Aṃśa 2 · Chapter 6

ततश् च नरकान् विप्र भुवो ऽधः सलिलस्य च पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ् छृणुष्व महामुने ॥

tataś ca narakān vipra bhuvo 'dhaḥ salilasya ca pāpino yeṣu pātyante tāñ chṛṇuṣva mahāmune //

रौरवः सूकरो रोधस् तालो विशसनस् तथा महाज्वालस् तप्तकुम्भो लवणो ऽथ विलोहितः ॥

rauravaḥ sūkaro rodhas tālo viśasanas tathā mahājvālas taptakumbho lavaṇo 'tha vilohitaḥ //

रुधिराम्भो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्षश् च दारुणः ॥

rudhirāmbho vaitaraṇī kṛmiśaḥ kṛmibhojanaḥ asipatravanaṃ kṛṣṇo lālābhakṣaś ca dāruṇaḥ //

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्य् अधःशिराः संदंशः कृष्णसूत्रश् च तमश् चावीचिर् एव च ॥

tathā pūyavahaḥ pāpo vahnijvālo hy adhaḥśirāḥ saṃdaṃśaḥ kṛṣṇasūtraś ca tamaś cāvīcir eva ca //

श्वभोजनो ऽथाप्रतिष्ठो अवीचिश् च तथापरः इत्य् एवमादयश् चान्ये नरका भृशदारुणाः ॥

śvabhojano 'thāpratiṣṭho avīciś ca tathāparaḥ ity evamādayaś cānye narakā bhṛśadāruṇāḥ //

यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निभयदायिनः पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्मरतास् तु ये ॥

yamasya viṣaye ghorāḥ śastrāgnibhayadāyinaḥ patanti yeṣu puruṣāḥ pāpakarmaratās tu ye //

कूटसाक्षी तथासम्यक् पक्षपातेन यो वदेत् यश् चान्यद् अनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम् ॥

kūṭasākṣī tathāsamyak pakṣapātena yo vadet yaś cānyad anṛtaṃ vakti sa naro yāti rauravam //

भ्रूणहा गुरुहन्ता च गोघ्नश् च मुनिसत्तम यान्ति ते नरकं रोधं यश् चोच्छ्वासनिरोधकः ॥

bhrūṇahā guruhantā ca goghnaś ca munisattama yānti te narakaṃ rodhaṃ yaś cocchvāsanirodhakaḥ //

सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूकरे प्रयाति नरके यश् च तैः संसर्गम् उपैति वै ॥

surāpo brahmahā hartā suvarṇasya ca sūkare prayāti narake yaś ca taiḥ saṃsargam upaiti vai //

राजन्यवैश्यहा ताले तथैव गुरुतल्पगः तप्तकुम्भे स्वसागामी हन्ति राजभटांश् च यः ॥

rājanyavaiśyahā tāle tathaiva gurutalpagaḥ taptakumbhe svasāgāmī hanti rājabhaṭāṃś ca yaḥ //

साध्वीविक्रयकृद् बन्धपालः केसरिविक्रयी तप्तलोहे पतन्त्य् एते यश् च भक्तं परित्यजेत् ॥

sādhvīvikrayakṛd bandhapālaḥ kesarivikrayī taptalohe patanty ete yaś ca bhaktaṃ parityajet //

स्नुषां सुतां चापि गत्वा महाज्वाले निपात्यते अवमन्ता गुरूणां यो यश् चाक्रोष्टा नराधमः ॥

snuṣāṃ sutāṃ cāpi gatvā mahājvāle nipātyate avamantā gurūṇāṃ yo yaś cākroṣṭā narādhamaḥ //

वेददूषयिता यश् च वेदविक्रयकश् च यः अगम्यगामी यश् च स्यात् ते यान्ति लवणं द्विज ॥

vedadūṣayitā yaś ca vedavikrayakaś ca yaḥ agamyagāmī yaś ca syāt te yānti lavaṇaṃ dvija //

चौरो विमोहे पतति मर्यादादूषकस् तथा ॥

cauro vimohe patati maryādādūṣakas tathā //

देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः स याति कृमिभक्षे वै कृमिशे च दुरिष्टकृत् ॥

devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ sa yāti kṛmibhakṣe vai kṛmiśe ca duriṣṭakṛt //

पितृदेवातिथीन् यस् तु पर्यश्नाति नराधमः लालाभक्षे स यात्य् उग्रे शरकर्ता च वेधके ॥

pitṛdevātithīn yas tu paryaśnāti narādhamaḥ lālābhakṣe sa yāty ugre śarakartā ca vedhake //

करोति कर्णिनो यश् च यश् च खड्गादिकृन् नरः प्रयान्त्य् एते विशसने नरके भृशदारुणे ॥

karoti karṇino yaś ca yaś ca khaḍgādikṛn naraḥ prayānty ete viśasane narake bhṛśadāruṇe //

असत्प्रतिग्रहीता तु नरके यात्य् अधोमुखे अयाज्ययाजकस् तत्र तथा नक्षत्रसूचकः ॥

asatpratigrahītā tu narake yāty adhomukhe ayājyayājakas tatra tathā nakṣatrasūcakaḥ //

वेगी पूयवहं चैको याति मिष्टान्नभुङ् नरः ॥

vegī pūyavahaṃ caiko yāti miṣṭānnabhuṅ naraḥ //

लाक्षामांसरसानां च तिलानां लवणस्य च विक्रेता ब्राह्मणो याति तम् एव नरकं द्विज ॥

lākṣāmāṃsarasānāṃ ca tilānāṃ lavaṇasya ca vikretā brāhmaṇo yāti tam eva narakaṃ dvija //

मार्जारकुक्कुटच्छागश्ववराहविहंगमान् पोषयन् नरकं याति तम् एव द्विजसत्तम ॥

mārjārakukkuṭacchāgaśvavarāhavihaṃgamān poṣayan narakaṃ yāti tam eva dvijasattama //

रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुण्डाशी गरदस् तथा सूची माहिषिकश् चैव पर्वगामी च यो द्विजः ॥

raṅgopajīvī kaivartaḥ kuṇḍāśī garadas tathā sūcī māhiṣikaś caiva parvagāmī ca yo dvijaḥ //

अगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिर् ग्रामयाजकः रुधिरान्धे पतन्त्य् एते सोमं विक्रीणते च ये ॥

agāradāhī mitraghnaḥ śākunir grāmayājakaḥ rudhirāndhe patanty ete somaṃ vikrīṇate ca ye //

मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः ॥

madhuhā grāmahantā ca yāti vaitaraṇīṃ naraḥ //

धनयौवनमत्तास् तु मर्यादाभेदिनो हि ये ते कृष्णे यान्त्य् अशौचाश् च कुहकाजीविनश् च ये ॥

dhanayauvanamattās tu maryādābhedino hi ye te kṛṣṇe yānty aśaucāś ca kuhakājīvinaś ca ye //

असिपत्रवनं याति वनच्छेदी वृथैव यः औरभ्रिको मृगव्याधो वह्निज्वाले पतन्ति वै ॥

asipatravanaṃ yāti vanacchedī vṛthaiva yaḥ aurabhriko mṛgavyādho vahnijvāle patanti vai //

यान्त्य् एते द्विज तत्रैव यश् चापाकेषु वह्निदः ॥

yānty ete dvija tatraiva yaś cāpākeṣu vahnidaḥ //

व्रतेषु लोपको यश् च स्वाश्रमाद् विच्युतश् च यः संदंशयातनामध्ये पततस् ताव् उभाव् अपि ॥

vrateṣu lopako yaś ca svāśramād vicyutaś ca yaḥ saṃdaṃśayātanāmadhye patatas tāv ubhāv api //

दिवा स्वप्नेषु स्कन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः पुत्रैर् अध्यापिता ये च ते पतन्ति श्वभोजने ॥

divā svapneṣu skandante ye narā brahmacāriṇaḥ putrair adhyāpitā ye ca te patanti śvabhojane //

एते चान्ये च नरकाः शतशो ऽथ सहस्रशः येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः ॥

ete cānye ca narakāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyante yātanāgatāḥ //

तथैव पापान्य् एतानि तथान्यानि सहस्रशः भुज्यन्ते यानि पुरुषैर् नरकान्तरगोचरैः ॥

tathaiva pāpāny etāni tathānyāni sahasraśaḥ bhujyante yāni puruṣair narakāntaragocaraiḥ //

वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते ॥

varṇāśramaviruddhaṃ ca karma kurvanti ye narāḥ karmaṇā manasā vācā nirayeṣu patanti te //

अधःशिरोभिर् दृश्यन्ते नारकैर् दिवि देवताः देवाश् चाधोमुखान् सर्वान् अधः पश्यन्ति नारकान् ॥

adhaḥśirobhir dṛśyante nārakair divi devatāḥ devāś cādhomukhān sarvān adhaḥ paśyanti nārakān //

स्थावराः कृमयो ऽब्जाश् च पक्षिणः पशवो नराः धार्मिकास् त्रिदशास् तद्वन् मोक्षिणश् च यथाक्रमम् ॥

sthāvarāḥ kṛmayo 'bjāś ca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ dhārmikās tridaśās tadvan mokṣiṇaś ca yathākramam //

सहस्रभागप्रथमा द्वितीयानुक्रमास् तथा सर्वे ह्य् एते महाभाग यावन् मुक्तिसमाश्रयाः ॥

sahasrabhāgaprathamā dvitīyānukramās tathā sarve hy ete mahābhāga yāvan muktisamāśrayāḥ //

यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः पापकृद् याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः ॥

yāvanto jantavaḥ svarge tāvanto narakaukasaḥ pāpakṛd yāti narakaṃ prāyaścittaparāṅmukhaḥ //

पापानाम् अनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद् यथा तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः ॥

pāpānām anurūpāṇi prāyaścittāni yad yathā tathā tathaiva saṃsmṛtya proktāni paramarṣibhiḥ //

पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्य् अल्पे च तद्विदः प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः ॥

pāpe gurūṇi guruṇi svalpāny alpe ca tadvidaḥ prāyaścittāni maitreya jaguḥ svāyaṃbhuvādayaḥ //

प्रायश्चित्तान्य् अशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै यानि तेषाम् अशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥

prāyaścittāny aśeṣāṇi tapaḥkarmātmakāni vai yāni teṣām aśeṣāṇāṃ kṛṣṇānusmaraṇaṃ param //

कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् ॥

kṛte pāpe 'nutāpo vai yasya puṃsaḥ prajāyate prāyaścittaṃ tu tasyaikaṃ harisaṃsmaraṇaṃ param //

प्रातर् निशि तथा संध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन् नारायणम् अवाप्नोति सद्यः पापक्षयं नरः ॥

prātar niśi tathā saṃdhyāmadhyāhnādiṣu saṃsmaran nārāyaṇam avāpnoti sadyaḥ pāpakṣayaṃ naraḥ //

विष्णुसंस्मरणात् क्षीणसमस्तक्लेशसंचयः मुक्तिं प्रयाति स्वर्गाप्तिस् तस्य विघ्नो ऽनुमीयते ॥

viṣṇusaṃsmaraṇāt kṣīṇasamastakleśasaṃcayaḥ muktiṃ prayāti svargāptis tasya vighno 'numīyate //

वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम् ॥

vāsudeve mano yasya japahomārcanādiṣu tasyāntarāyo maitreya devendratvādikaṃ phalam //

क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजम् अनुत्तमम् ॥

kva nākapṛṣṭhagamanaṃ punarāvṛttilakṣaṇam kva japo vāsudeveti muktibījam anuttamam //

तस्माद् अहर्निशं विष्णुं संस्मरन् पुरुषो मुने न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलपातकः ॥

tasmād aharniśaṃ viṣṇuṃ saṃsmaran puruṣo mune na yāti narakaṃ śuddhaḥ saṃkṣīṇākhilapātakaḥ //

मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस् तद्विपर्ययः नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तम ॥

manaḥprītikaraḥ svargo narakas tadviparyayaḥ narakasvargasaṃjñe vai pāpapuṇye dvijottama //

वस्त्व् एकम् एव दुःखाय सुखायेर्ष्योद्भवाय च कोपाय च यतस् तस्माद् वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः ॥

vastv ekam eva duḥkhāya sukhāyerṣyodbhavāya ca kopāya ca yatas tasmād vastu vastvātmakaṃ kutaḥ //

तद् एव प्रीतये भूत्वा पुनर् दुःखाय जायते तद् एव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते ॥

tad eva prītaye bhūtvā punar duḥkhāya jāyate tad eva kopāya yataḥ prasādāya ca jāyate //

तस्माद् दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित् सुखात्मकम् मनसः परिणामो ऽयं सुखदुःखादिलक्षणः ॥

tasmād duḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiṃcit sukhātmakam manasaḥ pariṇāmo 'yaṃ sukhaduḥkhādilakṣaṇaḥ //

ज्ञानम् एव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते ज्ञानात्मकम् इदं विश्वं न ज्ञानाद् विद्यते परम् ॥

jñānam eva paraṃ brahma jñānaṃ bandhāya ceṣyate jñānātmakam idaṃ viśvaṃ na jñānād vidyate param //

विद्याविद्येति मैत्रेय ज्ञानम् एवोपधारय ॥

vidyāvidyeti maitreya jñānam evopadhāraya //

एवम् एतन् मयाख्यातं भवतो मण्डलं भुवः पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विज ॥

evam etan mayākhyātaṃ bhavato maṇḍalaṃ bhuvaḥ pātālāni ca sarvāṇi tathaiva narakā dvija //

समुद्राः पर्वताश् चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः संक्षेपात् सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥

samudrāḥ parvatāś caiva dvīpā varṣāṇi nimnagāḥ saṃkṣepāt sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi //