Aṃśa 6 · Chapter 2

व्यासश् चाह महाबुद्धिर् यद् अत्रैव हि वस्तुनि तच् छ्रूयतां महाभाग गदतो मम तत्त्वतः ॥

vyāsaś cāha mahābuddhir yad atraiva hi vastuni tac chrūyatāṃ mahābhāga gadato mama tattvataḥ //

कस्मिन् काले ऽल्पको धर्मो ददाति सुमहत् फलम् मुनीनाम् अप्य् अभूद् वादः कैश् चासौ क्रियते सुखम् ॥

kasmin kāle 'lpako dharmo dadāti sumahat phalam munīnām apy abhūd vādaḥ kaiś cāsau kriyate sukham //

संदेहनिर्णयार्थाय वेदव्यासं महामुनिम् ययुस् ते संशयं प्रष्टुं मैत्रेय मुनिपुंगवाः ॥

saṃdehanirṇayārthāya vedavyāsaṃ mahāmunim yayus te saṃśayaṃ praṣṭuṃ maitreya munipuṃgavāḥ //

ददृशुस् ते मुनिं तत्र जाह्नवीसलिले द्विज वेदव्यासं महाभागम् अर्धस्नातं सुतं मम ॥

dadṛśus te muniṃ tatra jāhnavīsalile dvija vedavyāsaṃ mahābhāgam ardhasnātaṃ sutaṃ mama //

स्नानावसानं ते तस्य प्रतीक्षन्तो महर्षयः तस्थुस् तटे महानद्यास् तरुषण्डम् उपाश्रिताः ॥

snānāvasānaṃ te tasya pratīkṣanto maharṣayaḥ tasthus taṭe mahānadyās taruṣaṇḍam upāśritāḥ //

मग्नो ऽथ जाह्नवीतोयाद् उत्थायाह सुतो मम व्यासः साधुः कलिः साधुर् इत्य् एवं शृण्वतां वचः तेषां मुनीनां भूयश् च ममज्ज स नदीजले ॥

magno 'tha jāhnavītoyād utthāyāha suto mama vyāsaḥ sādhuḥ kaliḥ sādhur ity evaṃ śṛṇvatāṃ vacaḥ teṣāṃ munīnāṃ bhūyaś ca mamajja sa nadījale //

उत्थाय साधु साध्व् इति शूद्र धन्यो ऽसि चाब्रवीत् ॥

utthāya sādhu sādhv iti śūdra dhanyo 'si cābravīt //

निमग्नश् च समुत्थाय पुनः प्राह महामुनिः योषितः साधु धन्यास् तास् ताभ्यो धन्यतरो ऽस्ति कः ॥

nimagnaś ca samutthāya punaḥ prāha mahāmuniḥ yoṣitaḥ sādhu dhanyās tās tābhyo dhanyataro 'sti kaḥ //

ततः स्नात्वा यथान्यायम् आचान्तं तं कृतक्रियम् उपतस्थुर् महाभागा मुनयस् ते सुतं मम ॥

tataḥ snātvā yathānyāyam ācāntaṃ taṃ kṛtakriyam upatasthur mahābhāgā munayas te sutaṃ mama //

कृतसंवन्दनांश् चाह कृतासनपरिग्रहान् किमर्थम् आगता यूयम् इति सत्यवतीसुतः ॥

kṛtasaṃvandanāṃś cāha kṛtāsanaparigrahān kimartham āgatā yūyam iti satyavatīsutaḥ //

तम् ऊचुः संशयं प्रष्टुं भवन्तं वयम् आगताः अलं तेनास्तु तावन् नः कथ्यताम् अपरं त्वया ॥

tam ūcuḥ saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantaṃ vayam āgatāḥ alaṃ tenāstu tāvan naḥ kathyatām aparaṃ tvayā //

कलिः साध्व् इति यत् प्रोक्तं शूद्रः साध्व् इति योषितः यच् चाह भगवान् साधु धन्याश् चेति पुनः पुनः ॥

kaliḥ sādhv iti yat proktaṃ śūdraḥ sādhv iti yoṣitaḥ yac cāha bhagavān sādhu dhanyāś ceti punaḥ punaḥ //

तत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामो न चेद् गुह्यं महामुने तत् कथ्यतां ततो हृत्स्थं पृच्छामस् त्वां प्रयोजनम् ॥

tat sarvaṃ śrotum icchāmo na ced guhyaṃ mahāmune tat kathyatāṃ tato hṛtsthaṃ pṛcchāmas tvāṃ prayojanam //

इत्य् उक्तो मुनिभिर् व्यासः प्रहस्येदम् अथाब्रवीत् श्रूयतां भो मुनिश्रेष्ठा यद् उक्तं साधु साध्व् इति ॥

ity ukto munibhir vyāsaḥ prahasyedam athābravīt śrūyatāṃ bho muniśreṣṭhā yad uktaṃ sādhu sādhv iti //

यत् कृते दशभिर् वर्षैस् त्रेतायां हायनेन तत् द्वापरे तच् च मासेन अहोरात्रेण तत् कलौ ॥

yat kṛte daśabhir varṣais tretāyāṃ hāyanena tat dvāpare tac ca māsena ahorātreṇa tat kalau //

तपसो ब्रह्मचर्यस्य जपादेश् च फलं द्विजाः प्राप्नोति पुरुषस् तेन कलिः साध्व् इति भाषितम् ॥

tapaso brahmacaryasya japādeś ca phalaṃ dvijāḥ prāpnoti puruṣas tena kaliḥ sādhv iti bhāṣitam //

ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैस् त्रेतायां द्वापरे ऽर्चयन् यद् आप्नोति तद् आप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥

dhyāyan kṛte yajan yajñais tretāyāṃ dvāpare 'rcayan yad āpnoti tad āpnoti kalau saṃkīrtya keśavam //

धर्मोत्कर्षम् अतीवात्र प्राप्नोति पुरुषः कलौ स्वल्पायासेन धर्मज्ञास् तेन तुष्टो ऽस्म्य् अहं कलेः ॥

dharmotkarṣam atīvātra prāpnoti puruṣaḥ kalau svalpāyāsena dharmajñās tena tuṣṭo 'smy ahaṃ kaleḥ //

व्रतचर्योपहारैश् च ग्राह्यो वेदो द्विजातिभिः ततः स्वधर्मसंप्राप्तैर् यष्टव्यं विधिवद् धनैः ॥

vratacaryopahāraiś ca grāhyo vedo dvijātibhiḥ tataḥ svadharmasaṃprāptair yaṣṭavyaṃ vidhivad dhanaiḥ //

वृथा कथा वृथा भोज्यं वृथेज्या च द्विजन्मनाम् पतनाय तथा भाव्यं तैस् तु संयमिभिः सदा ॥

vṛthā kathā vṛthā bhojyaṃ vṛthejyā ca dvijanmanām patanāya tathā bhāvyaṃ tais tu saṃyamibhiḥ sadā //

असम्यक्करणे दोषस् तेषां सर्वेषु वस्तुषु भोज्यपेयादिकं चैषां नेच्छाप्राप्तिकरं द्विजाः ॥

asamyakkaraṇe doṣas teṣāṃ sarveṣu vastuṣu bhojyapeyādikaṃ caiṣāṃ necchāprāptikaraṃ dvijāḥ //

पारतन्त्र्यं समस्तेषु तेषां कार्येषु वै ततः जयन्ति ते निजांल् लोकान् क्लेशेन महता द्विजाः ॥

pāratantryaṃ samasteṣu teṣāṃ kāryeṣu vai tataḥ jayanti te nijāṃl lokān kleśena mahatā dvijāḥ //

द्विजशुश्रूषयैवैष पाकयज्ञाधिकारवान् निजाञ् जयति वै लोकाञ् शूद्रो धन्यतरस् ततः ॥

dvijaśuśrūṣayaivaiṣa pākayajñādhikāravān nijāñ jayati vai lokāñ śūdro dhanyataras tataḥ //

भक्ष्याभक्ष्येषु नास्यास्ति पेयापेयेषु वै यतः नियमो मुनिशार्दूलास् तेनासौ साध्व् इतीरितम् ॥

bhakṣyābhakṣyeṣu nāsyāsti peyāpeyeṣu vai yataḥ niyamo muniśārdūlās tenāsau sādhv itīritam //

स्वधर्मस्याविरोधेन नरैर् लब्धं धनं सदा प्रतिपाद्यं च पात्रेषु यष्टव्यं च यथाविधि ॥

svadharmasyāvirodhena narair labdhaṃ dhanaṃ sadā pratipādyaṃ ca pātreṣu yaṣṭavyaṃ ca yathāvidhi //

तस्यार्जने महान् क्लेशः पालने च द्विजोत्तमाः तथासद्विनियोगाय विज्ञेयं गहनं नृणाम् ॥

tasyārjane mahān kleśaḥ pālane ca dvijottamāḥ tathāsadviniyogāya vijñeyaṃ gahanaṃ nṛṇām //

एभिर् अन्यैस् तथा क्लेशैः पुरुषो द्विजसत्तमाः निजाञ् जयति वै लोकान् प्राजापत्यादिकान् क्रमात् ॥

ebhir anyais tathā kleśaiḥ puruṣo dvijasattamāḥ nijāñ jayati vai lokān prājāpatyādikān kramāt //

योषिच् छुश्रूषणं भर्तुः कर्मणा मनसा गिरा कुर्वती समवाप्नोति तत्सालोक्यं यतो द्विजाः ॥

yoṣic chuśrūṣaṇaṃ bhartuḥ karmaṇā manasā girā kurvatī samavāpnoti tatsālokyaṃ yato dvijāḥ //

नातिक्लेशेन महता तान् एव पुरुषो यथा तृतीयं व्याहृतं तेन मया साध्व् इति योषिताम् ॥

nātikleśena mahatā tān eva puruṣo yathā tṛtīyaṃ vyāhṛtaṃ tena mayā sādhv iti yoṣitām //

एतद् वः कथितं विप्रा यन्निमित्तम् इहागताः तत् पृच्छत यथाकामं अहं वक्ष्यामि वः स्फुटम् ॥

etad vaḥ kathitaṃ viprā yannimittam ihāgatāḥ tat pṛcchata yathākāmaṃ ahaṃ vakṣyāmi vaḥ sphuṭam //

ततस् ते मुनयः प्रोचुर् यत् प्रष्टव्यं महामुने अन्यस्मिन्न् एव तत् प्रश्ने यथावत् कथितं त्वया ॥

tatas te munayaḥ procur yat praṣṭavyaṃ mahāmune anyasminn eva tat praśne yathāvat kathitaṃ tvayā //

ततः प्रहस्य तान् प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः विस्मयोत्फुल्लनयनांस् तापसांस् तान् उपागतान् ॥

tataḥ prahasya tān prāha kṛṣṇadvaipāyano muniḥ vismayotphullanayanāṃs tāpasāṃs tān upāgatān //

मयैष भवतां प्रश्नो ज्ञातो दिव्येन चक्षुषा ततो हि वः प्रसङ्गेन साधु साध्व् इति भाषितम् ॥

mayaiṣa bhavatāṃ praśno jñāto divyena cakṣuṣā tato hi vaḥ prasaṅgena sādhu sādhv iti bhāṣitam //

स्वल्पेन हि प्रयत्नेन धर्मः सिध्यति वै कलौ नरैर् आत्मगुणाम्भोभिः क्षालिताखिलकिल्बिषैः ॥

svalpena hi prayatnena dharmaḥ sidhyati vai kalau narair ātmaguṇāmbhobhiḥ kṣālitākhilakilbiṣaiḥ //

शूद्रैश् च द्विजशुश्रूषातत्परैर् मुनिसत्तमाः तथा स्त्रीभिर् अनायासात् पतिशुश्रूषयैव हि ॥

śūdraiś ca dvijaśuśrūṣātatparair munisattamāḥ tathā strībhir anāyāsāt patiśuśrūṣayaiva hi //

ततस् त्रितयम् अप्य् एतन् मम धन्यतमं मतम् धर्मसंसाधने क्लेशो द्विजातीनां कृतादिषु ॥

tatas tritayam apy etan mama dhanyatamaṃ matam dharmasaṃsādhane kleśo dvijātīnāṃ kṛtādiṣu //

भवद्भिर् यद् अभिप्रेतं तद् एतत् कथितं मया अपृष्टेनापि धर्मज्ञाः किम् अन्यत् क्रियतां द्विजाः ॥

bhavadbhir yad abhipretaṃ tad etat kathitaṃ mayā apṛṣṭenāpi dharmajñāḥ kim anyat kriyatāṃ dvijāḥ //

ततः संपूज्य ते व्यासं प्रशशंसुः पुनः पुनः यथागतं द्विजा जग्मुर् व्यासोक्तिक्षतसंशयाः ॥

tataḥ saṃpūjya te vyāsaṃ praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ yathāgataṃ dvijā jagmur vyāsoktikṣatasaṃśayāḥ //

भवतो ऽपि महाभाग रहस्यं कथितं मया अत्यन्तदुष्टस्य कलेर् अयम् एको महान् गुणः ॥

bhavato 'pi mahābhāga rahasyaṃ kathitaṃ mayā atyantaduṣṭasya kaler ayam eko mahān guṇaḥ //

यच् चाहं भवता पृष्टो जगताम् उपसंहृतिम् प्राकृताम् अन्तरालां च ताम् अप्य् एष वदामि ते ॥

yac cāhaṃ bhavatā pṛṣṭo jagatām upasaṃhṛtim prākṛtām antarālāṃ ca tām apy eṣa vadāmi te //