Aṃśa 3 · Chapter 11

गृहस्थस्य सदाचारं श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं मुने लोकाद् अस्मात् परस्माच् च यम् आतिष्ठन् न हीयते ॥

gṛhasthasya sadācāraṃ śrotum icchāmy ahaṃ mune lokād asmāt parasmāc ca yam ātiṣṭhan na hīyate //

श्रूयतां पृथिवीपाल सदाचारस्य लक्षणम् सदाचारवता पुंसा जितौ लोकाव् उभाव् अपि ॥

śrūyatāṃ pṛthivīpāla sadācārasya lakṣaṇam sadācāravatā puṃsā jitau lokāv ubhāv api //

साधवः क्षीणदोषास् तु सच्छब्दः साधुवाचकः तेषाम् आचरणं यत् तु सदाचारः स उच्यते ॥

sādhavaḥ kṣīṇadoṣās tu sacchabdaḥ sādhuvācakaḥ teṣām ācaraṇaṃ yat tu sadācāraḥ sa ucyate //

सप्तर्षयो ऽथ मनवः प्रजानां पतयस् तथा सदाचारस्य वक्तारः कर्तारश् च महीपते ॥

saptarṣayo 'tha manavaḥ prajānāṃ patayas tathā sadācārasya vaktāraḥ kartāraś ca mahīpate //

ब्राह्मे मुहूर्ते स्वस्थे च मानसे मतिमान् नृप विबुद्धश् चिन्तयेद् धर्मम् अर्थं चास्याविरोधिनम् ॥

brāhme muhūrte svasthe ca mānase matimān nṛpa vibuddhaś cintayed dharmam arthaṃ cāsyāvirodhinam //

अपीडया तयोः कामम् उभयोर् अपि चिन्तयेत् दृष्टादृष्टविनाशाय त्रिवर्गे समदर्शिता ॥

apīḍayā tayoḥ kāmam ubhayor api cintayet dṛṣṭādṛṣṭavināśāya trivarge samadarśitā //

परित्यजेद् अर्थकामौ धर्मपीडाकरौ नृप धर्मम् अप्य् असुखोदर्कं लोकविक्रुष्टम् एव च ॥

parityajed arthakāmau dharmapīḍākarau nṛpa dharmam apy asukhodarkaṃ lokavikruṣṭam eva ca //

ततः कल्यं समुत्थाय कुर्यान् मैत्रं नरेश्वर ॥

tataḥ kalyaṃ samutthāya kuryān maitraṃ nareśvara //

नैरृत्याम् इषुविक्षेपम् अतीत्याभ्यधिकं भुवः दूराद् आवसथान् मूत्रं पुरीषं च समुत्सृजेत् ॥

nairṛtyām iṣuvikṣepam atītyābhyadhikaṃ bhuvaḥ dūrād āvasathān mūtraṃ purīṣaṃ ca samutsṛjet //

पादावसेचनोच्छिष्टे प्रक्षिपेन् न गृहाङ्गणे ॥

pādāvasecanocchiṣṭe prakṣipen na gṛhāṅgaṇe //

आत्मच्छायां तरुच्छायां गोसूर्याग्न्यनिलांस् तथा गुरुं द्विजातींश् च बुधो न मेहेत कदाचन ॥

ātmacchāyāṃ tarucchāyāṃ gosūryāgnyanilāṃs tathā guruṃ dvijātīṃś ca budho na meheta kadācana //

न कृष्टे सस्यमध्ये वा गोव्रजे जनसंसदि न वर्त्मनि न नद्यादितीर्थेषु पुरुषर्षभ ॥

na kṛṣṭe sasyamadhye vā govraje janasaṃsadi na vartmani na nadyāditīrtheṣu puruṣarṣabha //

नाप्सु नैवाम्भसस् तीरे श्मशाने न समाचरेत् उत्सर्गं वै पुरीषस्य मूत्रस्य च विसर्जनम् ॥

nāpsu naivāmbhasas tīre śmaśāne na samācaret utsargaṃ vai purīṣasya mūtrasya ca visarjanam //

उदङ्मुखो दिवा मूत्रं विपरीतमुखो निशि कुर्वीतानापदि प्राज्ञो मूत्रोत्सर्गं च पार्थिव ॥

udaṅmukho divā mūtraṃ viparītamukho niśi kurvītānāpadi prājño mūtrotsargaṃ ca pārthiva //

तृणैर् आस्तीर्य वसुधां वस्त्रप्रावृतमस्तकः तिष्ठेन् नातिचिरं तत्र नैव किंचिद् उदीरयेत् ॥

tṛṇair āstīrya vasudhāṃ vastraprāvṛtamastakaḥ tiṣṭhen nāticiraṃ tatra naiva kiṃcid udīrayet //

वल्मीकमूषिकोत्खातां मृदं नान्तर्जलां तथा शौचावशिष्टां गेहाच् च नादद्याल् लेपसंभवाम् ॥

valmīkamūṣikotkhātāṃ mṛdaṃ nāntarjalāṃ tathā śaucāvaśiṣṭāṃ gehāc ca nādadyāl lepasaṃbhavām //

अन्तःप्राण्यवपन्नां च हलोत्खातां च पार्थिव परित्यजेन् मृदश् चैताः सकलाः शौचसाधने ॥

antaḥprāṇyavapannāṃ ca halotkhātāṃ ca pārthiva parityajen mṛdaś caitāḥ sakalāḥ śaucasādhane //

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे नृप ॥

ekā liṅge gude tisro daśa vāmakare nṛpa //

हस्तद्वये च सप्तान्या मृदः शौचोपपादिकाः ॥

hastadvaye ca saptānyā mṛdaḥ śaucopapādikāḥ //

अच्छेनागन्धफेनेन जलेनाबुद्बुदेन च आचामेत मृदं भूयस् तथा दद्यात् समाहितः ॥

acchenāgandhaphenena jalenābudbudena ca ācāmeta mṛdaṃ bhūyas tathā dadyāt samāhitaḥ //

निष्पादिताङ्घ्रिशौचस् तु पादाव् अभ्युक्ष्य वै पुनः त्रिः पिबेत् सलिलं तेन तथा द्विः परिमार्जयेत् ॥

niṣpāditāṅghriśaucas tu pādāv abhyukṣya vai punaḥ triḥ pibet salilaṃ tena tathā dviḥ parimārjayet //

शीर्षण्यानि ततः खानि मूर्धानं च नृपालभेत् बाहू नाभिं च तोयेन हृदयं चापि संस्पृशेत् ॥

śīrṣaṇyāni tataḥ khāni mūrdhānaṃ ca nṛpālabhet bāhū nābhiṃ ca toyena hṛdayaṃ cāpi saṃspṛśet //

स्वाचान्तश् च ततः कुर्यात् पुमान् केशप्रसाधनम् आदर्शाञ्जनमाङ्गल्यं दुर्वाद्यालम्भनानि च ॥

svācāntaś ca tataḥ kuryāt pumān keśaprasādhanam ādarśāñjanamāṅgalyaṃ durvādyālambhanāni ca //

ततः स्ववर्णधर्मेण वृत्त्यर्थं च धनार्जनम् कुर्वीत श्रद्धासंपन्नो यजेच् च पृथिवीपते ॥

tataḥ svavarṇadharmeṇa vṛttyarthaṃ ca dhanārjanam kurvīta śraddhāsaṃpanno yajec ca pṛthivīpate //

सोमसंस्था हविःसंस्थाः पाकसंस्थाश् च संस्थिताः धने यतो मनुष्याणां यतेतातो धनार्जने ॥

somasaṃsthā haviḥsaṃsthāḥ pākasaṃsthāś ca saṃsthitāḥ dhane yato manuṣyāṇāṃ yatetāto dhanārjane //

नदीनदतडागेषु देवखातजलेषु च नित्यक्रियार्थं स्नायीत गिरिप्रस्रवणेषु च ॥

nadīnadataḍāgeṣu devakhātajaleṣu ca nityakriyārthaṃ snāyīta giriprasravaṇeṣu ca //

कूपेषूद्धृततोयेन स्नानं कुर्वीत वा भुवि स्नायीतोद्धृततोयेन अथवा भुव्य् असंभवे ॥

kūpeṣūddhṛtatoyena snānaṃ kurvīta vā bhuvi snāyītoddhṛtatoyena athavā bhuvy asaṃbhave //

शुचिवस्त्रधरः स्नातो देवर्षिपितृतर्पणम् तेषाम् एव हि तीर्थेन कुर्वीत सुसमाहितः ॥

śucivastradharaḥ snāto devarṣipitṛtarpaṇam teṣām eva hi tīrthena kurvīta susamāhitaḥ //

त्रिर् अपः प्रीणनार्थाय देवानाम् अपवर्जयेत् तथर्षीणां यथान्यायं सकृच् चापि प्रजापतेः ॥

trir apaḥ prīṇanārthāya devānām apavarjayet tatharṣīṇāṃ yathānyāyaṃ sakṛc cāpi prajāpateḥ //

पितॄणां प्रीणनार्थाय त्रिर् अपः पृथिवीपते पितामहेभ्यश् च तथा प्रीणयेत् प्रपितामहान् ॥

pitṝṇāṃ prīṇanārthāya trir apaḥ pṛthivīpate pitāmahebhyaś ca tathā prīṇayet prapitāmahān //

मातामहाय तत्पित्रे तत्पित्रे च समाहितः दद्यात् पैत्रेण तीर्थेन काम्यं चान्यच् छृणुष्व मे ॥

mātāmahāya tatpitre tatpitre ca samāhitaḥ dadyāt paitreṇa tīrthena kāmyaṃ cānyac chṛṇuṣva me //

मात्रे प्रमात्रे तन्मात्रे गुरुपत्न्यै तथा नृप गुरवे मातुलादीनां स्निग्धमित्राय भूभुजे ॥

mātre pramātre tanmātre gurupatnyai tathā nṛpa gurave mātulādīnāṃ snigdhamitrāya bhūbhuje //

इदं चापि जपेद् अम्बु दद्याद् आत्मेच्छया नृप उपकाराय भूतानां कृतदेवादितर्पणः ॥

idaṃ cāpi japed ambu dadyād ātmecchayā nṛpa upakārāya bhūtānāṃ kṛtadevāditarpaṇaḥ //

देवासुरास् तथा यक्षा नागा गन्धर्वराक्षसाः पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः कूष्माण्डास् तरवः खगाः ॥

devāsurās tathā yakṣā nāgā gandharvarākṣasāḥ piśācā guhyakāḥ siddhāḥ kūṣmāṇḍās taravaḥ khagāḥ //

जलेचरा भूनिलया वाय्वाधाराश् च जन्तवः तृप्तिम् एते प्रयान्त्व् आशु मद्दत्तेनाम्बुनाखिलाः ॥

jalecarā bhūnilayā vāyvādhārāś ca jantavaḥ tṛptim ete prayāntv āśu maddattenāmbunākhilāḥ //

नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः तेषाम् आप्यायनायैतद् दीयते सलिलं मया ॥

narakeṣu samasteṣu yātanāsu ca ye sthitāḥ teṣām āpyāyanāyaitad dīyate salilaṃ mayā //

ये बान्धवाबान्धवा वा ये ऽन्यजन्मनि बान्धवाः ते तृप्तिम् अखिला यान्तु ये चास्मत्तोयकाङ्क्षिणः ॥

ye bāndhavābāndhavā vā ye 'nyajanmani bāndhavāḥ te tṛptim akhilā yāntu ye cāsmattoyakāṅkṣiṇaḥ //

यत्र क्वचन संस्थानां क्षुत्तृष्णोपहतात्मनाम् इदम् अप्य् अक्षयं चास्तु मया दत्तं तिलोदकम् ॥

yatra kvacana saṃsthānāṃ kṣuttṛṣṇopahatātmanām idam apy akṣayaṃ cāstu mayā dattaṃ tilodakam //

काम्योदकप्रदानं ते मयैतत् कथितं नृप यद् दत्त्वा प्रीणयेद् एतन् मनुष्यः सकलं जगत् जगदाप्यायनोद्भूतं पुण्यम् आप्नोति चानघ ॥

kāmyodakapradānaṃ te mayaitat kathitaṃ nṛpa yad dattvā prīṇayed etan manuṣyaḥ sakalaṃ jagat jagadāpyāyanodbhūtaṃ puṇyam āpnoti cānagha //

दत्त्वा काम्योदकं सम्यग् एतेभ्यः श्रद्धयान्वितः आचम्य च ततो दद्यात् सूर्याय सलिलाञ्जलिम् ॥

dattvā kāmyodakaṃ samyag etebhyaḥ śraddhayānvitaḥ ācamya ca tato dadyāt sūryāya salilāñjalim //

नमो विवस्वते ब्रह्मन् भास्वते विष्णुतेजसे जगत्सवित्रे शुचये सवित्रे कर्मदायिने ॥

namo vivasvate brahman bhāsvate viṣṇutejase jagatsavitre śucaye savitre karmadāyine //

ततो गृहार्चनं कुर्याद् अभीष्टसुरपूजनम् जलाभिषेकपुष्पाणां धूपादेश् च निवेदनैः ॥

tato gṛhārcanaṃ kuryād abhīṣṭasurapūjanam jalābhiṣekapuṣpāṇāṃ dhūpādeś ca nivedanaiḥ //

अपूर्वम् अग्निहोत्रं च कुर्यात् प्राग् ब्रह्मणे ततः ॥

apūrvam agnihotraṃ ca kuryāt prāg brahmaṇe tataḥ //

प्रजापतिं समुद्दिश्य दद्याद् आहुतिम् आदरात् गृहेभ्यः काश्यपायाथ ततो ऽनुमतये क्रमात् ॥

prajāpatiṃ samuddiśya dadyād āhutim ādarāt gṛhebhyaḥ kāśyapāyātha tato 'numataye kramāt //

तच्छेषं मणिकेभ्यो ऽथ पर्जन्येभ्यः क्षिपेत् ततः द्वारे धातुर् विधातुश् च मध्ये च ब्रह्मणः क्षिपेत् ॥

taccheṣaṃ maṇikebhyo 'tha parjanyebhyaḥ kṣipet tataḥ dvāre dhātur vidhātuś ca madhye ca brahmaṇaḥ kṣipet //

गृहस्य पुरुषव्याघ्र दिग्देवान् अपि मे शृणु ॥

gṛhasya puruṣavyāghra digdevān api me śṛṇu //

इन्द्राय धर्मराजाय वरुणाय तथेन्दवे प्राच्यादिषु बुधो दद्याद् धुतशेषात्मकं बलिम् ॥

indrāya dharmarājāya varuṇāya tathendave prācyādiṣu budho dadyād dhutaśeṣātmakaṃ balim //

प्रागुत्तरे च दिग्भागे धन्वन्तरिबलिं बुधः निर्वपेद् वैश्वदेवं च कर्म कुर्याद् अतः परम् ॥

prāguttare ca digbhāge dhanvantaribaliṃ budhaḥ nirvaped vaiśvadevaṃ ca karma kuryād ataḥ param //

वायव्ये वायवे दिक्षु समस्तासु ततो दिशाम् ब्रह्मणे चान्तरिक्षाय भानवे च क्षिपेद् बलिम् ॥

vāyavye vāyave dikṣu samastāsu tato diśām brahmaṇe cāntarikṣāya bhānave ca kṣiped balim //

विश्वेदेवान् विश्वभूतांस् तथा विश्वपतीन् पितॄन् यक्ष्माणं च समुद्दिश्य बलिं दद्यान् नरेश्वर ॥

viśvedevān viśvabhūtāṃs tathā viśvapatīn pitṝn yakṣmāṇaṃ ca samuddiśya baliṃ dadyān nareśvara //

ततो ऽन्यद् अन्नम् आदाय भूमिभागे शुचौ बुधः दद्याद् अशेषभूतेभ्यः स्वेच्छया तत्समाहितः ॥

tato 'nyad annam ādāya bhūmibhāge śucau budhaḥ dadyād aśeṣabhūtebhyaḥ svecchayā tatsamāhitaḥ //

देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धाः सयक्षोरगदैत्यसङ्घाः प्रेताः पिशाचास् तरवः समस्ता ये चान्नम् इच्छन्ति मया प्रदत्तम् ॥

devā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi siddhāḥ sayakṣoragadaityasaṅghāḥ pretāḥ piśācās taravaḥ samastā ye cānnam icchanti mayā pradattam //

पिपीलिकाः कीटपतंगकाद्या बुभुक्षिताः कर्मनिबन्धबद्धाः प्रयान्तु ते तृप्तिम् इदं मयान्नं तेभ्यो विसृष्टं सुखिनो भवन्तु ॥

pipīlikāḥ kīṭapataṃgakādyā bubhukṣitāḥ karmanibandhabaddhāḥ prayāntu te tṛptim idaṃ mayānnaṃ tebhyo visṛṣṭaṃ sukhino bhavantu //

येषां न माता न पिता न बन्धुर् नैवान्नसिद्धिर् न तदान्नम् अस्ति तत्तृप्तये ऽन्नं भुवि दत्तम् एतत् ते यान्तु तृप्तिं मुदिता भवन्तु ॥

yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhur naivānnasiddhir na tadānnam asti tattṛptaye 'nnaṃ bhuvi dattam etat te yāntu tṛptiṃ muditā bhavantu //

भूतानि सर्वाणि तथान्नम् एतद् अहं च विष्णुर् न यतो ऽन्यद् अस्ति तस्माद् अहं भूतनिकायभूतम् अन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषाम् ॥

bhūtāni sarvāṇi tathānnam etad ahaṃ ca viṣṇur na yato 'nyad asti tasmād ahaṃ bhūtanikāyabhūtam annaṃ prayacchāmi bhavāya teṣām //

चतुर्दशो भूतगणो य एष तत्र स्थिता ये ऽखिलभूतसङ्घाः तृप्त्यर्थम् अन्नं हि मया निसृष्टं तेषाम् इदं ते मुदिता भवन्तु ॥

caturdaśo bhūtagaṇo ya eṣa tatra sthitā ye 'khilabhūtasaṅghāḥ tṛptyartham annaṃ hi mayā nisṛṣṭaṃ teṣām idaṃ te muditā bhavantu //

इत्य् उच्चार्य नरो दद्याद् अन्नं श्रद्धासमन्वितः भुवि भूतोपकाराय गृही सर्वाश्रयो यतः ॥

ity uccārya naro dadyād annaṃ śraddhāsamanvitaḥ bhuvi bhūtopakārāya gṛhī sarvāśrayo yataḥ //

श्वचण्डालविहंगानां भुवि दद्यात् ततो नरः ये चान्ये पतिताः केचिद् अपात्रा भुवि मानवाः ॥

śvacaṇḍālavihaṃgānāṃ bhuvi dadyāt tato naraḥ ye cānye patitāḥ kecid apātrā bhuvi mānavāḥ //

ततो गोदोहमात्रं वै कालं तिष्ठेद् गृहाङ्गणे अतिथिग्रहणार्थाय तदूर्ध्वं वा यथेच्छया ॥

tato godohamātraṃ vai kālaṃ tiṣṭhed gṛhāṅgaṇe atithigrahaṇārthāya tadūrdhvaṃ vā yathecchayā //

अतिथिं तत्र संप्राप्तं पूजयेत् स्वागतादिना तथासनप्रदानेन पादप्रक्षालनेन च ॥

atithiṃ tatra saṃprāptaṃ pūjayet svāgatādinā tathāsanapradānena pādaprakṣālanena ca //

श्रद्धया चान्नदानेन प्रियप्रश्नोत्तरेण च गच्छतश् चानुयानेन प्रीतिम् उत्पादयेद् गृही ॥

śraddhayā cānnadānena priyapraśnottareṇa ca gacchataś cānuyānena prītim utpādayed gṛhī //

अज्ञातकुलनामानम् अन्यतः समुपागतम् पूजयेद् अतिथिं सम्यङ् नैकग्रामनिवासिनम् ॥

ajñātakulanāmānam anyataḥ samupāgatam pūjayed atithiṃ samyaṅ naikagrāmanivāsinam //

अकिंचनम् असंबन्धम् अन्यदेशाद् उपागतम् असंपूज्यातिथिं भुञ्जन् भोक्तुकामं व्रजत्य् अधः ॥

akiṃcanam asaṃbandham anyadeśād upāgatam asaṃpūjyātithiṃ bhuñjan bhoktukāmaṃ vrajaty adhaḥ //

स्वाध्यायगोत्रचरणम् अपृष्ट्वा च तथा कुलम् हिरण्यगर्भबुद्ध्या तं मन्येताभ्यागतं गृही ॥

svādhyāyagotracaraṇam apṛṣṭvā ca tathā kulam hiraṇyagarbhabuddhyā taṃ manyetābhyāgataṃ gṛhī //

पित्रर्थं चापरं विप्रम् एकम् अप्य् आशयेन् नृप तद्देश्यं विदिताचारसंभूतिं पाञ्चयज्ञिकम् ॥

pitrarthaṃ cāparaṃ vipram ekam apy āśayen nṛpa taddeśyaṃ viditācārasaṃbhūtiṃ pāñcayajñikam //

अन्नाग्रं च समुद्धृत्य हन्तकारोपकल्पितम् निर्वापभूतं भूपाल श्रोत्रियायोपपादयेत् ॥

annāgraṃ ca samuddhṛtya hantakāropakalpitam nirvāpabhūtaṃ bhūpāla śrotriyāyopapādayet //

दद्याच् च भिक्षात्रितयं परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् इच्छया च बुधो दद्याद् विभवे सत्य् अवारितम् ॥

dadyāc ca bhikṣātritayaṃ parivrāḍbrahmacāriṇām icchayā ca budho dadyād vibhave saty avāritam //

इत्य् एते ऽतिथयः प्रोक्ताः प्रागुक्ता भिक्षवश् च ये चतुरः पूजयेद् एतान् नृयज्ञर्णात् प्रमुच्यते ॥

ity ete 'tithayaḥ proktāḥ prāguktā bhikṣavaś ca ye caturaḥ pūjayed etān nṛyajñarṇāt pramucyate //

अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहाद् यात्य् अन्यतोमुखः स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति ॥

atithir yasya bhagnāśo gṛhād yāty anyatomukhaḥ sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati //

धाता प्रजापतिः शक्रो वह्निर् वसुगणो ऽर्यमा प्रविश्यातिथिम् एते वै भुञ्जन्ते ऽन्नं नरेश्वर ॥

dhātā prajāpatiḥ śakro vahnir vasugaṇo 'ryamā praviśyātithim ete vai bhuñjante 'nnaṃ nareśvara //

तस्माद् अतिथिपूजायां यतेत सततं नरः स केवलम् अघं भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते त्व् अतिथिं विना ॥

tasmād atithipūjāyāṃ yateta satataṃ naraḥ sa kevalam aghaṃ bhuṅkte yo bhuṅkte tv atithiṃ vinā //

ततः सुवासिनीदुःखिगर्भिणीवृद्धबालकान् भोजयेत् संस्कृतान्नेन प्रथमं चरमं गृही ॥

tataḥ suvāsinīduḥkhigarbhiṇīvṛddhabālakān bhojayet saṃskṛtānnena prathamaṃ caramaṃ gṛhī //

अभुक्तवत्सु चैतेषु भुञ्जन् भुङ्क्ते ऽतिदुष्कृतम् मृतश् च नरकं गत्वा श्लेष्मभुग् जायते नरः ॥

abhuktavatsu caiteṣu bhuñjan bhuṅkte 'tiduṣkṛtam mṛtaś ca narakaṃ gatvā śleṣmabhug jāyate naraḥ //

अस्नाताशी मलं भुङ्क्ते ह्य् अजपी पूयशोणितम् असंस्कृतान्नभुङ् मूत्रं बालादिप्रथमं शकृत् ॥

asnātāśī malaṃ bhuṅkte hy ajapī pūyaśoṇitam asaṃskṛtānnabhuṅ mūtraṃ bālādiprathamaṃ śakṛt //

तस्माच् छृणुष्व राजेन्द्र यथा भुञ्जीत वै गृही भुञ्जतश् च यथा पुंसः पापबन्धो न जायते ॥

tasmāc chṛṇuṣva rājendra yathā bhuñjīta vai gṛhī bhuñjataś ca yathā puṃsaḥ pāpabandho na jāyate //

इह चारोग्यम् अतुलं बलवृद्धिस् तथा नृप भवत्य् अरिष्टशान्तिश् च वैरिपक्षाभिचारिका ॥

iha cārogyam atulaṃ balavṛddhis tathā nṛpa bhavaty ariṣṭaśāntiś ca vairipakṣābhicārikā //

स्नातो यथावत् कृत्वा च देवर्षिपितृतर्पणम् प्रशस्तरत्नपाणिश् च भुञ्जीत प्रयतो गृही ॥

snāto yathāvat kṛtvā ca devarṣipitṛtarpaṇam praśastaratnapāṇiś ca bhuñjīta prayato gṛhī //

कृते जपे हुते वह्नौ शुद्धवस्त्रधरो नृप दत्त्वातिथिभ्यो विप्रेभ्यो गुरुभ्यः संश्रिताय च पुण्यगन्धधरः शस्तमाल्यधारी नरेश्वर ॥

kṛte jape hute vahnau śuddhavastradharo nṛpa dattvātithibhyo viprebhyo gurubhyaḥ saṃśritāya ca puṇyagandhadharaḥ śastamālyadhārī nareśvara //

नैकवस्त्रधरो ऽथार्द्रपाणिपादो नरेश्वर विशुद्धवदनः प्रीतो भुञ्जीत न विदिङ्मुखः ॥

naikavastradharo 'thārdrapāṇipādo nareśvara viśuddhavadanaḥ prīto bhuñjīta na vidiṅmukhaḥ //

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि न चैवान्यमना नरः अन्नं प्रशस्तं पथ्यं च प्रोक्षितं प्रोक्षणोदकैः ॥

prāṅmukhodaṅmukho vāpi na caivānyamanā naraḥ annaṃ praśastaṃ pathyaṃ ca prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ //

न कुत्सिताहृतं नैव जुगुप्सावद् असंस्कृतम् दत्त्वा तु भुक्तं शिष्येभ्यः क्षुधितेभ्यस् तथा गृही ॥

na kutsitāhṛtaṃ naiva jugupsāvad asaṃskṛtam dattvā tu bhuktaṃ śiṣyebhyaḥ kṣudhitebhyas tathā gṛhī //

प्रशस्तशुद्धपात्रेषु भुञ्जीताकुपितो नृप ॥

praśastaśuddhapātreṣu bhuñjītākupito nṛpa //

नासन्दीसंस्थिते पात्रे नादेशे च नरेश्वर नाकाले नातिसंकीर्णे दत्त्वाग्रं च नरो ऽग्नये ॥

nāsandīsaṃsthite pātre nādeśe ca nareśvara nākāle nātisaṃkīrṇe dattvāgraṃ ca naro 'gnaye //

मन्त्राभिमन्त्रितं शस्तं न च पर्युषितं नृप अन्यत्र फलमांसेभ्यः शुष्कशाकादिकांस् तथा ॥

mantrābhimantritaṃ śastaṃ na ca paryuṣitaṃ nṛpa anyatra phalamāṃsebhyaḥ śuṣkaśākādikāṃs tathā //

तद्वद् बादरिकेभ्यश् च गुडपक्वेभ्य एव च भुञ्जीतोद्धृतसाराणि न कदाचिन् नरेश्वर ॥

tadvad bādarikebhyaś ca guḍapakvebhya eva ca bhuñjītoddhṛtasārāṇi na kadācin nareśvara //

नाशेषं पुरुषो ऽश्नीयाद् अन्यत्र जगतीपते मध्वम्बुदधिसर्पिभ्यः सक्तुभ्यश् च विवेकवान् ॥

nāśeṣaṃ puruṣo 'śnīyād anyatra jagatīpate madhvambudadhisarpibhyaḥ saktubhyaś ca vivekavān //

अश्नीयात् तन्मना भूत्वा पूर्वं तु मधुरं रसम् लवणाम्लौ तथा मध्ये कटुतिक्तादिकं ततः ॥

aśnīyāt tanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam lavaṇāmlau tathā madhye kaṭutiktādikaṃ tataḥ //

प्राग् द्रवं पुरुषो ऽश्नन् वै मध्ये च कठिनाशनम् पुनर् अन्ते द्रवाशी तु बलारोग्ये न मुञ्चति ॥

prāg dravaṃ puruṣo 'śnan vai madhye ca kaṭhināśanam punar ante dravāśī tu balārogye na muñcati //

अनिन्द्यं भक्षयेद् इत्थं वाग्यतो ऽन्नम् अकुत्सयन् पञ्चग्रासं महामौनं प्राणाद्याप्यायनाय तत् ॥

anindyaṃ bhakṣayed itthaṃ vāgyato 'nnam akutsayan pañcagrāsaṃ mahāmaunaṃ prāṇādyāpyāyanāya tat //

भुक्त्वा सम्यग् अथाचम्य प्राङ्मुखोदङ्मुखो ऽपि वा यथावत् पुनर् आचामेत् पाणी प्रक्षाल्य मूलतः ॥

bhuktvā samyag athācamya prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā yathāvat punar ācāmet pāṇī prakṣālya mūlataḥ //

स्वस्थः प्रशान्तचित्तस् तु कृतासनपरिग्रहः अभीष्टदेवतानां तु कुर्वीत स्मरणं नरः ॥

svasthaḥ praśāntacittas tu kṛtāsanaparigrahaḥ abhīṣṭadevatānāṃ tu kurvīta smaraṇaṃ naraḥ //

अग्निर् आप्याययत्व् अन्नं पार्थिवं पवनेरितः दत्तावकाशं नभसा जरयत्व् अस्तु मे सुखम् ॥

agnir āpyāyayatv annaṃ pārthivaṃ pavaneritaḥ dattāvakāśaṃ nabhasā jarayatv astu me sukham //

अन्नं बलाय मे भूमेर् अपाम् अग्न्यनिलस्य च भवत्व् एतत् परिणतौ ममास्त्व् अव्याहतं सुखम् ॥

annaṃ balāya me bhūmer apām agnyanilasya ca bhavatv etat pariṇatau mamāstv avyāhataṃ sukham //

प्राणापानसमानानाम् उदानव्यानयोस् तथा अन्नं पुष्टिकरं चास्तु ममास्त्व् अव्याहतं सुखम् ॥

prāṇāpānasamānānām udānavyānayos tathā annaṃ puṣṭikaraṃ cāstu mamāstv avyāhataṃ sukham //

अगस्तिर् अग्निर् वडवानलश् च भुक्तं मयान्नं जरयत्व् अशेषम् सुखं च मे तत्परिणामसंभवं यच्छन्त्व् अरोगो मम चास्तु देहे ॥

agastir agnir vaḍavānalaś ca bhuktaṃ mayānnaṃ jarayatv aśeṣam sukhaṃ ca me tatpariṇāmasaṃbhavaṃ yacchantv arogo mama cāstu dehe //

विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेही प्रधानभूतो भगवान् यथैकः सत्येन तेनान्नम् अशेषम् एतद् आरोग्यदं मे परिणामम् एतु ॥

viṣṇuḥ samastendriyadehadehī pradhānabhūto bhagavān yathaikaḥ satyena tenānnam aśeṣam etad ārogyadaṃ me pariṇāmam etu //

विष्णुर् अत्ता तथैवान्नं परिणामश् च वै यथा सत्येन तेन वै भुक्तं जीर्यत्व् अन्नम् इदं तथा ॥

viṣṇur attā tathaivānnaṃ pariṇāmaś ca vai yathā satyena tena vai bhuktaṃ jīryatv annam idaṃ tathā //

इत्य् उच्चार्य स्वहस्तेन परिमृज्य तथोदरम् अनायासप्रदायीनि कुर्यात् कर्माण्य् अतन्द्रितः ॥

ity uccārya svahastena parimṛjya tathodaram anāyāsapradāyīni kuryāt karmāṇy atandritaḥ //

सच्छास्त्रादिविनोदेन सन्मार्गाद् अविरोधिना दिनं नयेत् ततः संध्याम् उपतिष्ठेत् समाहितः ॥

sacchāstrādivinodena sanmārgād avirodhinā dinaṃ nayet tataḥ saṃdhyām upatiṣṭhet samāhitaḥ //

दिनान्तसंध्यां सूर्येण पूर्वाम् ऋक्षैर् युतां बुधः उपतिष्ठेद् यथान्यायं सम्यग् आचम्य पार्थिव ॥

dināntasaṃdhyāṃ sūryeṇa pūrvām ṛkṣair yutāṃ budhaḥ upatiṣṭhed yathānyāyaṃ samyag ācamya pārthiva //

सर्वकालम् उपस्थानं संध्ययोः पार्थिवेष्यते अन्यत्रसूतकाशौचविभ्रमातुरभीतितः ॥

sarvakālam upasthānaṃ saṃdhyayoḥ pārthiveṣyate anyatrasūtakāśaucavibhramāturabhītitaḥ //

सूर्येणाभ्युदितो यश् च त्यक्तः सूर्येण च स्वपन् अन्यत्रातुरभावात् तु प्रायश्चित्तीयते नरः ॥

sūryeṇābhyudito yaś ca tyaktaḥ sūryeṇa ca svapan anyatrāturabhāvāt tu prāyaścittīyate naraḥ //

तस्माद् अनुदिते सूर्ये समुत्थाय महीपते उपतिष्ठेन् नरः संध्याम् अस्वपंश् च दिनान्तजाम् ॥

tasmād anudite sūrye samutthāya mahīpate upatiṣṭhen naraḥ saṃdhyām asvapaṃś ca dināntajām //

उपतिष्ठन्ति ये संध्यां न पूर्वां न च पश्चिमाम् व्रजन्ति ते दुरात्मानस् तामिस्रं नरकं नृप ॥

upatiṣṭhanti ye saṃdhyāṃ na pūrvāṃ na ca paścimām vrajanti te durātmānas tāmisraṃ narakaṃ nṛpa //

पुनः पाकम् उपादाय सायम् अप्य् अवनीपते वैश्वदेवनिमित्तं वै पत्न्य् अमन्त्रं बलिं हरेत् ॥

punaḥ pākam upādāya sāyam apy avanīpate vaiśvadevanimittaṃ vai patny amantraṃ baliṃ haret //

तत्रापि श्वपचादिभ्यस् तथैवान्नापवर्जनम् ॥

tatrāpi śvapacādibhyas tathaivānnāpavarjanam //

अतिथिं चागतं तत्र स्वशक्त्या पूजयेद् बुधः पादशौचासनप्रह्वस्वागतोक्त्या च पूजनम् ततश् चान्नप्रदानेन शयनेन च पार्थिव ॥

atithiṃ cāgataṃ tatra svaśaktyā pūjayed budhaḥ pādaśaucāsanaprahvasvāgatoktyā ca pūjanam tataś cānnapradānena śayanena ca pārthiva //

दिनातिथौ तु विमुखे गते यत् पातकं नृप तद् एवाष्टगुणं पुंसां सूर्योढे विमुखे गते ॥

dinātithau tu vimukhe gate yat pātakaṃ nṛpa tad evāṣṭaguṇaṃ puṃsāṃ sūryoḍhe vimukhe gate //

तस्मात् स्वशक्त्या राजेन्द्र सूर्योढम् अतिथिं नरः पूजयेत् पूजिते तस्मिन् पूजिताः सर्वदेवताः ॥

tasmāt svaśaktyā rājendra sūryoḍham atithiṃ naraḥ pūjayet pūjite tasmin pūjitāḥ sarvadevatāḥ //

अन्नशाकाम्बुदानेन स्वशक्त्या प्रीणयेत् पुमान् शयनप्रस्तरमहीप्रदानैर् अथवापि तम् ॥

annaśākāmbudānena svaśaktyā prīṇayet pumān śayanaprastaramahīpradānair athavāpi tam //

कृतपादादिशौचश् च भुक्त्वा सायं ततो गृही गच्छेद् अस्फुटितां शय्याम् अपि दारुमयीं नृप ॥

kṛtapādādiśaucaś ca bhuktvā sāyaṃ tato gṛhī gacched asphuṭitāṃ śayyām api dārumayīṃ nṛpa //

नाविशालां न वा भग्नां नासमां मलिनां न च न च जन्तुमयीं शय्याम् अधितिष्ठेद् अनास्तृताम् ॥

nāviśālāṃ na vā bhagnāṃ nāsamāṃ malināṃ na ca na ca jantumayīṃ śayyām adhitiṣṭhed anāstṛtām //

प्राच्यां दिशि शिरः शस्तं याम्यायाम् अथवा नृप सदैव स्वपतः पुंसो विपरीतं तु रोगदम् ॥

prācyāṃ diśi śiraḥ śastaṃ yāmyāyām athavā nṛpa sadaiva svapataḥ puṃso viparītaṃ tu rogadam //

ऋताव् उपगमः शस्तः स्वपत्न्याम् अवनीपते पुन्नामर्क्षे शुभे काले ज्येष्ठयुग्मासु रात्रिषु ॥

ṛtāv upagamaḥ śastaḥ svapatnyām avanīpate punnāmarkṣe śubhe kāle jyeṣṭhayugmāsu rātriṣu //

नास्नातां तु स्त्रियं गच्छेन् नातुरां न रजस्वलाम् नानिष्टां न प्रकुपितां नाप्रशस्तां न गर्भिणीम् ॥

nāsnātāṃ tu striyaṃ gacchen nāturāṃ na rajasvalām nāniṣṭāṃ na prakupitāṃ nāpraśastāṃ na garbhiṇīm //

नादक्षिणां नान्यकामां नाकामां नान्ययोषितम् क्षुत्क्षामाम् अतिभुक्तां वा स्वयं चैभिर् गुणैर् युतः ॥

nādakṣiṇāṃ nānyakāmāṃ nākāmāṃ nānyayoṣitam kṣutkṣāmām atibhuktāṃ vā svayaṃ caibhir guṇair yutaḥ //

स्नातः स्रग्गन्धधृक् प्रीतः नाध्मातः क्षुधितो ऽपि वा सकामः सानुरागश् च व्यवायं पुरुषो व्रजेत् ॥

snātaḥ sraggandhadhṛk prītaḥ nādhmātaḥ kṣudhito 'pi vā sakāmaḥ sānurāgaś ca vyavāyaṃ puruṣo vrajet //

चतुर्दश्य् अष्टमी चैव अमावास्याथ पूर्णिमा पर्वाण्य् एतानि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिर् एव च ॥

caturdaśy aṣṭamī caiva amāvāsyātha pūrṇimā parvāṇy etāni rājendra ravisaṃkrāntir eva ca //

तैलस्त्रीमांससंभोगी पर्वस्व् एतेषु वै पुमान् विण्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं मृतः ॥

tailastrīmāṃsasaṃbhogī parvasv eteṣu vai pumān viṇmūtrabhojanaṃ nāma prayāti narakaṃ mṛtaḥ //

अशेषपर्वस्व् एतेषु तस्मात् संयमिभिर् बुधैः भाव्यं सच्छास्त्रदेवेज्याध्यानजप्यपरैर् नरैः ॥

aśeṣaparvasv eteṣu tasmāt saṃyamibhir budhaiḥ bhāvyaṃ sacchāstradevejyādhyānajapyaparair naraiḥ //

नान्ययोनाव् अयोनौ वा नोपयुक्तौषधस् तथा देवद्विजगुरूणां च व्यवायी नाश्रये भवेत् ॥

nānyayonāv ayonau vā nopayuktauṣadhas tathā devadvijagurūṇāṃ ca vyavāyī nāśraye bhavet //

चैत्यचत्वरतीरेषु नैव गोष्ठे चतुष्पथे नैव श्मशानोपवने सलिलेषु महीपते ॥

caityacatvaratīreṣu naiva goṣṭhe catuṣpathe naiva śmaśānopavane salileṣu mahīpate //

प्रोक्तपर्वस्व् अशेषेषु नैव भूपाल संध्ययोः गच्छेद् व्यवायं मतिमान् न मूत्रोच्चारपीडितः ॥

proktaparvasv aśeṣeṣu naiva bhūpāla saṃdhyayoḥ gacched vyavāyaṃ matimān na mūtroccārapīḍitaḥ //

पर्वस्व् अभिगमो ऽधन्यो दिवा पापप्रदो नृप भुवि रोगप्रदो नॄणाम् अप्रशस्तो जलाशये ॥

parvasv abhigamo 'dhanyo divā pāpaprado nṛpa bhuvi rogaprado nṝṇām apraśasto jalāśaye //

परदारान् न गच्छेत मनसापि कदाचन किम् उ वाचास्थिबन्धो ऽपि नास्ति तेषु व्यवायिनाम् ॥

paradārān na gaccheta manasāpi kadācana kim u vācāsthibandho 'pi nāsti teṣu vyavāyinām //

मृतो नरकम् अभ्येति हीयते ऽत्रापि चायुषः परदाररतिः पुंसाम् उभयत्रापि भीतिदा ॥

mṛto narakam abhyeti hīyate 'trāpi cāyuṣaḥ paradāraratiḥ puṃsām ubhayatrāpi bhītidā //

इति मत्वा स्वदारेषु ऋतुमत्सु बुधो व्रजेत् यथोक्तदोषहीनेषु सकामेष्व् अनृताव् अपि ॥

iti matvā svadāreṣu ṛtumatsu budho vrajet yathoktadoṣahīneṣu sakāmeṣv anṛtāv api //