Aṃśa 3 · Chapter 9

बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः गुरुगेहे वसेद् भूप ब्रह्मचारी समाहितः ॥

bālaḥ kṛtopanayano vedāharaṇatatparaḥ gurugehe vased bhūpa brahmacārī samāhitaḥ //

शौचाचारवता तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश् च कृतबुद्धिना ॥

śaucācāravatā tatra kāryaṃ śuśrūṣaṇaṃ guroḥ vratāni caratā grāhyo vedaś ca kṛtabuddhinā //

उभे संध्ये रविं भूप तथैवाग्निं समाहितः उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोर् अप्य् अभिवादनम् ॥

ubhe saṃdhye raviṃ bhūpa tathaivāgniṃ samāhitaḥ upatiṣṭhet tathā kuryād guror apy abhivādanam //

स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याते नीचैर् आसीत चासति शिष्यो गुरौ नृपश्रेष्ठ प्रतिकूलं न संचरेत् ॥

sthite tiṣṭhed vrajed yāte nīcair āsīta cāsati śiṣyo gurau nṛpaśreṣṭha pratikūlaṃ na saṃcaret //

तेनैवोक्तः पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरः स्थितः अनुज्ञातश् च भिक्षान्नम् अश्नीयाद् गुरुणा ततः ॥

tenaivoktaḥ paṭhed vedaṃ nānyacittaḥ puraḥ sthitaḥ anujñātaś ca bhikṣānnam aśnīyād guruṇā tataḥ //

अवगाहेद् अपः पूर्वम् आचार्येणावगाहिताः समिज्जलादिकं चास्य काल्यं काल्यम् उपानयेत् ॥

avagāhed apaḥ pūrvam ācāryeṇāvagāhitāḥ samijjalādikaṃ cāsya kālyaṃ kālyam upānayet //

गृहीतग्राह्यवेदश् च ततो ऽनुज्ञाम् अवाप्य वै गार्हस्थ्यम् आवसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः ॥

gṛhītagrāhyavedaś ca tato 'nujñām avāpya vai gārhasthyam āvaset prājño niṣpannaguruniṣkṛtiḥ //

विधिनावाप्तदारस् तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा गृहस्थकार्यम् अखिलं कुर्याद् भूपाल शक्तितः ॥

vidhināvāptadāras tu dhanaṃ prāpya svakarmaṇā gṛhasthakāryam akhilaṃ kuryād bhūpāla śaktitaḥ //

निवापेन पितॄन् अर्चेद् यज्ञैर् देवांस् तथातिथीन् अन्नैर् मुनींश् च स्वाध्यायैर् अपत्येन प्रजापतिम् ॥

nivāpena pitṝn arced yajñair devāṃs tathātithīn annair munīṃś ca svādhyāyair apatyena prajāpatim //

बलिकर्मणा च भूतानि वात्सल्येनाखिलं जगत् प्राप्नोति लोकान् पुरुषो निजकर्मसमार्जितान् ॥

balikarmaṇā ca bhūtāni vātsalyenākhilaṃ jagat prāpnoti lokān puruṣo nijakarmasamārjitān //

भिक्षाभुजश् च ये केचित् परिव्राड्ब्रह्मचारिणः ते ऽप्य् अत्रैव प्रतिष्ठन्ते गार्हस्थ्यं तेन वै परम् ॥

bhikṣābhujaś ca ye kecit parivrāḍbrahmacāriṇaḥ te 'py atraiva pratiṣṭhante gārhasthyaṃ tena vai param //

वेदाहरणकार्येण तीर्थस्नानाय च प्रभो अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च ॥

vedāharaṇakāryeṇa tīrthasnānāya ca prabho aṭanti vasudhāṃ viprāḥ pṛthivīdarśanāya ca //

अनिकेता ह्य् अनाहारा यत्रसायंगृहास् तु ये तेषां गृहस्थः सर्वेषां प्रतिष्ठा योनिर् एव च ॥

aniketā hy anāhārā yatrasāyaṃgṛhās tu ye teṣāṃ gṛhasthaḥ sarveṣāṃ pratiṣṭhā yonir eva ca //

तेषां स्वागतदानादि वक्तव्यं मधुरं नृप गृहागतानां दद्याच् च शयनासनभोजनम् ॥

teṣāṃ svāgatadānādi vaktavyaṃ madhuraṃ nṛpa gṛhāgatānāṃ dadyāc ca śayanāsanabhojanam //

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति ॥

atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati //

अवज्ञानम् अहंकारो दम्भश् चैव गृहे सतः परितापोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते ॥

avajñānam ahaṃkāro dambhaś caiva gṛhe sataḥ paritāpopaghātau ca pāruṣyaṃ ca na śasyate //

यस् तु सम्यक् करोत्य् एवं गृहस्थः परमं विधिम् सर्वबन्धविमुक्तो ऽसौ लोकान् आप्नोत्य् अनुत्तमान् ॥

yas tu samyak karoty evaṃ gṛhasthaḥ paramaṃ vidhim sarvabandhavimukto 'sau lokān āpnoty anuttamān //

वयःपरिणतौ राजन् कृतकृत्यो गृहाश्रमी पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा ॥

vayaḥpariṇatau rājan kṛtakṛtyo gṛhāśramī putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchet sahaiva vā //

पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः भूमिशायी भवेत् तत्र मुनिः सर्वातिथिर् नृप ॥

parṇamūlaphalāhāraḥ keśaśmaśrujaṭādharaḥ bhūmiśāyī bhavet tatra muniḥ sarvātithir nṛpa //

चर्मकाशकुशैः कुर्यात् परिधानोत्तरीयके तद्वत् त्रिषवणं स्नानं शस्तम् अस्य नरेश्वर ॥

carmakāśakuśaiḥ kuryāt paridhānottarīyake tadvat triṣavaṇaṃ snānaṃ śastam asya nareśvara //

देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम् भिक्षाबलिप्रदानं च शस्तम् अस्य नरेश्वर ॥

devatābhyarcanaṃ homaḥ sarvābhyāgatapūjanam bhikṣābalipradānaṃ ca śastam asya nareśvara //

वन्यस्नेहेन गात्राणाम् अभ्यङ्गश् चास्य शस्यते तपस्यतश् च राजेन्द्र शीतोष्णादिसहिष्णुता ॥

vanyasnehena gātrāṇām abhyaṅgaś cāsya śasyate tapasyataś ca rājendra śītoṣṇādisahiṣṇutā //

यस् त्व् एतां नियतश् चर्यां वानप्रस्थश् चरेन् मुनिः स दहत्य् अग्निवद् दोषाञ् जयेल् लोकांश् च शाश्वतान् ॥

yas tv etāṃ niyataś caryāṃ vānaprasthaś caren muniḥ sa dahaty agnivad doṣāñ jayel lokāṃś ca śāśvatān //

चतुर्थश् चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि ॥

caturthaś cāśramo bhikṣoḥ procyate yo manīṣibhiḥ tasya svarūpaṃ gadato mama śrotuṃ nṛpārhasi //

पुत्रद्रव्यकलत्रेषु त्यक्तस्नेहो नराधिप चतुर्थम् आश्रमस्थानं गच्छेन् निर्धूतमत्सरः ॥

putradravyakalatreṣu tyaktasneho narādhipa caturtham āśramasthānaṃ gacchen nirdhūtamatsaraḥ //

त्रैवर्गिकांस् त्यजेत् सर्वान् आरम्भान् अवनीपते मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्व् एव जन्तुषु ॥

traivargikāṃs tyajet sarvān ārambhān avanīpate mitrādiṣu samo maitraḥ samasteṣv eva jantuṣu //

जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्मभिः क्वचित् युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश् च वर्जयेत् ॥

jarāyujāṇḍajādīnāṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ kvacit yuktaḥ kurvīta na drohaṃ sarvasaṅgāṃś ca varjayet //

एकरात्रस्थितिर् ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे तथा तिष्ठेद् यथा प्रीतिर् द्वेषो वा नास्य जायते ॥

ekarātrasthitir grāme pañcarātrasthitiḥ pure tathā tiṣṭhed yathā prītir dveṣo vā nāsya jāyate //

प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारे भुक्तवज्जने काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थं पर्यटेद् गृहान् ॥

prāṇayātrānimittaṃ ca vyaṅgāre bhuktavajjane kāle praśastavarṇānāṃ bhikṣārthaṃ paryaṭed gṛhān //

कामः क्रोधस् तथा दर्पमोहलोभादयश् च ये तांस् तु दोषान् परित्यज्य परिव्राड् निर्ममो भवेत् ॥

kāmaḥ krodhas tathā darpamohalobhādayaś ca ye tāṃs tu doṣān parityajya parivrāḍ nirmamo bhavet //

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश् चरते मुनिः न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयम् उत्पद्यते क्वचित् ॥

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaś carate muniḥ na tasya sarvabhūtebhyo bhayam utpadyate kvacit //

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरम् अग्निं स्वमुखे जुहोति विप्रस् तु भिक्षोपगतैर् हविर्भिश् चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान् ॥

kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śārīram agniṃ svamukhe juhoti vipras tu bhikṣopagatair havirbhiś citāgninā sa vrajati sma lokān //

मोक्षाश्रमं यश् चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितबुद्धियुक्तः अनिन्धनं ज्योतिर् इव प्रशान्तः स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥

mokṣāśramaṃ yaś carate yathoktaṃ śuciḥ svasaṃkalpitabuddhiyuktaḥ anindhanaṃ jyotir iva praśāntaḥ sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ //