो गवां सूतो राज्ञां दायादको ऽस्त्विह

goṣu sūto gavāṃ sūto rājñāṃ dāyādako 'stviha

अन्नस्य हेतोर्वसति षष्ठी स्मृत्यर्थकर्मणि

annasya hetorvasati ṣaṣṭhī smṛtyarthakarmaṇi

मातुः स्मरति गोप्तारं नित्यं स्यात् कर्तृकर्मणोः

mātuḥ smarati goptāraṃ nityaṃ syāt kartṛkarmaṇoḥ

अपां भेत्ता तव कृतिर्न निष्ठादिषु षष्ठ्यपि

apāṃ bhettā tava kṛtirna niṣṭhādiṣu ṣaṣṭhyapi