सर्वेषाम् एव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको मतः ॥
sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisaṃcaraḥ naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko mataḥ //
ब्राह्मो नैमित्तिकस् तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः आत्यन्तिकश् च मोक्षाख्यः प्राकृतो द्विपरार्धिकः ॥
brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ ātyantikaś ca mokṣākhyaḥ prākṛto dviparārdhikaḥ //
परार्धसंख्यां भगवन् ममाचक्ष्व यया तु सः द्विगुणीकृतया ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः ॥
parārdhasaṃkhyāṃ bhagavan mamācakṣva yayā tu saḥ dviguṇīkṛtayā jñeyaḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ //
स्थानात् स्थानं दशगुणम् एकस्माद् गण्यते द्विज ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धम् अभिधीयते ॥
sthānāt sthānaṃ daśaguṇam ekasmād gaṇyate dvija tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate //
परार्धद्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विज तदाव्यक्ते ऽखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयम् एति वै ॥
parārdhadviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvija tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ svahetau layam eti vai //
निमेषो मानुषो यो ऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास् तथा कला ॥
nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā //
नाडिका तु प्रमाणेन कला दश च पञ्च च ॥
nāḍikā tu pramāṇena kalā daśa ca pañca ca //
उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्य् अर्धत्रयोदश हेममाषैः कृतच्छिद्रं चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस् तु स स्मृतः ॥
unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa hemamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ caturbhiś caturaṅgulaiḥ māgadhena pramāṇena jalaprasthas tu sa smṛtaḥ //
नाडिकाभ्याम् अथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तम अहोरात्रं मुहूर्तास् तु त्रिंशन् मासो दिनैस् तथा ॥
nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattama ahorātraṃ muhūrtās tu triṃśan māso dinais tathā //
मासैर् द्वादशभिर् वर्षम् अहोरात्रं तु तद् दिवि त्रिभिर् वर्षशतैर् वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम् ॥
māsair dvādaśabhir varṣam ahorātraṃ tu tad divi tribhir varṣaśatair varṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām //
तैस् तु द्वादशसाहस्रैश् चतुर्युगम् उदाहृतम् चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम् ॥
tais tu dvādaśasāhasraiś caturyugam udāhṛtam caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam //
स कल्पस् तत्र मनवश् चतुर्दश महामुने तदन्ते चैव मैत्रेय ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ॥
sa kalpas tatra manavaś caturdaśa mahāmune tadante caiva maitreya brāhmo naimittiko layaḥ //
तस्य स्वरूपम् अत्युग्रं मैत्रेय गदतो मम शृणुष्व प्राकृतं भूयस् तव वक्ष्याम्य् अहं लयम् ॥
tasya svarūpam atyugraṃ maitreya gadato mama śṛṇuṣva prākṛtaṃ bhūyas tava vakṣyāmy ahaṃ layam //
चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले अनावृष्टिर् अतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ॥
caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale anāvṛṣṭir atīvogrā jāyate śatavārṣikī //
ततो यान्य् अल्पसाराणि तानि सत्त्वान्य् अशेषतः क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठ पार्थिवान्य् अनुपीडनात् ॥
tato yāny alpasārāṇi tāni sattvāny aśeṣataḥ kṣayaṃ yānti muniśreṣṭha pārthivāny anupīḍanāt //
ततः स भगवान् कृष्णो रुद्ररूपधरो ऽव्ययः क्षयाय यतते कर्तुम् आत्मस्थाः सकलाः प्रजाः ॥
tataḥ sa bhagavān kṛṣṇo rudrarūpadharo 'vyayaḥ kṣayāya yatate kartum ātmasthāḥ sakalāḥ prajāḥ //
ततः स भगवान् विष्णुर् भानोः सप्तसु रश्मिषु ॥
tataḥ sa bhagavān viṣṇur bhānoḥ saptasu raśmiṣu //
स्थितः पिबत्य् अशेषाणि जलानि मुनिसत्तम ॥
sthitaḥ pibaty aśeṣāṇi jalāni munisattama //
पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूमिगतानि वै शोषं नयति मैत्रेय समस्तं पृथिवीतलम् ॥
pītvāmbhāṃsi samastāni prāṇibhūmigatāni vai śoṣaṃ nayati maitreya samastaṃ pṛthivītalam //
समुद्रान् सरितः शैलान् शैलप्रस्रवणानि च पातालेषु च यत् तोयं तत् सर्वं नयति क्षयम् ॥
samudrān saritaḥ śailān śailaprasravaṇāni ca pātāleṣu ca yat toyaṃ tat sarvaṃ nayati kṣayam //
ततस् तस्यानुभावेन तोयाहारोपबृंहिताः त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः ॥
tatas tasyānubhāvena toyāhāropabṛṃhitāḥ ta eva raśmayaḥ sapta jāyante sapta bhāskarāḥ //
अधश् चोर्ध्वं च ते दीप्तास् ततः सप्त दिवाकराः दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज ॥
adhaś cordhvaṃ ca te dīptās tataḥ sapta divākarāḥ dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvija //
दह्यमानं तु तैर् दीप्तैस् त्रैलोक्यं द्विज भास्करैः साद्रिनद्यर्णवाभोगं निःस्नेहम् अभिजायते ॥
dahyamānaṃ tu tair dīptais trailokyaṃ dvija bhāskaraiḥ sādrinadyarṇavābhogaṃ niḥsneham abhijāyate //
ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यम् अखिलं द्विज भवत्य् एषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः ॥
tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyam akhilaṃ dvija bhavaty eṣā ca vasudhā kūrmapṛṣṭhopamākṛtiḥ //
ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ भूत्वा सर्वहरो हरिः शेषाहिश्वाससंभूतः पातालानि दहत्य् अधः ॥
tataḥ kālāgnirudro 'sau bhūtvā sarvaharo hariḥ śeṣāhiśvāsasaṃbhūtaḥ pātālāni dahaty adhaḥ //
पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् भूमिम् अभ्येत्य सकलं बभस्ति वसुधातलम् ॥
pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān bhūmim abhyetya sakalaṃ babhasti vasudhātalam //
भुवर्लोकं ततः सर्वं स्वर्लोकं च सुदारुणः ज्वालामालामहावर्तस् तत्रैव परिवर्तते ॥
bhuvarlokaṃ tataḥ sarvaṃ svarlokaṃ ca sudāruṇaḥ jvālāmālāmahāvartas tatraiva parivartate //
अम्बरीषम् इवाभाति त्रैलोक्यम् अखिलं तदा ज्वालावर्तपरीवारम् उपक्षीणचराचरम् ॥
ambarīṣam ivābhāti trailokyam akhilaṃ tadā jvālāvartaparīvāram upakṣīṇacarācaram //
ततस् तापपरीतास् तु लोकद्वयनिवासिनः कृताधिकारा गच्छन्ति महर्लोकं महामुने ॥
tatas tāpaparītās tu lokadvayanivāsinaḥ kṛtādhikārā gacchanti maharlokaṃ mahāmune //
तस्माद् अपि महातापतप्ता लोकास् ततः परम् गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्त्या परैषिणः ॥
tasmād api mahātāpataptā lokās tataḥ param gacchanti janalokaṃ te daśāvṛttyā paraiṣiṇaḥ //
ततो दग्ध्वा जगत् सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः मुखनिश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तम ॥
tato dagdhvā jagat sarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ mukhaniśvāsajān meghān karoti munisattama //
ततो गजकुलप्रख्यास् तडिद्वन्तो निनादिनः उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः ॥
tato gajakulaprakhyās taḍidvanto ninādinaḥ uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ //
केचिन् नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसंनिभाः धूम्रवर्णा घनाः केचित् केचित् पीताः पयोधराः ॥
kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasaṃnibhāḥ dhūmravarṇā ghanāḥ kecit kecit pītāḥ payodharāḥ //
केचिद् रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास् तथा केचिद् वैडूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः क्वचित् ॥
kecid rāsabhavarṇābhā lākṣārasanibhās tathā kecid vaiḍūryasaṃkāśā indranīlanibhāḥ kvacit //
शङ्खकुन्दनिभाश् चान्ये जात्यञ्जननिभास् तथा इन्द्रगोपनिभाः केचिन् मनःशिलनिभास् तथा ॥
śaṅkhakundanibhāś cānye jātyañjananibhās tathā indragopanibhāḥ kecin manaḥśilanibhās tathā //
चाषपत्रनिभाः केचिद् उत्तिष्ठन्ति घना घनाः केचित् पुरवराकाराः केचित् पर्वतसंनिभाः ॥
cāṣapatranibhāḥ kecid uttiṣṭhanti ghanā ghanāḥ kecit puravarākārāḥ kecit parvatasaṃnibhāḥ //
कूटागारनिभाश् चान्ये केचित् स्थलनिभा घनाः महारावा महाकायाः पूरयन्ति नभस्तलम् ॥
kūṭāgāranibhāś cānye kecit sthalanibhā ghanāḥ mahārāvā mahākāyāḥ pūrayanti nabhastalam //
वर्षन्तस् ते महासारास् तम् अग्निम् अतिभैरवम् ॥
varṣantas te mahāsārās tam agnim atibhairavam //
शमयन्त्य् अखिलं विप्र त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम् ॥
śamayanty akhilaṃ vipra trailokyāntaravistṛtam //
नष्टे चाग्नौ शतं ते ऽपि वर्षाणाम् अधिकं घनाः प्लावयन्तो जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तम ॥
naṣṭe cāgnau śataṃ te 'pi varṣāṇām adhikaṃ ghanāḥ plāvayanto jagat sarvaṃ varṣanti munisattama //
धाराभिर् अक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलां भुवम् भुवर्लोकं तथैवोर्ध्वं प्लावयन्ति दिवं द्विज ॥
dhārābhir akṣamātrābhiḥ plāvayitvākhilāṃ bhuvam bhuvarlokaṃ tathaivordhvaṃ plāvayanti divaṃ dvija //
अन्धकारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणाम् अधिकं शतम् ॥
andhakārīkṛte loke naṣṭe sthāvarajaṅgame varṣanti te mahāmeghā varṣāṇām adhikaṃ śatam //
[[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे तृतीयो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ ]]