भजनभजमानदिव्यान्धकदेवावृधमहाभोजवृष्णि संज्ञाः सत्वतस्य पुत्रा बभूवुः ॥
bhajanabhajamānadivyāndhakadevāvṛdhamahābhojavṛṣṇi saṃjñāḥ satvatasya putrā babhūvuḥ ||
भजमानस्य निमिकृकणवृष्णयस् तथान्ये तद्वैमात्राः शतजित्सहस्रजिदयुतजित्संज्ञाः देवावृधस्यापि बभ्रुः पुत्रो ऽभूत् । तयोश् चायं श्लोको गीयते । यथैव शृणुमो दूरात् संपश्यामस् तथान्तिकात् । बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर् देवावृधः समः ॥
bhajamānasya nimikṛkaṇavṛṣṇayas tathānye tadvaimātrāḥ śatajitsahasrajidayutajitsaṃjñāḥ devāvṛdhasyāpi babhruḥ putro 'bhūt | tayoś cāyaṃ śloko gīyate | yathaiva śṛṇumo dūrāt saṃpaśyāmas tathāntikāt | babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devair devāvṛdhaḥ samaḥ ||
पुरुषाः षट् च षष्टिश् च षट् सहस्राणि चाष्ट च । ये ऽमृतत्वम् अनुप्राप्ता बभ्रोर् देवावृधाद् अपि ॥
puruṣāḥ ṣaṭ ca ṣaṣṭiś ca ṣaṭ sahasrāṇi cāṣṭa ca | ye 'mṛtatvam anuprāptā babhror devāvṛdhād api ||
महाभोजस् त्व् अतिधर्मात्मा तस्यान्वये भोजा मार्तिकावता बभूवुः ॥
mahābhojas tv atidharmātmā tasyānvaye bhojā mārtikāvatā babhūvuḥ ||
वृष्णेः सुमित्रो युधाजिच् च पुत्राव् अभूताम् । ततश् चानमित्रशिनी तथानमित्रान् निघ्नो निघ्नस्य प्रसेनसत्राजितौ । तस्य सत्राजितस्य भगवान् आदित्यः सखाभवत् । एकदा त्व् अम्भोनिधितीरसंश्रयः सूर्यं सत्राजितस् तुष्टाव तन्मनस्कतया च भास्वान् अभिष्टूयमानो ऽग्रतस् तस्य तस्थौ । अस्पष्टमूर्तिधरं चैनम् आलोक्य सत्राजितः सूर्यम् आह । यथैव व्योम्नि वह्निपिण्डोपमम् अहम् अपश्यं तथैवाद्याग्रतो गतम् अप्य् अत्र न किंचिद् भगवता प्रसादीकृतं विशेषम् उपलक्षयामि ॥
vṛṣṇeḥ sumitro yudhājic ca putrāv abhūtām | tataś cānamitraśinī tathānamitrān nighno nighnasya prasenasatrājitau | tasya satrājitasya bhagavān ādityaḥ sakhābhavat | ekadā tv ambhonidhitīrasaṃśrayaḥ sūryaṃ satrājitas tuṣṭāva tanmanaskatayā ca bhāsvān abhiṣṭūyamāno 'gratas tasya tasthau | aspaṣṭamūrtidharaṃ cainam ālokya satrājitaḥ sūryam āha | yathaiva vyomni vahnipiṇḍopamam aham apaśyaṃ tathaivādyāgrato gatam apy atra na kiṃcid bhagavatā prasādīkṛtaṃ viśeṣam upalakṣayāmi ||
इत्येवम् उक्ते भगवता सूर्येण निजकण्ठाद् उन्मुच्य स्यमन्तकनामा महामणिर् अवतार्यैकान्ते न्यस्तः ॥
ityevam ukte bhagavatā sūryeṇa nijakaṇṭhād unmucya syamantakanāmā mahāmaṇir avatāryaikānte nyastaḥ ||
ततस् तम् आताम्रोज्ज्वलह्रस्ववपुषम् ईषदापिङ्गलनयनम् आदित्यम् अद्राक्षीत् । कृतप्रणिपातस्तवादिकं च सत्राजितम् आह । भगवान् वरम् अस्मत्तो ऽभिमतं वृणीष्वेति । स च तद् एव मणिरत्नम् अयाचत । स चापि तस्मै तद् दत्त्वा वियति स्वधिष्ण्यम् आरुरोह ॥
tatas tam ātāmrojjvalahrasvavapuṣam īṣadāpiṅgalanayanam ādityam adrākṣīt | kṛtapraṇipātastavādikaṃ ca satrājitam āha | bhagavān varam asmatto 'bhimataṃ vṛṇīṣveti | sa ca tad eva maṇiratnam ayācata | sa cāpi tasmai tad dattvā viyati svadhiṣṇyam āruroha ||
सत्राजितो ऽप्य् अमलमणिरत्नसनाथकण्ठतया सूर्य इव तेजोभिर् अशेषदिगन्तराण्य् उद्भासयन् द्वारकां विवेश ॥
satrājito 'py amalamaṇiratnasanāthakaṇṭhatayā sūrya iva tejobhir aśeṣadigantarāṇy udbhāsayan dvārakāṃ viveśa ||
द्वारकावासिजनपदस् तु तम् आयान्तम् अवेक्ष्य भगवन्तम् आदिपुरुषं पुरुषोत्तमम् अवनिभारावतरणायांशेन मानुषरूपधारिणं प्रणिपत्याह । भगवन् भगवन्तम् अयं नूनं द्रष्टुम् आयात्य् आदित्य इत्य् आकर्ण्य प्रहस्य च तान् आह । भगवान् नायम् आदित्यः सत्राजितो यम् आदित्यदत्तं स्यमनतकाख्यं महामणिं बिभ्रद् अत्रोपयाति । तद् एनं विस्रब्धाः पश्यत इत्य् उक्तास् ते ययुः । स च तं स्यमन्तकाख्यं महामणिम् आत्मनिवेशने चक्रे ॥
dvārakāvāsijanapadas tu tam āyāntam avekṣya bhagavantam ādipuruṣaṃ puruṣottamam avanibhārāvataraṇāyāṃśena mānuṣarūpadhāriṇaṃ praṇipatyāha | bhagavan bhagavantam ayaṃ nūnaṃ draṣṭum āyāty āditya ity ākarṇya prahasya ca tān āha | bhagavān nāyam ādityaḥ satrājito yam ādityadattaṃ syamanatakākhyaṃ mahāmaṇiṃ bibhrad atropayāti | tad enaṃ visrabdhāḥ paśyata ity uktās te yayuḥ | sa ca taṃ syamantakākhyaṃ mahāmaṇim ātmaniveśane cakre ||
प्रतिदिनं च तन् मणिरत्नप्रवरम् अष्टौ कनकभारान् स्रवति । तत्प्रभावाच् च सकलस्यैव राष्ट्रस्योपसर्गानावृष्टिव्यालाग्नितोयदुर्भिक्षादिभयं न भवति ॥
pratidinaṃ ca tan maṇiratnapravaram aṣṭau kanakabhārān sravati | tatprabhāvāc ca sakalasyaiva rāṣṭrasyopasargānāvṛṣṭivyālāgnitoyadurbhikṣādibhayaṃ na bhavati ||
अच्युतो ऽपि तद् रत्नम् उग्रसेनस्य भूपतेर् योग्यम् एतद् इति लिप्सां चक्रे । गोत्रभेदभयाच् छक्तो ऽपि न जहार ॥
acyuto 'pi tad ratnam ugrasenasya bhūpater yogyam etad iti lipsāṃ cakre | gotrabhedabhayāc chakto 'pi na jahāra ||
सत्राजितो अप्य् अच्युतो माम् एतद् याचयिष्यतीत्य् अवगतरत्नलोभः स्वभ्रात्रे प्रसेनाय तद् रत्नम् दत्तवान् । तच् च शुचिना ध्रियमाणम् अशेषम् एव सुवर्णस्रावादिकं गुणम् उत्पादयति । अन्यथा य एनं धारयति तम् एव हन्तीत्य् । असाव् अपि प्रसेनः स्यमन्तकेन कण्ठासक्तेनाश्वम् आरुह्याटव्यां मृगयाम् अगच्छत् । तत्र च सिंहाद् वधम् अवाप । साश्वं च तं निहत्य सिंहो ऽप्य् अमलमणिरत्नम् आस्याग्रेणादाय गन्तुम् उद्यत ऋक्षाधिपतिना जाम्बवता दृष्टो घातितश् च । जाम्बवान् अप्य् अमलं तन् मणिरत्नम् आदाय स्वबिलं प्रविवेश । सुकुमारसंज्ञाय च बालकाय क्रीडनकम् अकरोत् ॥
satrājito apy acyuto mām etad yācayiṣyatīty avagataratnalobhaḥ svabhrātre prasenāya tad ratnam dattavān | tac ca śucinā dhriyamāṇam aśeṣam eva suvarṇasrāvādikaṃ guṇam utpādayati | anyathā ya enaṃ dhārayati tam eva hantīty | asāv api prasenaḥ syamantakena kaṇṭhāsaktenāśvam āruhyāṭavyāṃ mṛgayām agacchat | tatra ca siṃhād vadham avāpa | sāśvaṃ ca taṃ nihatya siṃho 'py amalamaṇiratnam āsyāgreṇādāya gantum udyata ṛkṣādhipatinā jāmbavatā dṛṣṭo ghātitaś ca | jāmbavān apy amalaṃ tan maṇiratnam ādāya svabilaṃ praviveśa | sukumārasaṃjñāya ca bālakāya krīḍanakam akarot ||
अनागच्छति च तस्मिन् प्रसेने कृष्णो मणिरत्नम् अभिलषितवान् । न च प्राप्तवान् नूनम् एतद् अस्य कर्मेत्य् अखिल एव यदुलोकः परस्परं कर्णाकर्ण्य्ऽकथयत् ॥
anāgacchati ca tasmin prasene kṛṣṇo maṇiratnam abhilaṣitavān | na ca prāptavān nūnam etad asya karmety akhila eva yadulokaḥ parasparaṃ karṇākarṇy'kathayat ||
विदितलोकापवादवृत्तान्तश् च भगवान् यदुसैन्यपरिवारः प्रसेनाश्वपदवीम् अनुससार । ददर्श चाश्वसमेतं प्रसेनं निहतं सिंहेनाखिलजनपदमध्ये सिंहपददर्शनकृतपरिशुद्धिः सिंहपदम् अनुससार ॥
viditalokāpavādavṛttāntaś ca bhagavān yadusainyaparivāraḥ prasenāśvapadavīm anusasāra | dadarśa cāśvasametaṃ prasenaṃ nihataṃ siṃhenākhilajanapadamadhye siṃhapadadarśanakṛtapariśuddhiḥ siṃhapadam anusasāra ||
ऋक्षविनिहतं च सिंहम् अप्य् अल्पे भूमिभागे दृष्ट्वा ततश् च तद्रत्नगौरवाद् ऋक्षस्यापि पदान्य् अनुययौ । गिरितटे च सकलम् एव यदुसैन्यम् अवस्थाप्य तत्पदानुसारी ऋक्षबिलं प्रविवेश । अर्धप्रविष्टश् च धात्र्याः सुकुमारकम् उल्लापयन्त्या वाणीं शुश्राव । सिंहः प्रसेनम् अवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस् तव ह्य् एष स्यमन्तकः ॥
ṛkṣavinihataṃ ca siṃham apy alpe bhūmibhāge dṛṣṭvā tataś ca tadratnagauravād ṛkṣasyāpi padāny anuyayau | giritaṭe ca sakalam eva yadusainyam avasthāpya tatpadānusārī ṛkṣabilaṃ praviveśa | ardhapraviṣṭaś ca dhātryāḥ sukumārakam ullāpayantyā vāṇīṃ śuśrāva | siṃhaḥ prasenam avadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ | sukumāraka mā rodīs tava hy eṣa syamantakaḥ ||
इत्य् आकर्ण्यलब्धस्यमन्तकोदन्तः प्रविष्टः कुमारक्रीडनकीकृतं च धात्र्या हस्ते तेजोभिर् जाज्वल्यमानं स्यमन्तकं ददर्श ॥
ity ākarṇyalabdhasyamantakodantaḥ praviṣṭaḥ kumārakrīḍanakīkṛtaṃ ca dhātryā haste tejobhir jājvalyamānaṃ syamantakaṃ dadarśa ||
तं च स्यमन्तकाभिलाषिचक्षुषम् अपूर्वपुरुषम् आगतं समवेक्ष्य धात्री त्राहि त्राहीति व्याजहार ॥
taṃ ca syamantakābhilāṣicakṣuṣam apūrvapuruṣam āgataṃ samavekṣya dhātrī trāhi trāhīti vyājahāra ||
तदार्तनादश्रवणानन्तरं चामर्षपूर्णहृदयः स जाम्बवान् आजगाम । तयोश् च परस्परम् युध्यतोर् द्वयोर् युद्धम् एकविंशतिदिनान्य् अभवत् । ते च यदुसैनिकास् तत्र सप्ताष्ट दिनानि तन्निष्क्रान्तिम् उदीक्षमाणास् तस्थुः । अनिष्क्रममाणे च मधुरिपाव् असाव् अवश्यम् अत्र बिले ऽत्यन्तं नाशम् आप्तो भविष्यत्य् अन्यथा तस्य जीवतः कथम् एतावन्ति दिनानि शत्रुजये व्याक्षेपो भवतीति कृताध्यवसाया द्वारकाम् आगत्य हतः कृष्ण इति कथयाम् आसुः ॥
tadārtanādaśravaṇānantaraṃ cāmarṣapūrṇahṛdayaḥ sa jāmbavān ājagāma | tayoś ca parasparam yudhyator dvayor yuddham ekaviṃśatidināny abhavat | te ca yadusainikās tatra saptāṣṭa dināni tanniṣkrāntim udīkṣamāṇās tasthuḥ | aniṣkramamāṇe ca madhuripāv asāv avaśyam atra bile 'tyantaṃ nāśam āpto bhaviṣyaty anyathā tasya jīvataḥ katham etāvanti dināni śatrujaye vyākṣepo bhavatīti kṛtādhyavasāyā dvārakām āgatya hataḥ kṛṣṇa iti kathayām āsuḥ ||
तद्बान्धवाश् च तत्कालोचितम् अखिलम् उपरतक्रियाकलापं चक्रुः । तत्रास्य युद्ध्यमानस्यातिश्रद्धादत्तविशिष्टपात्रोपयुक्तान्नतोयादिना कृष्णस्य बलप्राणपुष्टिर् अभूत् ॥
tadbāndhavāś ca tatkālocitam akhilam uparatakriyākalāpaṃ cakruḥ | tatrāsya yuddhyamānasyātiśraddhādattaviśiṣṭapātropayuktānnatoyādinā kṛṣṇasya balaprāṇapuṣṭir abhūt ||
इतरस्यानुदिनम् अतिगुरुपुरुषभिद्यमानस्यातिनिष्ठुरप्रहारपीडिताखिलावयवस्य निराहारतया बलहानिः । निर्जितश् च भगवता जाम्बवान् प्रणिपत्याह V व्याजहार । असुरसुरयक्षगन्धर्वराक्षसादिभिर् अप्य् अखिलैर् भगवान् न जेतुं शक्यः । किम् उतावनिगोचरैर् अल्पवीर्यैर् नरैर् नरावयवभूतैश् च तिर्यग्योन्यनुसृतिभिः किं पुनर् अस्मद्विधैः । अवश्यं भगवतो ऽस्मत्स्वामिनो नारायणस्य सकलजगत्परायणस्यांशेन भगवता भवितव्यम् इत्य् उक्तस् तस्मै भगवान् अखिलावनिभारावतारम् आचचक्षे । प्रीत्याभ्यञ्जितकरतलस्पर्शनेन चैनम् अपगतयुद्धखेदं चकार ॥
itarasyānudinam atigurupuruṣabhidyamānasyātiniṣṭhuraprahārapīḍitākhilāvayavasya nirāhāratayā balahāniḥ | nirjitaś ca bhagavatā jāmbavān praṇipatyāha V vyājahāra | asurasurayakṣagandharvarākṣasādibhir apy akhilair bhagavān na jetuṃ śakyaḥ | kim utāvanigocarair alpavīryair narair narāvayavabhūtaiś ca tiryagyonyanusṛtibhiḥ kiṃ punar asmadvidhaiḥ | avaśyaṃ bhagavato 'smatsvāmino nārāyaṇasya sakalajagatparāyaṇasyāṃśena bhagavatā bhavitavyam ity uktas tasmai bhagavān akhilāvanibhārāvatāram ācacakṣe | prītyābhyañjitakaratalasparśanena cainam apagatayuddhakhedaṃ cakāra ||
स च प्रणिपत्यैनं पुनर् अपि प्रसाद्य जाम्बवतीं नाम कन्यां गृहागमनार्घ्यभूतां ग्राहयाम् आस ॥
sa ca praṇipatyainaṃ punar api prasādya jāmbavatīṃ nāma kanyāṃ gṛhāgamanārghyabhūtāṃ grāhayām āsa ||
स्यमन्तकमणिम् अप्य् असौ प्रणिपत्य तस्मै प्रददौ । अच्युतो ऽप्य् अतिप्रणतात् तस्माद् अग्राह्यम् अपि तन् मणिरत्नम् आत्मसंशोधनाय जग्राह ॥
syamantakamaṇim apy asau praṇipatya tasmai pradadau | acyuto 'py atipraṇatāt tasmād agrāhyam api tan maṇiratnam ātmasaṃśodhanāya jagrāha ||
सह जाम्बवत्या स द्वारकाम् आजगाम । भगवदागमनोद्भूतहर्षोत्कर्षस्य द्वारकावासिजनस्य कृष्णावलोकनात् तत्क्षणम् एवातिपरिणतवयसो ऽपि नवयौवनम् इवाभवत् । आनकदुन्दुभिं च दिष्ट्या दिष्ट्येति सकलयादवाः स्त्रियश् च सभाजयाम् आसुः । भगवान् अपि यथानुभूतम् अशेषयादवसमाजे यथावद् आचचक्षे । स्यमन्तकं च सत्राजिताय दत्त्वा मिथ्याभिशस्तिविशुद्धिम् अवाप ॥
saha jāmbavatyā sa dvārakām ājagāma | bhagavadāgamanodbhūtaharṣotkarṣasya dvārakāvāsijanasya kṛṣṇāvalokanāt tatkṣaṇam evātipariṇatavayaso 'pi navayauvanam ivābhavat | ānakadundubhiṃ ca diṣṭyā diṣṭyeti sakalayādavāḥ striyaś ca sabhājayām āsuḥ | bhagavān api yathānubhūtam aśeṣayādavasamāje yathāvad ācacakṣe | syamantakaṃ ca satrājitāya dattvā mithyābhiśastiviśuddhim avāpa ||
जाम्बवतीं चान्तःपुरे निवेशयाम् आस । सत्राजितो ऽपि मयास्याभूतमलिनम् आरोपितम् इति जातसंत्रासः स्वसुतां सत्यभामां भगवते भार्यां ददौ । तां चाक्रूरकृतवर्मशतधन्वप्रमुखा यादवाः पूर्वं वरयां आसुः । ततस् तत्प्रदानाद् अवज्ञातम् इवात्मानं मन्यमानाः सत्राजिते वैरानुबन्धं चक्रुः ॥
jāmbavatīṃ cāntaḥpure niveśayām āsa | satrājito 'pi mayāsyābhūtamalinam āropitam iti jātasaṃtrāsaḥ svasutāṃ satyabhāmāṃ bhagavate bhāryāṃ dadau | tāṃ cākrūrakṛtavarmaśatadhanvapramukhā yādavāḥ pūrvaṃ varayāṃ āsuḥ | tatas tatpradānād avajñātam ivātmānaṃ manyamānāḥ satrājite vairānubandhaṃ cakruḥ ||
अक्रूरकृतवर्मप्रमुखाश् च शतधन्वानम् ऊचुः । अयम् अतिदुरात्मा सत्राजितो यो ऽस्माभिर् भवता च अभ्यर्थितो ऽप्य् आत्मजाम् अस्मान् भवन्तं चाविगणय्य कृष्णाय दत्तवान् । तद् अलम् अनेन जीवता घातयित्वैनं तन् महारत्नं त्वया किं न गृह्यते । वयम् अभ्युपपत्स्यामो यद्य् अच्युतस् तवोपरि वैरानुबन्धं करिष्यतीति ॥
akrūrakṛtavarmapramukhāś ca śatadhanvānam ūcuḥ | ayam atidurātmā satrājito yo 'smābhir bhavatā ca abhyarthito 'py ātmajām asmān bhavantaṃ cāvigaṇayya kṛṣṇāya dattavān | tad alam anena jīvatā ghātayitvainaṃ tan mahāratnaṃ tvayā kiṃ na gṛhyate | vayam abhyupapatsyāmo yady acyutas tavopari vairānubandhaṃ kariṣyatīti ||
एवम् उक्तस् तथेत्य् असाव् अप्य् आह । जतुगृहदग्धानां पाण्डुतनयानां विदितपरमार्थो ऽपि भगवान् दुर्योधनप्रयत्नशैथिल्यकरणार्थम् आनुकूल्यकरणाय वारणावतं गतः ॥
evam uktas tathety asāv apy āha | jatugṛhadagdhānāṃ pāṇḍutanayānāṃ viditaparamārtho 'pi bhagavān duryodhanaprayatnaśaithilyakaraṇārtham ānukūlyakaraṇāya vāraṇāvataṃ gataḥ ||
गते च तस्मिन् सुप्तम् एव सत्राजितं शतधन्वा जघान मणिरत्नं चाददे । पितृवधामर्षपूर्णा च सत्यभामा शीघ्रं स्यन्दनम् आरूढा वारणावतं गत्वा भगवते ऽहं प्रतिपादितेत्य् अक्षान्तिमता शतधन्वनास्मत्पिता व्यापादितः । तच् च स्यमन्तकमणिरत्नम् अपहृतम् । तद् इयम् अस्यावहासना । तद् आलोच्य यद् अत्र युक्तं तत् क्रियताम् इति कृष्णम् आह ॥
gate ca tasmin suptam eva satrājitaṃ śatadhanvā jaghāna maṇiratnaṃ cādade | pitṛvadhāmarṣapūrṇā ca satyabhāmā śīghraṃ syandanam ārūḍhā vāraṇāvataṃ gatvā bhagavate 'haṃ pratipāditety akṣāntimatā śatadhanvanāsmatpitā vyāpāditaḥ | tac ca syamantakamaṇiratnam apahṛtam | tad iyam asyāvahāsanā | tad ālocya yad atra yuktaṃ tat kriyatām iti kṛṣṇam āha ||
तया चैवम् उक्तः परितुष्टान्तःकरणो ऽपि कृष्णः सत्यभामाम् अमर्षताम्रलोचनः प्राह । सत्ये ममैवैषावहासना । नाहम् एतां तस्य दुरात्मनः सहिष्ये । न ह्य् अनुल्लङ्घ्य वरपादपं तत्कृतनीडाश्रयिणो विहंगा वध्यन्ते । तद् अलम् अत्यर्थम् अमुनास्मत्पुरतः शोकप्रेरितवाक्यपरिकरेणेत्य् उक्त्वा द्वारकाम् अभ्येत्य बलदेवम् एकान्ते वासुदेवः प्राह । मृगयागतं प्रसेनम् अटव्यां मृगपतिर् जघान । सत्राजितो ऽप्य् अधुना शतधन्वना निधनं प्रापितः । तदुभयविनाशात् तन् मणिरत्नम् आवाभ्यां सामान्यं भविष्यति ॥
tayā caivam uktaḥ parituṣṭāntaḥkaraṇo 'pi kṛṣṇaḥ satyabhāmām amarṣatāmralocanaḥ prāha | satye mamaivaiṣāvahāsanā | nāham etāṃ tasya durātmanaḥ sahiṣye | na hy anullaṅghya varapādapaṃ tatkṛtanīḍāśrayiṇo vihaṃgā vadhyante | tad alam atyartham amunāsmatpurataḥ śokapreritavākyaparikareṇety uktvā dvārakām abhyetya baladevam ekānte vāsudevaḥ prāha | mṛgayāgataṃ prasenam aṭavyāṃ mṛgapatir jaghāna | satrājito 'py adhunā śatadhanvanā nidhanaṃ prāpitaḥ | tadubhayavināśāt tan maṇiratnam āvābhyāṃ sāmānyaṃ bhaviṣyati ||
तद् उत्तिष्ठारुह्यतां रथः शतधन्वनिधनायोद्यमं कुर्व् इत्य् अभिहितस् तथेति समन्विच्छितवान् । कृतोद्योगौ च ताव् उभाव् उपलभ्य शतधन्वा कृतवर्माणम् उपेत्य पार्ष्णिपूरणकर्मनिमित्तम् अचोदयत् । आह चैनं कृतवर्मा । नाहं बलभद्रवासुदेवाभ्यां सह विरोधायालम् इत्य् उक्तश् चाक्रूरम् अचोदयत् । असाव् अप्य् आह । न हि कश्चिद् भगवता पादप्रहारपरिकम्पितजगत्त्रयेणासुरपुरवनितावैधव्यकारिणा प्रबलरिपुचक्राप्रतिहतचक्रेण चक्रिणा मदमुदितनयनावलोकितारिबलविशातनेनातिगुरुवैरि वारणापकर्षणाविष्कृतमहिमोरुसीरेण सीरिणा च सह सकलजगद्वन्द्यानाम् अमरवराणाम् अपि योद्धुं समर्थः किम् उताहं तदन्यतः शरणम् अभिलष्यताम् ॥
tad uttiṣṭhāruhyatāṃ rathaḥ śatadhanvanidhanāyodyamaṃ kurv ity abhihitas tatheti samanvicchitavān | kṛtodyogau ca tāv ubhāv upalabhya śatadhanvā kṛtavarmāṇam upetya pārṣṇipūraṇakarmanimittam acodayat | āha cainaṃ kṛtavarmā | nāhaṃ balabhadravāsudevābhyāṃ saha virodhāyālam ity uktaś cākrūram acodayat | asāv apy āha | na hi kaścid bhagavatā pādaprahāraparikampitajagattrayeṇāsurapuravanitāvaidhavyakāriṇā prabalaripucakrāpratihatacakreṇa cakriṇā madamuditanayanāvalokitāribalaviśātanenātiguruvairi vāraṇāpakarṣaṇāviṣkṛtamahimorusīreṇa sīriṇā ca saha sakalajagadvandyānām amaravarāṇām api yoddhuṃ samarthaḥ kim utāhaṃ tadanyataḥ śaraṇam abhilaṣyatām ||
इत्य् उक्तः शतधन्वाह । यद्य् अस्मत्परित्राणासमर्थं भवान् आत्मानम् अवगच्छति तद् अयम् अस्मन्मणिः संगृह्य रक्ष्यताम् इत्युक्तः सो ऽप्य् आह । यद्य् अन्तायाम् अप्य् अवस्थायां न कस्मैचिद् भवान् कथयिष्यति तद् अहम् एनं ग्रहीष्यामीति । तथेत्य् उक्ते चाक्रूरस् तन् मणिरत्नं जग्राह ॥
ity uktaḥ śatadhanvāha | yady asmatparitrāṇāsamarthaṃ bhavān ātmānam avagacchati tad ayam asmanmaṇiḥ saṃgṛhya rakṣyatām ityuktaḥ so 'py āha | yady antāyām apy avasthāyāṃ na kasmaicid bhavān kathayiṣyati tad aham enaṃ grahīṣyāmīti | tathety ukte cākrūras tan maṇiratnaṃ jagrāha ||
शतधन्वाप्य् अतुलवेगां शतयोजनवाहिनीं वडवाम् आरुह्यापक्रान्तः । शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाश्वचतुष्टययुक्तरथावस्थितौ बलदेववासुदेवौ तम् अनुप्रयातौ ॥
śatadhanvāpy atulavegāṃ śatayojanavāhinīṃ vaḍavām āruhyāpakrāntaḥ | śaibyasugrīvameghapuṣpabalāhakāśvacatuṣṭayayuktarathāvasthitau baladevavāsudevau tam anuprayātau ||
सा च वडवा शतयोजनप्रमाणमार्गम् अतीत्य पुनर् अपि वाह्यमाना मिथिलावनोद्देशे प्राणान् उत्ससर्ज । शतधन्वापि तां परित्यज्य पदातिर् एवाद्रवत् ॥
sā ca vaḍavā śatayojanapramāṇamārgam atītya punar api vāhyamānā mithilāvanoddeśe prāṇān utsasarja | śatadhanvāpi tāṃ parityajya padātir evādravat ||
कृष्णो ऽपि बलभद्रम् आह । तावद् अत्रैव स्यन्दने भवता स्थेयम् अहम् एनम् अधमाचारं पदातिनम् अनुगम्य यावद् घातयामि । अत्र हि भूभागे दृष्टदोषा हयाः । नैते ऽश्वा भवतेमं भूमिभागम् उल्लङ्घ्य नेयाः ॥
kṛṣṇo 'pi balabhadram āha | tāvad atraiva syandane bhavatā stheyam aham enam adhamācāraṃ padātinam anugamya yāvad ghātayāmi | atra hi bhūbhāge dṛṣṭadoṣā hayāḥ | naite 'śvā bhavatemaṃ bhūmibhāgam ullaṅghya neyāḥ ||
तथेत्य् उक्त्वा बलभद्रो रथ एव तस्थौ । कृष्णो ऽपि द्विक्रोशमात्रं भूमिभागम् अनुसृत्य दूरस्थितस्यैव चक्रं क्षिप्त्वा शतधन्वनः शिरश् चिच्छेद । तच्छरीराम्बरादिषु च बहुप्रकारम् अन्विष्यन्न् अपि स्यमन्तकं मणिं नावाप यदा तदोपगम्य बलभद्रम् आह । वृथैवास्माभिर् घातितः शतधन्वा । न प्राप्तम् अखिलजगत्सारभूतं तन् मणिरत्नं । इत्य् आकर्ण्योद्भूतकोपो बलभद्रो वासुदेवम् आह । धिक् त्वां यस् त्वम् एवम् अर्थलिप्सुर् एतच् च ते भ्रातृत्वान् मर्षये । तद् अयं पन्थाः स्वेच्छया गम्यतां । न मे द्वारकया न बन्धुभिः कार्यम् अलम् एभिर् ममाग्रतो ऽलीकशपथैर् इत्य् आक्षिप्य तं कथंचित् प्रसाद्यमानो ऽपि न तस्थौ । विदेहपुरीं प्रविवेश ॥
tathety uktvā balabhadro ratha eva tasthau | kṛṣṇo 'pi dvikrośamātraṃ bhūmibhāgam anusṛtya dūrasthitasyaiva cakraṃ kṣiptvā śatadhanvanaḥ śiraś ciccheda | taccharīrāmbarādiṣu ca bahuprakāram anviṣyann api syamantakaṃ maṇiṃ nāvāpa yadā tadopagamya balabhadram āha | vṛthaivāsmābhir ghātitaḥ śatadhanvā | na prāptam akhilajagatsārabhūtaṃ tan maṇiratnaṃ | ity ākarṇyodbhūtakopo balabhadro vāsudevam āha | dhik tvāṃ yas tvam evam arthalipsur etac ca te bhrātṛtvān marṣaye | tad ayaṃ panthāḥ svecchayā gamyatāṃ | na me dvārakayā na bandhubhiḥ kāryam alam ebhir mamāgrato 'līkaśapathair ity ākṣipya taṃ kathaṃcit prasādyamāno 'pi na tasthau | videhapurīṃ praviveśa ||
जनकश् चार्घ्यपूर्वकम् एनं गृहं प्रवेशयाम् आस । तत्रैव च तस्थौ । वासुदेवो ऽपि द्वारकाम् आजगाम । यावच् च जनकराजगृहे बलभद्रो ऽवतस्थे तावद् धार्तराष्ट्रो दुर्योधनस् तत्सकाशाद् गदाशिक्षाम् अशिक्षत । वर्षत्रयान्ते च बभ्रूग्रसेनप्रभृतिभिर् यादवैर् न तद् रत्नं कृष्णेनापहृतम् इति कृतावगतिभिर् विदेहपुरीं गत्वा बलदेवः संप्रत्याय्य द्वारकाम् आनीतः ॥
janakaś cārghyapūrvakam enaṃ gṛhaṃ praveśayām āsa | tatraiva ca tasthau | vāsudevo 'pi dvārakām ājagāma | yāvac ca janakarājagṛhe balabhadro 'vatasthe tāvad dhārtarāṣṭro duryodhanas tatsakāśād gadāśikṣām aśikṣata | varṣatrayānte ca babhrūgrasenaprabhṛtibhir yādavair na tad ratnaṃ kṛṣṇenāpahṛtam iti kṛtāvagatibhir videhapurīṃ gatvā baladevaḥ saṃpratyāyya dvārakām ānītaḥ ||
अक्रूरो ऽप्य् उत्तममणिसमुद्भूतसुवर्णध्यानपरस् ततो यज्ञान् ईजे । सवनगतौ हि क्षत्रियवैश्यौ निघ्नन् ब्रह्महा भवतीत्य् अतो दीक्षाकवचं प्रविष्ट एव तस्थौ । द्विषष्टिवर्षाण्य् एवं तन्मणिप्रभावात् तत्रोपसर्गदुर्भिक्षमरकादिकं नाभूत् ॥
akrūro 'py uttamamaṇisamudbhūtasuvarṇadhyānaparas tato yajñān īje | savanagatau hi kṣatriyavaiśyau nighnan brahmahā bhavatīty ato dīkṣākavacaṃ praviṣṭa eva tasthau | dviṣaṣṭivarṣāṇy evaṃ tanmaṇiprabhāvāt tatropasargadurbhikṣamarakādikaṃ nābhūt ||
अथाक्रूरपक्षीयैर् भोजैः शत्रुघ्ने सात्वतस्य प्रपौत्रे व्यापादिते भोजैः सहाक्रूरो द्वारकाम् अपहायापक्रान्तः ॥
athākrūrapakṣīyair bhojaiḥ śatrughne sātvatasya prapautre vyāpādite bhojaiḥ sahākrūro dvārakām apahāyāpakrāntaḥ ||
तदपक्रान्तिदिनाद् आरभ्य तत्रोपसर्गव्यालानावृष्टिमरकाद्युपद्रावा बभूवुः । अथ यादवबलभद्रोग्रसेनसमवेतो ऽमन्त्रयद् भगवान् उरगारिकेतनः । किम् यद् इदम् एकदैव प्रचुरोपद्रवागमनम् एतद् आलोच्यताम् ॥
tadapakrāntidinād ārabhya tatropasargavyālānāvṛṣṭimarakādyupadrāvā babhūvuḥ | atha yādavabalabhadrograsenasamaveto 'mantrayad bhagavān uragāriketanaḥ | kim yad idam ekadaiva pracuropadravāgamanam etad ālocyatām ||
इत्य् उक्ते ऽन्धकनामा यदुवृद्धः प्राह । अस्याक्रूरस्य पिता श्वफल्को यत्र यत्राभूत् तत्र तत्र दुर्भिक्षमरकानावृष्त्यादिकं नाभूत् ॥
ity ukte 'ndhakanāmā yaduvṛddhaḥ prāha | asyākrūrasya pitā śvaphalko yatra yatrābhūt tatra tatra durbhikṣamarakānāvṛṣtyādikaṃ nābhūt ||
काशीराजस्य विषये ऽत्यन्तानावृष्ट्यां श्वफल्को ऽनीयत । ततस् तत्क्षणाद् एव देवो ववर्ष । काशीराजपत्न्याश् च गर्भे कन्यापूर्वम् आसीत् ॥
kāśīrājasya viṣaye 'tyantānāvṛṣṭyāṃ śvaphalko 'nīyata | tatas tatkṣaṇād eva devo vavarṣa | kāśīrājapatnyāś ca garbhe kanyāpūrvam āsīt ||
सापि पूर्णे ऽपि प्रसूतिकाले नैव निश्चक्राम । एवं च तस्य गर्भस्य द्वादश वर्षाण्य् अनिष्क्रामतो ययुः । काशीराजश् च गर्भस्थां ताम् आत्मजाम् आह । पुत्रि कस्मान् न जायसे निष्क्रम्यताम् आस्यं ते द्रष्टुम् इच्छाम्य् अहं स्वकां च मातरं किम् इति चिरं क्लेशयिष्यसीत्य् उक्ते गर्भस्थैव व्याजहार । तात यद्य् एकैकां गां दिने दिने ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छसि तद् अहम् अन्यैस् त्रिभिर् वर्षैर् अस्माद् गर्भाद् अवश्यं निष्क्रमिष्यामीति । एतच् च तद्वचनम् आकर्ण्य राजा दिने दिने ब्राह्मणाय गां प्रादात् । सापि तावता कालेन जाता । ततस् तस्याः पिता गान्दिनीति नाम चकार । तां च गान्दिनीं कन्यां श्वफल्काय प्रियोपकारिणे गृहागतायार्घभूतां प्रादात् ॥
sāpi pūrṇe 'pi prasūtikāle naiva niścakrāma | evaṃ ca tasya garbhasya dvādaśa varṣāṇy aniṣkrāmato yayuḥ | kāśīrājaś ca garbhasthāṃ tām ātmajām āha | putri kasmān na jāyase niṣkramyatām āsyaṃ te draṣṭum icchāmy ahaṃ svakāṃ ca mātaraṃ kim iti ciraṃ kleśayiṣyasīty ukte garbhasthaiva vyājahāra | tāta yady ekaikāṃ gāṃ dine dine brāhmaṇebhyaḥ prayacchasi tad aham anyais tribhir varṣair asmād garbhād avaśyaṃ niṣkramiṣyāmīti | etac ca tadvacanam ākarṇya rājā dine dine brāhmaṇāya gāṃ prādāt | sāpi tāvatā kālena jātā | tatas tasyāḥ pitā gāndinīti nāma cakāra | tāṃ ca gāndinīṃ kanyāṃ śvaphalkāya priyopakāriṇe gṛhāgatāyārghabhūtāṃ prādāt ||
तस्याम् अयम् अक्रूरः श्वफल्काज् जज्ञे । तद् अस्यैवंगुणमिथुनाद् उत्पत्तिः ॥
tasyām ayam akrūraḥ śvaphalkāj jajñe | tad asyaivaṃguṇamithunād utpattiḥ ||
कथम् अस्मिन्न् अपक्रान्ते मरकदुर्भिक्षाद्युपद्रवा न भविष्यन्ति । तद् अयम् आनीयताम् इत्य् अलम् अतिगुणवत्य् अपराधान्वेषनेनेति ॥
katham asminn apakrānte marakadurbhikṣādyupadravā na bhaviṣyanti | tad ayam ānīyatām ity alam atiguṇavaty aparādhānveṣaneneti ||
यदुवृद्धस्यान्धकस्यैतद् वचनम् आकर्ण्य केशवोग्रसेनबलभद्रपुरोगमैर् यदुभिः कृतापराधतितिक्षाभवम् अभयं दत्त्वा श्वाफल्किः स्वपुरम् आनीतः । तत्र चागतमात्र एव तस्य तत्स्थस्य मणेर् अनुभावद् अनावृष्टिमरकदुर्भिक्षव्यालाद्युपद्रवः शशाम । कृष्णश् च चिन्तयाम् आस । स्वल्पम् एतत् कारणं यद् अयं गान्दिन्यां श्वफल्केनाक्रूरो जातः । सुमहांश् चायम् अनावृष्टिदुर्भिक्षमरकाद्युपद्रवशमनकारी प्रभावः ॥
yaduvṛddhasyāndhakasyaitad vacanam ākarṇya keśavograsenabalabhadrapurogamair yadubhiḥ kṛtāparādhatitikṣābhavam abhayaṃ dattvā śvāphalkiḥ svapuram ānītaḥ | tatra cāgatamātra eva tasya tatsthasya maṇer anubhāvad anāvṛṣṭimarakadurbhikṣavyālādyupadravaḥ śaśāma | kṛṣṇaś ca cintayām āsa | svalpam etat kāraṇaṃ yad ayaṃ gāndinyāṃ śvaphalkenākrūro jātaḥ | sumahāṃś cāyam anāvṛṣṭidurbhikṣamarakādyupadravaśamanakārī prabhāvaḥ ||
तन् नूनम् अस्य सकाशे स महामणिः स्यमन्तकाख्यस् तिष्ठति । तस्य ह्य् एवंविधाः प्रभावाः श्रूयन्ते । अयम् अपि च यज्ञाद् अनन्तरम् अन्यत् क्रत्वन्तरं अनन्तरम् च तस्माद् यज्ञान्तरं यजतीति । अल्पोपादानं चास्या संशयम् अत्रासौ वरमणिस् तिष्ठतीति कृताध्यवसायो ऽन्यत् प्रयोजनम् उद्दिश्य सकलयादवसमाजम् आत्मगेह एवाचीकरत् ॥
tan nūnam asya sakāśe sa mahāmaṇiḥ syamantakākhyas tiṣṭhati | tasya hy evaṃvidhāḥ prabhāvāḥ śrūyante | ayam api ca yajñād anantaram anyat kratvantaraṃ anantaram ca tasmād yajñāntaraṃ yajatīti | alpopādānaṃ cāsyā saṃśayam atrāsau varamaṇis tiṣṭhatīti kṛtādhyavasāyo 'nyat prayojanam uddiśya sakalayādavasamājam ātmageha evācīkarat ||
तत्र चोपविष्टेष्व् अखिलेषु यादवेषु पूर्वप्रयोजनम् उपन्यस्य पर्यवसिते च तस्मिन् प्रसङ्गागतपरिहासकथाम् अक्रूरेण सह कृत्वा जनार्दनस् तम् अक्रूरम् आह ॥
tatra copaviṣṭeṣv akhileṣu yādaveṣu pūrvaprayojanam upanyasya paryavasite ca tasmin prasaṅgāgataparihāsakathām akrūreṇa saha kṛtvā janārdanas tam akrūram āha ||
दानपते जानीम एव वयं यथा शतधन्वना तद् अखिलजगत्सारभूतं स्यमन्तकरत्नं भवतः समर्पितं तद् एतद् राष्ट्रोपकारकं भवतः सकाशे तिष्ठतीति । तिष्ठतु सर्व एव वयं तत्प्रभावफलभुजः किं त्व् एष बलभद्रो ऽस्मान् आशङ्कितवांस् तद् अस्मत्प्रीतये दर्शयेत्य् अभिहितः सरत्नः सो ऽचिन्तयत् ॥
dānapate jānīma eva vayaṃ yathā śatadhanvanā tad akhilajagatsārabhūtaṃ syamantakaratnaṃ bhavataḥ samarpitaṃ tad etad rāṣṭropakārakaṃ bhavataḥ sakāśe tiṣṭhatīti | tiṣṭhatu sarva eva vayaṃ tatprabhāvaphalabhujaḥ kiṃ tv eṣa balabhadro 'smān āśaṅkitavāṃs tad asmatprītaye darśayety abhihitaḥ saratnaḥ so 'cintayat ||
किम् अत्रानुष्ठेयम् अन्यथा चेद् ब्रवीम्य् अहं तत् केवलाम्बरतिरोधानम् अन्विष्यन्तो रत्नम् एतद् द्रक्ष्यन्तीत्य् अन्वेषणं न क्षेमम् इति संचिन्त्य तम् अखिलजगत्कारणभूतं नारायणम् आहाक्रूरः । भगवन् ममैतत् स्यमन्तकरत्नं शतधन्वना समर्पितम् ॥
kim atrānuṣṭheyam anyathā ced bravīmy ahaṃ tat kevalāmbaratirodhānam anviṣyanto ratnam etad drakṣyantīty anveṣaṇaṃ na kṣemam iti saṃcintya tam akhilajagatkāraṇabhūtaṃ nārāyaṇam āhākrūraḥ | bhagavan mamaitat syamantakaratnaṃ śatadhanvanā samarpitam ||
अपगते च तस्मिन्न् अद्य श्वः परश्वो वा भगवान् मां याचयिष्यतीति एतावन्तं कालम् अतिकृच्छ्रेणाधारयम् । तस्य च धारणक्लेशेनाहम् अशेषोपभोगेष्व् असङ्गिमानसो न वेद्मि स्वसुखकलाम् अपि ॥
apagate ca tasminn adya śvaḥ paraśvo vā bhagavān māṃ yācayiṣyatīti etāvantaṃ kālam atikṛcchreṇādhārayam | tasya ca dhāraṇakleśenāham aśeṣopabhogeṣv asaṅgimānaso na vedmi svasukhakalām api ||
एतावन्मात्रम् अप्य् अशेषराष्ट्रोपकारी धारयितुं न शक्नोतीति मां भवान् मंस्यत इत्य् आत्मना न चोदितम् ॥
etāvanmātram apy aśeṣarāṣṭropakārī dhārayituṃ na śaknotīti māṃ bhavān maṃsyata ity ātmanā na coditam ||
तद् इदं स्यमन्तकरत्नं गृह्यताम् इच्छया यस्याभिमतं तस्य समर्प्यताम् । ततः सो ऽधरवस्त्रनिगोपितातिलघुकनकसमुद्गकं प्रगटीकृतवान् ॥
tad idaṃ syamantakaratnaṃ gṛhyatām icchayā yasyābhimataṃ tasya samarpyatām | tataḥ so 'dharavastranigopitātilaghukanakasamudgakaṃ pragaṭīkṛtavān ||
ततश् च निष्क्राम्य स्यमन्तकमणिं तस्मिन् यदुसमाजे मुमोच । मुक्तमात्रे च तेनातिकान्त्या तद् अखिलम् आस्थानम् उद्द्योतितम् ॥
tataś ca niṣkrāmya syamantakamaṇiṃ tasmin yadusamāje mumoca | muktamātre ca tenātikāntyā tad akhilam āsthānam uddyotitam ||
अथाहाक्रूरः । स एष मणिर् यः शतधन्वनास्माकं समर्पितो यस्यायं स एनं गृह्णात्व् इति । तम् आलोक्य सर्वयादवानां साधु साध्व् इति विस्मितवचसां वाचो ऽश्रूयन्त । तम् आलोक्यममायम् अच्युतेनैव सामान्यः समन्विच्छित इति बलभद्रः सस्पृहो ऽभवत् ॥
athāhākrūraḥ | sa eṣa maṇir yaḥ śatadhanvanāsmākaṃ samarpito yasyāyaṃ sa enaṃ gṛhṇātv iti | tam ālokya sarvayādavānāṃ sādhu sādhv iti vismitavacasāṃ vāco 'śrūyanta | tam ālokyamamāyam acyutenaiva sāmānyaḥ samanvicchita iti balabhadraḥ saspṛho 'bhavat ||
ममेदं पितृधनम् इत्य् अतीव च सत्यभामा स्पृहां चकार । बलभद्रसत्याननावलोकनात् कृष्णो ऽप्य् आत्मानं चक्रान्तरावस्थितम् इव मेने । सकलयादवप्रत्यक्षं चाक्रूरम् आह । एतद् धि मणिरत्नम् आत्मसंशोधनाय एषां यदूनां दर्शितम् एतच् च मम बलभद्रस्य च सामान्यं पितृधनं चैतत् सत्यभामाया नान्यस्य ॥
mamedaṃ pitṛdhanam ity atīva ca satyabhāmā spṛhāṃ cakāra | balabhadrasatyānanāvalokanāt kṛṣṇo 'py ātmānaṃ cakrāntarāvasthitam iva mene | sakalayādavapratyakṣaṃ cākrūram āha | etad dhi maṇiratnam ātmasaṃśodhanāya eṣāṃ yadūnāṃ darśitam etac ca mama balabhadrasya ca sāmānyaṃ pitṛdhanaṃ caitat satyabhāmāyā nānyasya ||
एतत् सर्वकालं शुचिना ब्रह्मचर्येण ध्रियमाणम् अशेषराष्ट्रस्योपकारकम् अशुचिना ध्रियमाणम् आधारम् एव हन्ति ॥
etat sarvakālaṃ śucinā brahmacaryeṇa dhriyamāṇam aśeṣarāṣṭrasyopakārakam aśucinā dhriyamāṇam ādhāram eva hanti ||
अतो ऽहम् अस्य षोडशस्त्रीसहस्रपरिग्रहाद् असमर्थो धारणे । कथम् चैतत् सत्यभामा स्वीकरोतु । आर्यबलभद्रेणापि मदिरापानाद्यशेषोपभोगपरित्यागः कथं कार्यः । तद् अयं यदुलोको ऽहं बलभद्रः सत्या च त्वां दानपते प्रार्थयामः । एतद् भवान् एव धारयितुं समर्थः । त्वद्स्थं चास्य राष्ट्रस्योपकारकं तद् भवान् अशेषराष्ट्रोपकारनिमित्तम् एतत् पूर्ववद् धारयतु । त्वयान्यन् न वक्तव्यम् इत्य् उक्तो दानपतिस् तथेत्य् उक्त्वा जग्राह च तन् महारत्नम् । ततः प्रभृति च अक्रूरः प्रकटेनैवातितेजसा जाज्ज्वल्यमानेनात्मकण्ठासक्तेनादित्य इवांशुमाली चचार ॥
ato 'ham asya ṣoḍaśastrīsahasraparigrahād asamartho dhāraṇe | katham caitat satyabhāmā svīkarotu | āryabalabhadreṇāpi madirāpānādyaśeṣopabhogaparityāgaḥ kathaṃ kāryaḥ | tad ayaṃ yaduloko 'haṃ balabhadraḥ satyā ca tvāṃ dānapate prārthayāmaḥ | etad bhavān eva dhārayituṃ samarthaḥ | tvadsthaṃ cāsya rāṣṭrasyopakārakaṃ tad bhavān aśeṣarāṣṭropakāranimittam etat pūrvavad dhārayatu | tvayānyan na vaktavyam ity ukto dānapatis tathety uktvā jagrāha ca tan mahāratnam | tataḥ prabhṛti ca akrūraḥ prakaṭenaivātitejasā jājjvalyamānenātmakaṇṭhāsaktenāditya ivāṃśumālī cacāra ||
इत्य् एतां भगवतो मिथ्याभिशस्तिक्षालनां यः स्मरति न तस्य कदाचिद् अल्पापि मिथ्याभिशस्तिर् भवति । अव्याहतेन्द्रियश् चाखिलपापमोक्षम् अवाप्नोतीति ॥
ity etāṃ bhagavato mithyābhiśastikṣālanāṃ yaḥ smarati na tasya kadācid alpāpi mithyābhiśastir bhavati | avyāhatendriyaś cākhilapāpamokṣam avāpnotīti ||
[[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे त्रयोदशो ऽध्यायः ]]
[[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe trayodaśo 'dhyāyaḥ ]]