सूर्यस्य भगवन् वंशः कथितो भवता मम सोमस्य वंशे त्व् अखिलाञ् श्रोतुम् इच्छामि पार्थिवान् ॥
sūryasya bhagavan vaṃśaḥ kathito bhavatā mama somasya vaṃśe tv akhilāñ śrotum icchāmi pārthivān //
कीर्त्यते स्थिरकीर्तीनां येषाम् अद्यापि संततिः प्रसादसुमुखस् तन् मे ब्रह्मन्न् आख्यातुम् अर्हसि ॥
kīrtyate sthirakīrtīnāṃ yeṣām adyāpi saṃtatiḥ prasādasumukhas tan me brahmann ākhyātum arhasi //
श्रूयतां मुनिशार्दूल वंशः प्रथिततेजसः । सोमस्यानुक्रमात् ख्याता यत्रोर्वीपतयो ऽभवन् ॥
śrūyatāṃ muniśārdūla vaṃśaḥ prathitatejasaḥ | somasyānukramāt khyātā yatrorvīpatayo 'bhavan ||
अयं हि वंशो ऽतिबलपराक्रमद्युतिशीलचेष्टावद्भिर् अतिगुणान्वितैर् नहुषययातिकार्तवीर्यार्जुनादिभिर् भूपालैर् अलंकृतः । तम् अहं कथयामि श्रूयताम् ॥
ayaṃ hi vaṃśo 'tibalaparākramadyutiśīlaceṣṭāvadbhir atiguṇānvitair nahuṣayayātikārtavīryārjunādibhir bhūpālair alaṃkṛtaḥ | tam ahaṃ kathayāmi śrūyatām ||
अखिलजगत्स्रष्टुर् भगवन्नारायणनाभिसरोजिनीसमुद्भवाब्जयोनेर् ब्रह्मणः पुत्रो ऽत्रिर् अत्रेः सोमः ॥
akhilajagatsraṣṭur bhagavannārāyaṇanābhisarojinīsamudbhavābjayoner brahmaṇaḥ putro 'trir atreḥ somaḥ ||
तं च भगवान् अब्जयोनिर् अशेषौषधीद्विजनक्षत्राणाम् आधिपत्ये ऽभ्यषेचयत् ॥
taṃ ca bhagavān abjayonir aśeṣauṣadhīdvijanakṣatrāṇām ādhipatye 'bhyaṣecayat ||
स च राजसूयम् अकरोत् । तत्प्रभावाद् अत्युत्कृष्टाधिपत्याधिष्ठातृत्वाच् चैनं मद आविवेश ॥
sa ca rājasūyam akarot | tatprabhāvād atyutkṛṣṭādhipatyādhiṣṭhātṛtvāc cainaṃ mada āviveśa ||
मदावलेपाच् चासौ सकलदेवगुरोर् बृहस्पतेस् तारां नाम पत्नीं जहार ॥
madāvalepāc cāsau sakaladevaguror bṛhaspates tārāṃ nāma patnīṃ jahāra ||
बहुशस् तु बृहस्पतिचोदितेन भगवता ब्रह्मणा चोद्यमानः सकलैश् च देवर्षिभिर् याच्यमानो ऽपि न मुमोच ॥
bahuśas tu bṛhaspaticoditena bhagavatā brahmaṇā codyamānaḥ sakalaiś ca devarṣibhir yācyamāno 'pi na mumoca ||
तस्य च बृहस्पतिद्वेषाद् उशना पार्ष्णिग्राहो ऽभवत् ॥
tasya ca bṛhaspatidveṣād uśanā pārṣṇigrāho 'bhavat ||
अङ्गिरः सकाशाद् उपलब्धविद्यो भगवान् रुद्रो बृहस्पतेः सहाय्यम् अकरोत् ॥
aṅgiraḥ sakāśād upalabdhavidyo bhagavān rudro bṛhaspateḥ sahāyyam akarot ||
यतश् चोशना ततो जम्भकुम्भाद्याः समस्ता एव दैत्यदानवनिकाया महान्तम् उद्यमं चक्रुः । बृहस्पतेर् अपि सकलदेवसैन्यसहायः शक्रो ऽभवत् ॥
yataś cośanā tato jambhakumbhādyāḥ samastā eva daityadānavanikāyā mahāntam udyamaṃ cakruḥ | bṛhaspater api sakaladevasainyasahāyaḥ śakro 'bhavat ||
एवं च तयोर् अतीवोग्रः संग्रामस् तारानिमित्तस् तारकामयो नामाभवत् । ततः समस्तशस्त्राण्य् असुरेषु रुद्रपुरोगमा देवा देवेषु चाशेषदानवा मुमुचुः ॥
evaṃ ca tayor atīvograḥ saṃgrāmas tārānimittas tārakāmayo nāmābhavat | tataḥ samastaśastrāṇy asureṣu rudrapurogamā devā deveṣu cāśeṣadānavā mumucuḥ ||
एवं च देवासुराहवक्षोभक्षुब्धहृदयम् अशेषं एव जगद् ब्रह्माणं शरणं जगाम ॥
evaṃ ca devāsurāhavakṣobhakṣubdhahṛdayam aśeṣaṃ eva jagad brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagāma ||
ततश् च भगवान् अप्य् उशनसं शंकरम् असुरान् देवांश् च निवार्य बृहस्पतये ताराम् अददात् । तां चान्तःप्रसवाम् अवलोक्य बृहस्पतिर् आह ॥
tataś ca bhagavān apy uśanasaṃ śaṃkaram asurān devāṃś ca nivārya bṛhaspataye tārām adadāt | tāṃ cāntaḥprasavām avalokya bṛhaspatir āha ||
नैष मम क्षेत्रे भवत्यान्यस्य सुतो धार्यः समुत्सृजैनम् अलम् अतिधार्ष्ट्येनेति ॥
naiṣa mama kṣetre bhavatyānyasya suto dhāryaḥ samutsṛjainam alam atidhārṣṭyeneti ||
सा च तेनैवम् उक्तातिपतिव्रता भर्तृवचनात् तम् ईषिकास्तम्बे गर्भम् उत्ससर्ज ॥
sā ca tenaivam uktātipativratā bhartṛvacanāt tam īṣikāstambe garbham utsasarja ||
स चोत्सृष्टमात्र एवातितेजसा देवानां तेजांस्य् आचिक्षेप ॥
sa cotsṛṣṭamātra evātitejasā devānāṃ tejāṃsy ācikṣepa ||
बृहस्पतिम् इन्दुं च तस्य कुमारस्यातिचारुतया साभिलाषौ दृष्ट्वा देवाः समुत्पन्नसंदेहास् तारां पप्रच्छुः ॥
bṛhaspatim induṃ ca tasya kumārasyāticārutayā sābhilāṣau dṛṣṭvā devāḥ samutpannasaṃdehās tārāṃ papracchuḥ ||
सत्यं कथयास्माकम् अतिसुभगे कस्यायम् आत्मजः सोमस्याथ बृहस्पतेः पुत्रः । इत्युक्तापि सा तारा ह्रिया न किंचिद् उवाच । बहुशो ऽप्य् अभिहिता यदासौ देवेभ्यो नाचचक्षे ततश् च स कुमारस् तां शप्तुम् उद्यतः प्राह च । दुष्टे कस्मान् मम तातं नाख्यासि । अद्यैव ते ऽलीकलज्जावत्यास् तथा शास्तिम् अयम् अहं करोमि यथा नैवम् अन्याप्य् अतिमन्थरवचना भविष्यतीति अथ भगवान् पितामहस् तं कुमारं संनिवार्य स्वयम् अपृच्छत् ताराम् । कथय वत्से कस्यायम् आत्मजः सोमस्य अथ बृहस्पतेर् इत्य् उक्ता लज्जाजडम् आह सोमस्येति ॥
satyaṃ kathayāsmākam atisubhage kasyāyam ātmajaḥ somasyātha bṛhaspateḥ putraḥ | ityuktāpi sā tārā hriyā na kiṃcid uvāca | bahuśo 'py abhihitā yadāsau devebhyo nācacakṣe tataś ca sa kumāras tāṃ śaptum udyataḥ prāha ca | duṣṭe kasmān mama tātaṃ nākhyāsi | adyaiva te 'līkalajjāvatyās tathā śāstim ayam ahaṃ karomi yathā naivam anyāpy atimantharavacanā bhaviṣyatīti atha bhagavān pitāmahas taṃ kumāraṃ saṃnivārya svayam apṛcchat tārām | kathaya vatse kasyāyam ātmajaḥ somasya atha bṛhaspater ity uktā lajjājaḍam āha somasyeti ||
ततः स्फुरदुच्छ्वसितामलकपोलकान्तिर् भगवान् उडुपतिस् तम् आलिङ्ग्य कुमारं साधु साधु वत्स प्राज्ञो ऽसीति बुध इति नाम चक्रे ॥
tataḥ sphuraducchvasitāmalakapolakāntir bhagavān uḍupatis tam āliṅgya kumāraṃ sādhu sādhu vatsa prājño 'sīti budha iti nāma cakre ||
स चाख्यातम् एवैतद् यथेलायाम् आत्मजपुरूरवसम् उत्पादयाम् आस । पुरूरवास् त्व् अतिदानशीलो ऽतियज्वातितेजस्वी यं सत्यवादिनम् अतिरूपिणं मित्रावरुणशापान् मानुषे लोके मया वस्तव्यम् इति कृतमतिर् उर्वशी ददर्श ॥
sa cākhyātam evaitad yathelāyām ātmajapurūravasam utpādayām āsa | purūravās tv atidānaśīlo 'tiyajvātitejasvī yaṃ satyavādinam atirūpiṇaṃ mitrāvaruṇaśāpān mānuṣe loke mayā vastavyam iti kṛtamatir urvaśī dadarśa ||
दृष्टमात्रे च यस्मिन्न् अपहाय मानम् अशेषस्वर्गाभिलाषम् अपास्य तन्मनस्का भूत्वा तम् एवोपतस्थे ॥
dṛṣṭamātre ca yasminn apahāya mānam aśeṣasvargābhilāṣam apāsya tanmanaskā bhūtvā tam evopatasthe ||
सो ऽपि च ताम् अतिशयितसकललोकस्त्रीकान्तिसौकुमार्यलावण्यगतिविलासहासादिगुणाम् अवलोक्य तदायत्तचित्तवृत्तिर् बभूव ॥
so 'pi ca tām atiśayitasakalalokastrīkāntisaukumāryalāvaṇyagativilāsahāsādiguṇām avalokya tadāyattacittavṛttir babhūva ||
उभयम् अपि तन्मनस्कम् अनन्यदृष्टि परित्यक्तसमस्तान्यत्प्रयोजनम् अभूत् ॥
ubhayam api tanmanaskam ananyadṛṣṭi parityaktasamastānyatprayojanam abhūt ||
राजा तु प्रागल्भ्यात् ताम् आह ॥
rājā tu prāgalbhyāt tām āha ||
सुभ्रु त्वाम् अहम् अतिकामो ऽस्मि । प्रसीदानुरागम् उद्वहेत्य् उक्ता लज्जावखण्डितम् उर्वशी प्राह ॥
subhru tvām aham atikāmo 'smi | prasīdānurāgam udvahety uktā lajjāvakhaṇḍitam urvaśī prāha ||
भवत्व् एवं यदि मे समयपरिपालनं भवान् करोति ॥
bhavatv evaṃ yadi me samayaparipālanaṃ bhavān karoti ||
आख्याहि मे समयम् इत्य् अथ पृष्टा पुनर् अब्रवीत् । शयनसमीपे ममोरणकद्वयं पुत्रभूतं नापनेयम् । भवांश् च मया नग्नो न द्रष्टव्यः । घृतमात्रं च ममाहार इत्य् एवम् एवेति भूपतिर् आह । तया च सहावनीपतिर् अलकायां चैत्ररथादिवनेष्व् अमलपद्मषण्डेषु सरःस्व् अभिरममाण एकषष्टिवर्षाण्य् अनुदिनप्रवर्धमानप्रमोदो ऽनयत् ॥
ākhyāhi me samayam ity atha pṛṣṭā punar abravīt | śayanasamīpe mamoraṇakadvayaṃ putrabhūtaṃ nāpaneyam | bhavāṃś ca mayā nagno na draṣṭavyaḥ | ghṛtamātraṃ ca mamāhāra ity evam eveti bhūpatir āha | tayā ca sahāvanīpatir alakāyāṃ caitrarathādivaneṣv amalapadmaṣaṇḍeṣu saraḥsv abhiramamāṇa ekaṣaṣṭivarṣāṇy anudinapravardhamānapramodo 'nayat ||
उर्वशी च तदुपभोगात् प्रतिदिनप्रवर्धमानानुरागा अमरलोकवासे ऽपि न स्पृहां चकार ॥
urvaśī ca tadupabhogāt pratidinapravardhamānānurāgā amaralokavāse 'pi na spṛhāṃ cakāra ||
विना चोर्वश्या सुरलोको ऽप्सरसां सिद्धगन्धर्वाणां च नातिरमणीयो ऽभवत् ॥
vinā corvaśyā suraloko 'psarasāṃ siddhagandharvāṇāṃ ca nātiramaṇīyo 'bhavat ||
ततश् चोर्वशीपुरूरवसोः समयविद् विश्वावसुर् गन्धर्वसमवेतो निशि शयनाभ्याशाद् एकम् उरणकं जहार ॥
tataś corvaśīpurūravasoḥ samayavid viśvāvasur gandharvasamaveto niśi śayanābhyāśād ekam uraṇakaṃ jahāra ||
तस्याकाशे नीयमानस्योर्वशी शब्दम् अशृणोत् । आह च ममानाथायाः पुत्रः केनाप्य्ऽपह्रियते कं शरणम् उपयामीत्य् V इति आकर्ण्य राजा नग्नं मां देवी द्रक्ष्यतीति न ययौ । अथान्यम् अप्य् उरणकम् आदाय गन्धर्वा ययुः । तस्याप्य् अपह्रियमाणस्यशब्दम् आकर्ण्यऽकाशे पुनर् अप्य् अनाथास्म्य् अहम् अभर्तृका कुपुरुषाश्रयेत्य् आर्तराविणी बभूव ॥
tasyākāśe nīyamānasyorvaśī śabdam aśṛṇot | āha ca mamānāthāyāḥ putraḥ kenāpy'pahriyate kaṃ śaraṇam upayāmīty V iti ākarṇya rājā nagnaṃ māṃ devī drakṣyatīti na yayau | athānyam apy uraṇakam ādāya gandharvā yayuḥ | tasyāpy apahriyamāṇasyaśabdam ākarṇya'kāśe punar apy anāthāsmy aham abhartṛkā kupuruṣāśrayety ārtarāviṇī babhūva ||
राजाप्य् अमर्षवशाद् अन्धकारम् एतद् इति खड्गम् आदाय दुष्ट दुष्ट हतो ऽसीति व्याहरन्न् अभ्यधावत् ॥
rājāpy amarṣavaśād andhakāram etad iti khaḍgam ādāya duṣṭa duṣṭa hato 'sīti vyāharann abhyadhāvat ||
तावच् च गन्धर्वैर् अतीवोज्ज्वला विद्युज् जनिता । तत्प्रभया चोर्वशी राजानम् अपगताम्बरं दृष्ट्वापवृत्तसमया तत्क्षणाद् एवापक्रान्ता ॥
tāvac ca gandharvair atīvojjvalā vidyuj janitā | tatprabhayā corvaśī rājānam apagatāmbaraṃ dṛṣṭvāpavṛttasamayā tatkṣaṇād evāpakrāntā ||
परित्यज्य ताव् उरणकौ गन्धर्वाः सुरलोकम् उपगताः ॥
parityajya tāv uraṇakau gandharvāḥ suralokam upagatāḥ ||
राजापि च तौ मेषाव् आदाय हृष्टमनाः स्वशयनम् आयातो नोर्वशीं ददर्श ॥
rājāpi ca tau meṣāv ādāya hṛṣṭamanāḥ svaśayanam āyāto norvaśīṃ dadarśa ||
तां चापश्यन्न् अपगताम्बर एवोन्मत्तरूपो बभ्राम । कुरुक्षेत्रे चाम्भोजसरस्य् अन्याभिश् चतसृभिर् अप्सरोभिः समवेताम् उर्वशीं ददर्श । ततश् चोन्मत्तरूपो जाये हे तिष्ठ मनसि घोरे तिष्ठ वचसीत्य् अनेकप्रकारं सूक्तम् अवोचत् ॥
tāṃ cāpaśyann apagatāmbara evonmattarūpo babhrāma | kurukṣetre cāmbhojasarasy anyābhiś catasṛbhir apsarobhiḥ samavetām urvaśīṃ dadarśa | tataś conmattarūpo jāye he tiṣṭha manasi ghore tiṣṭha vacasīty anekaprakāraṃ sūktam avocat ||
आह चोर्वशी । महाराजालम् अनेनाविवेकचेष्टितेनान्तर्वत्न्य् अहम् अब्दान्ते भवतात्रागन्तव्यं कुमारस् ते भविष्यतीत्य् एकां च निशाम् अहं त्वया सह वत्स्यामीत्य् उक्तः प्रहृष्टः स्वपुरं जगाम ॥
āha corvaśī | mahārājālam anenāvivekaceṣṭitenāntarvatny aham abdānte bhavatātrāgantavyaṃ kumāras te bhaviṣyatīty ekāṃ ca niśām ahaṃ tvayā saha vatsyāmīty uktaḥ prahṛṣṭaḥ svapuraṃ jagāma ||
तासां चाप्सरसाम् उर्वशी कथयाम् आस । अयं स पुरुषोत्कर्ष्टो येनाहम् एतावन्तं कालम् अनुरागाकृष्टमानसा सहोषितेत्य् एवम् उक्तास् ताम् अप्सरस ऊचुः । साधु साध्व् अस्य रूपम् अनेन सहास्माकम् अपि सर्वकालम् अभिरन्तुं स्पृहा भवेत् । इत्य् अब्दे च पूर्णे स राजा तत्राजगाम । कुमारं चायुषम् अस्मै तदोर्वशी ददौ ॥
tāsāṃ cāpsarasām urvaśī kathayām āsa | ayaṃ sa puruṣotkarṣṭo yenāham etāvantaṃ kālam anurāgākṛṣṭamānasā sahoṣitety evam uktās tām apsarasa ūcuḥ | sādhu sādhv asya rūpam anena sahāsmākam api sarvakālam abhirantuṃ spṛhā bhavet | ity abde ca pūrṇe sa rājā tatrājagāma | kumāraṃ cāyuṣam asmai tadorvaśī dadau ||
एकां च निशां तेन राज्ञा सहोषित्वा पञ्चपुत्रोत्पत्तये गर्भम् अवाप ॥
ekāṃ ca niśāṃ tena rājñā sahoṣitvā pañcaputrotpattaye garbham avāpa ||
उवाच चैनं राजानम् अस्मत्प्रीत्या महाराजाय सर्व एव गन्धर्वा वरदाः संवृत्ता व्रियतां वर इति ॥
uvāca cainaṃ rājānam asmatprītyā mahārājāya sarva eva gandharvā varadāḥ saṃvṛttā vriyatāṃ vara iti ||
आह राजा । विजितसकलारातिर् अविहतेन्द्रियसामर्थ्यो बन्धुमान् अमितबलकोशो नान्यद् अस्माकम् उर्वशीसालोक्याद् अप्राप्यम् अस्ति । तद् अहम् अनया सहोर्वश्या कालं नेतुम् अभिलषामि ॥
āha rājā | vijitasakalārātir avihatendriyasāmarthyo bandhumān amitabalakośo nānyad asmākam urvaśīsālokyād aprāpyam asti | tad aham anayā sahorvaśyā kālaṃ netum abhilaṣāmi ||
इत्य् उक्ते गन्धर्वा राज्ञे ऽग्निस्थालीं ददुः ॥
ity ukte gandharvā rājñe 'gnisthālīṃ daduḥ ||
ऊचुश् चैनम् अग्निम् आम्नायानुसारी भूत्वा त्रिधा कृत्वोर्वशीसलोकतामनोरथम् उद्दिश्य सम्यग् यजेथास् ततो ऽवश्यम् अभिलषितम् अवाप्स्यसीत्य् उक्तस् ताम् अग्निस्थालीम् आदायाजगाम अन्तर् अटव्याम् अचिन्तयद् अहो मे ऽतिमूढता यद् अग्निस्थली मयानीता नोर्वशीति । अथैनाम् अटव्याम् एवाग्निस्थालीं तत्याज स्वपुरं चाजगाम ॥
ūcuś cainam agnim āmnāyānusārī bhūtvā tridhā kṛtvorvaśīsalokatāmanoratham uddiśya samyag yajethās tato 'vaśyam abhilaṣitam avāpsyasīty uktas tām agnisthālīm ādāyājagāma antar aṭavyām acintayad aho me 'timūḍhatā yad agnisthalī mayānītā norvaśīti | athainām aṭavyām evāgnisthālīṃ tatyāja svapuraṃ cājagāma ||
व्यतीतार्धरात्रसमये विनिद्रश् चाचिन्तयत् । ममोर्वशीसालोक्यप्राप्त्यर्थम् अग्निस्थाली गन्धर्वैर् दत्ता सा च मयाटव्यां परित्यक्ता । तद् अहं तत्र तदाहरणाय यास्यामीत्य् उत्थाय तत्राप्य् उपगतो नाग्निस्थालीम् अपश्यत् । शमीगर्भं चाश्वत्थम् अग्निस्थालीस्थाने दृष्ट्वाचिन्तयत् । मयात्र स्थाली निक्षिप्ता सा चाश्वत्थः शमीगर्भो ऽभूत् । तद् एनम् एवाहम् अग्निरूपम् आदाय स्वपुरम् अभिगम्यारणीं कृत्वा तदुत्पन्नाग्नेर् उपास्तिं करिष्यामीत्य् एवम् एव स्वपुरम् उपगतो ऽरणिं चकार ॥
vyatītārdharātrasamaye vinidraś cācintayat | mamorvaśīsālokyaprāptyartham agnisthālī gandharvair dattā sā ca mayāṭavyāṃ parityaktā | tad ahaṃ tatra tadāharaṇāya yāsyāmīty utthāya tatrāpy upagato nāgnisthālīm apaśyat | śamīgarbhaṃ cāśvattham agnisthālīsthāne dṛṣṭvācintayat | mayātra sthālī nikṣiptā sā cāśvatthaḥ śamīgarbho 'bhūt | tad enam evāham agnirūpam ādāya svapuram abhigamyāraṇīṃ kṛtvā tadutpannāgner upāstiṃ kariṣyāmīty evam eva svapuram upagato 'raṇiṃ cakāra ||
तत्प्रमाणं चाङ्गुलैः कुर्वन् गायत्रीम् अपठत् । पठतश् चाक्षरसंख्यान्य् एवाङ्गुलान्य् अरण्य् अभवत् । तत्राग्निं निर्मथ्याग्नित्रयम् आम्नायानुसारी भूत्वा जुहाव उर्वशीसालोक्यं च फलम् अभिसंहितवान् ॥
tatpramāṇaṃ cāṅgulaiḥ kurvan gāyatrīm apaṭhat | paṭhataś cākṣarasaṃkhyāny evāṅgulāny araṇy abhavat | tatrāgniṃ nirmathyāgnitrayam āmnāyānusārī bhūtvā juhāva urvaśīsālokyaṃ ca phalam abhisaṃhitavān ||
तेनैवाग्निविधिना बहुविधान् यज्ञान् इष्ट्वा गान्धर्वलोकान् अवाप्योर्वश्या सह वियोगं नावाप ॥
tenaivāgnividhinā bahuvidhān yajñān iṣṭvā gāndharvalokān avāpyorvaśyā saha viyogaṃ nāvāpa ||
एको ऽग्निर् आदाव् अभवद् ऐलेन त्व् अत्र मन्वन्तरे त्रेधा प्रवर्तित इति ॥
eko 'gnir ādāv abhavad ailena tv atra manvantare tredhā pravartita iti ||
[[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे षष्ठो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ]]