Chapter 114

गयामाहात्म्यमाख्यास्ये गयातीर्थोत्तमोत्तमं

gayāmāhātmyamākhyāsye gayātīrthottamottamaṃ

गयासुरस्तपस्तेपे तत्तपस्तापिभिः सुरैः

gayāsurastapastepe tattapastāpibhiḥ suraiḥ

उक्तः क्षीराब्धिगो विष्णुः पालयास्मान् गयासुरात्

uktaḥ kṣīrābdhigo viṣṇuḥ pālayāsmān gayāsurāt

तथेत्युक्त्वा हरिर्दैत्यं वरं ब्रूहीति चाब्रवीत्

tathetyuktvā harirdaityaṃ varaṃ brūhīti cābravīt

दैत्यो ऽब्रवीत्पवित्रो ऽहं भवेयं सर्वतीर्थतः

daityo 'bravītpavitro 'haṃ bhaveyaṃ sarvatīrthataḥ

तथेत्युक्त्वा गतो विष्णुर्दैत्यं दृष्ट्वा न वा हरिं

tathetyuktvā gato viṣṇurdaityaṃ dṛṣṭvā na vā hariṃ

गताः शून्या मही स्वर्गे देवा ब्रह्मादयः सुराः

gatāḥ śūnyā mahī svarge devā brahmādayaḥ surāḥ

गता ऊचुर्हरिं देवाः शून्या भूस्त्रिदिवं हरे

gatā ūcurhariṃ devāḥ śūnyā bhūstridivaṃ hare

दैत्यस्य दर्शनादेव ब्रह्मणञ्चाब्रवीद्धरिः

daityasya darśanādeva brahmaṇañcābravīddhariḥ

यागार्थं दैत्यदेहं त्वं प्रार्थय त्रिदशैः सह

yāgārthaṃ daityadehaṃ tvaṃ prārthaya tridaśaiḥ saha

तच् छ्रुत्वा ससुरो ब्रह्मा गयासुरमथाब्रवीत्

tac chrutvā sasuro brahmā gayāsuramathābravīt

अतिथिः प्रार्थयामि त्वान्देहं यागाय पावनं

atithiḥ prārthayāmi tvāndehaṃ yāgāya pāvanaṃ

गयासुरस्तथेत्युक्त्वापतत्तस्य शिरस्यथ

gayāsurastathetyuktvāpatattasya śirasyatha

यागं चकार चलिते देहि पूर्णाहुतिं विभुः

yāgaṃ cakāra calite dehi pūrṇāhutiṃ vibhuḥ

पुनर्ब्रह्माब्रवीद्विष्णुं पूर्णकाले ऽसुरो ऽचलत्

punarbrahmābravīdviṣṇuṃ pūrṇakāle 'suro 'calat

शिष्णुर्धर्ममथाहूय प्राह देवमयीं शिलाम्

śiṣṇurdharmamathāhūya prāha devamayīṃ śilām

धारयध्वं सुराः सर्वे यस्यामुपरि सन्तु ते

dhārayadhvaṃ surāḥ sarve yasyāmupari santu te

गदाधरो मदीयाथ मूर्तिः स्थास्यति सामरैः

gadādharo madīyātha mūrtiḥ sthāsyati sāmaraiḥ

धर्मः शिलां देवमयीं तच् छ्रुत्वाधारयत् परां

dharmaḥ śilāṃ devamayīṃ tac chrutvādhārayat parāṃ

या धर्माद्धर्मवत्याञ्च जाता धर्मव्रता सुता

yā dharmāddharmavatyāñca jātā dharmavratā sutā

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रस्तामुवाह तपोन्वितां

marīcirbrahmaṇaḥ putrastāmuvāha taponvitāṃ

यथा हरिः श्रिया रेमे गौर्या शम्भुस् तथा तया

yathā hariḥ śriyā reme gauryā śambhus tathā tayā

कुशपुष्पाद्यरण्याच्च आनीयातिश्रमान्वितः

kuśapuṣpādyaraṇyācca ānīyātiśramānvitaḥ

भुक्त्वा धर्मव्रतां प्राह पादसंवाहनं कुरु

bhuktvā dharmavratāṃ prāha pādasaṃvāhanaṃ kuru

विश्रान्तस्य मुनेः पादौ तथेत्युक्त्वा प्रियाकरोत्

viśrāntasya muneḥ pādau tathetyuktvā priyākarot

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा मुनौ सुप्ते तथागतः

etasminnantare brahmā munau supte tathāgataḥ

धर्मव्रताचिन्तयञ्च किं ब्रह्माणं समर्चये

dharmavratācintayañca kiṃ brahmāṇaṃ samarcaye

पादसंवाहनं कुर्वे ब्रह्मा पूज्यो गुरोर्गुरुः

pādasaṃvāhanaṃ kurve brahmā pūjyo gurorguruḥ

विचिन्त्य पूजयामास ब्रह्माणं चार्हणादिभिः

vicintya pūjayāmāsa brahmāṇaṃ cārhaṇādibhiḥ

मरीचिस्तामपश्यत् स शशापोक्तिव्यतिक्रमात्

marīcistāmapaśyat sa śaśāpoktivyatikramāt

शिला भविष्यसि क्रोधाद्धर्मव्रताब्रवीच्च तं

śilā bhaviṣyasi krodhāddharmavratābravīcca taṃ

पादाभ्यङ्गं परित्यज्य त्वद्गुरुः पूजितो मया

pādābhyaṅgaṃ parityajya tvadguruḥ pūjito mayā

अदोषाहं यतस्त्वं हि शापं प्राप्स्यसि शङ्करात्

adoṣāhaṃ yatastvaṃ hi śāpaṃ prāpsyasi śaṅkarāt

धर्मव्रता पृथक् शापं धारयित्वाग्रिमध्यगात्

dharmavratā pṛthak śāpaṃ dhārayitvāgrimadhyagāt

तपश् चचार वर्षाणां सहस्राण्ययुतानि च

tapaś cacāra varṣāṇāṃ sahasrāṇyayutāni ca

ततो विष्ण्वादयो देवा वरं ब्रूहीति चाब्रुवन्

tato viṣṇvādayo devā varaṃ brūhīti cābruvan

धर्मव्रताब्रवीद्देवान् शापन्निर्वर्तयन्तु मे

dharmavratābravīddevān śāpannirvartayantu me

दत्तो मरीचिना शापो भविष्यति न चान्यथा

datto marīcinā śāpo bhaviṣyati na cānyathā

शिला पवित्रा देवाङ्घ्रिलक्षिता त्वं भविष्यसि

śilā pavitrā devāṅghrilakṣitā tvaṃ bhaviṣyasi

देवव्रता देवशिला सर्वदेवादिरूपिणी

devavratā devaśilā sarvadevādirūpiṇī

सर्वदेवमयी पुण्या निश् चलायारसुस्य हि

sarvadevamayī puṇyā niś calāyārasusya hi

यदि तुष्टास्थ मे सर्वे मयि तिष्ठन्तु सर्वदा

yadi tuṣṭāstha me sarve mayi tiṣṭhantu sarvadā

ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्राद्या गौरीलक्ष्मीमुखाः सुराः

brahmā viṣṇuś ca rudrādyā gaurīlakṣmīmukhāḥ surāḥ

देवव्रतावचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा दिवङ्गताः

devavratāvacaḥ śrutvā tathetyuktvā divaṅgatāḥ

सा धर्मणासुरस्यास्य धृता देवमयी शिला

sā dharmaṇāsurasyāsya dhṛtā devamayī śilā

सशिलश् चलितो दैत्यः स्थिता रुद्रादयस्ततः

saśilaś calito daityaḥ sthitā rudrādayastataḥ

सदेवश् चलितो दैत्यस्ततो देवैः प्रसादितः

sadevaś calito daityastato devaiḥ prasāditaḥ

क्षीराब्धिगो हरिः प्रादात् स्वमूर्तिं श्रीगदाधरं

kṣīrābdhigo hariḥ prādāt svamūrtiṃ śrīgadādharaṃ

गच्छन्तु भोः स्वयं यास्यं मूर्त्या वै देवगम्यया

gacchantu bhoḥ svayaṃ yāsyaṃ mūrtyā vai devagamyayā

स्थितो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तोभयात्मकः

sthito gadādharo devo vyaktāvyaktobhayātmakaḥ

निश् चलार्थं स्वयं देवः स्थित आदिगदाधरः

niś calārthaṃ svayaṃ devaḥ sthita ādigadādharaḥ

गदो नामासुरो दैत्यः स हतो विष्णुना पुरा

gado nāmāsuro daityaḥ sa hato viṣṇunā purā

तदस्थिनिर्मिता चाद्या गदा या विश्वकर्मणा

tadasthinirmitā cādyā gadā yā viśvakarmaṇā

आद्यया गदया हेतिप्रमुखा राक्षसा हताः

ādyayā gadayā hetipramukhā rākṣasā hatāḥ

गदाधरेण विधिवत् तस्मादादिगधाधरः

gadādhareṇa vidhivat tasmādādigadhādharaḥ

देवमय्यां शिलायां च स्थिते चादिगदाधरे

devamayyāṃ śilāyāṃ ca sthite cādigadādhare

गयासुरे निश् चलेय ब्रह्मा पूर्णाहुतिं ददौ

gayāsure niś caleya brahmā pūrṇāhutiṃ dadau

गयासुरो ऽब्रवीद्देवान् किमर्थं वञ्चितो ह्य् अहं

gayāsuro 'bravīddevān kimarthaṃ vañcito hy ahaṃ

विष्णोर्वचनमात्रेण किन्नस्यान्निश् चलोह्यहं

viṣṇorvacanamātreṇa kinnasyānniś calohyahaṃ

आक्रान्तो यद्यहं देवा दातुमर्हत मे वरं

ākrānto yadyahaṃ devā dātumarhata me varaṃ

तीर्थस्य करणे यत् त्वमस्माभिर् निश् चलीकृतः

tīrthasya karaṇe yat tvamasmābhir niś calīkṛtaḥ

विष्णोः शम्भोर्ब्रह्मणश् च क्षेत्रं तव भविष्यति

viṣṇoḥ śambhorbrahmaṇaś ca kṣetraṃ tava bhaviṣyati

प्रसिद्धं सर्वतीर्थेभ्यः पित्रादेर्ब्रह्मलोकदं

prasiddhaṃ sarvatīrthebhyaḥ pitrāderbrahmalokadaṃ

इत्युक्त्वा ते स्थिता देवा देव्यस्तीर्थादयः स्थिताः

ityuktvā te sthitā devā devyastīrthādayaḥ sthitāḥ

यागं कृत्वा ददौ ब्रह्मा ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां तदा

yāgaṃ kṛtvā dadau brahmā ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ tadā

पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं पञ्चाशत् पञ्च चार्पयेत्

pañcakrośaṃ gayākṣetraṃ pañcāśat pañca cārpayet

ग्रामान् स्वर्णगिरीन् कृत्वा नदीर्दुग्धमधुश्रवाः

grāmān svarṇagirīn kṛtvā nadīrdugdhamadhuśravāḥ

सरोवराणि दध्याज्यैर् बहूनन्नादिपर्वतान्

sarovarāṇi dadhyājyair bahūnannādiparvatān

कामधेनुं कल्पतरुं स्वर्णरूप्यगृहाणि च

kāmadhenuṃ kalpataruṃ svarṇarūpyagṛhāṇi ca

न याचयन्तु विप्रेन्द्रा अल्पानुक्त्वा ददौ प्रभुः

na yācayantu viprendrā alpānuktvā dadau prabhuḥ

धर्मयागे प्रलोभात्तु प्रतिगृह्य धनादिकं

dharmayāge pralobhāttu pratigṛhya dhanādikaṃ

स्थिता यदा गयायान्ते शप्ताते ब्रह्मणा तदा

sthitā yadā gayāyānte śaptāte brahmaṇā tadā

विद्याविवर्जिता यूयं तृष्णायुक्ता भविष्यथ

vidyāvivarjitā yūyaṃ tṛṣṇāyuktā bhaviṣyatha

दुग्धादिवर्जिता नद्यः शैलाः पाषाणरूपिणः

dugdhādivarjitā nadyaḥ śailāḥ pāṣāṇarūpiṇaḥ

ब्रह्माणं ब्राह्मणश्चोचुर् नष्टं शापेन शाखिलं

brahmāṇaṃ brāhmaṇaścocur naṣṭaṃ śāpena śākhilaṃ

जीवनाय प्रसादन्नः कुरु विप्रांश् च सो ऽब्रवीत्

jīvanāya prasādannaḥ kuru viprāṃś ca so 'bravīt

तीर्थोपजीविका यूयं सचन्द्रार्कं भविष्यथ

tīrthopajīvikā yūyaṃ sacandrārkaṃ bhaviṣyatha

ये युष्मान् पूजयिष्यन्ति गयायामागता नराः

ye yuṣmān pūjayiṣyanti gayāyāmāgatā narāḥ

हव्यकव्यैर् धनैः श्रद्धैस्तेषां कुलशतं व्रजेत्

havyakavyair dhanaiḥ śraddhaisteṣāṃ kulaśataṃ vrajet

नरकात् स्वर्गलोकाय स्वर्गलोकात् पराङ्गतिं

narakāt svargalokāya svargalokāt parāṅgatiṃ

गयोपि चाकरोद्यागं बह्वन्नं बहुदक्षिणं

gayopi cākarodyāgaṃ bahvannaṃ bahudakṣiṇaṃ

गया पुरी तेन नाम्ना पाण्डवा ईजिरे हरिं

gayā purī tena nāmnā pāṇḍavā ījire hariṃ