Aṃśa 2 · Chapter 7

कथितं भवता ब्रह्मन् ममैतद् अखिलं त्वया भुवर्लोकादिकांल् लोकाञ् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं मुने ॥

kathitaṃ bhavatā brahman mamaitad akhilaṃ tvayā bhuvarlokādikāṃl lokāñ śrotum icchāmy ahaṃ mune //

तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथातथम् समाचक्ष्व महाभाग मह्यं त्वं परिपृच्छते ॥

tathaiva grahasaṃsthānaṃ pramāṇāni yathātatham samācakṣva mahābhāga mahyaṃ tvaṃ paripṛcchate //

रविचन्द्रमसोर् यावन् मयूखैर् अवभास्यते ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता ॥

ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā //

यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डलात् नभस् तावत्प्रमाणं वै व्यासमण्डलतो द्विज ॥

yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalāt nabhas tāvatpramāṇaṃ vai vyāsamaṇḍalato dvija //

भूमेर् योजनलक्षे तु सौरं मैत्रेय मण्डलम् लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम् ॥

bhūmer yojanalakṣe tu sauraṃ maitreya maṇḍalam lakṣe divākarasyāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam //

पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नम् उपरिष्टात् प्रकाशते ॥

pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṃ niśākarāt nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate //

द्वे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् बुधो नक्षत्रमण्डलात् तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्य् उशना स्थितः ॥

dve lakṣe cottare brahman budho nakṣatramaṇḍalāt tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ //

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः लक्षद्वये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः ॥

aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ lakṣadvaye tu bhaumasya sthito devapurohitaḥ //

सौरिर् बृहस्पतेश् चोर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः सप्तर्षिमण्डलं तस्माल् लक्षम् एकं द्विजोत्तम ॥

saurir bṛhaspateś cordhvaṃ dvilakṣe samavasthitaḥ saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāl lakṣam ekaṃ dvijottama //

ऋषिभ्यस् तु सहस्राणां शताद् ऊर्ध्वं व्यवस्थितः मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः ॥

ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṃ śatād ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ //

त्रैलोक्यम् एतत् कथितम् उत्सेधेन महामुने इज्याफलस्य भूर् एषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता ॥

trailokyam etat kathitam utsedhena mahāmune ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā //

ध्रुवाद् ऊर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः एकयोजनकोटी तु महर्लोको ऽभिधीयते ॥

dhruvād ūrdhvaṃ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ ekayojanakoṭī tu maharloko 'bhidhīyate //

द्वे कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः सनन्दनाद्याः कथिता मैत्रेयामलचेतसः ॥

dve koṭī tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ sanandanādyāḥ kathitā maitreyāmalacetasaḥ //

चतुर्गुणोत्तरे चोर्ध्वं जनलोकात् तपः स्मृतः वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः ॥

caturguṇottare cordhvaṃ janalokāt tapaḥ smṛtaḥ vairājā yatra te devāḥ sthitā dāhavivarjitāḥ //

षड्गुणेन तपोलोकात् सत्यलोको विराजते अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः ॥

ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate apunarmārakā yatra brahmaloko hi sa smṛtaḥ //

पादगम्यं तु यत् किंचिद् वस्त्व् अस्ति पृथिवीमयम् स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरो ऽस्य मयोदितः ॥

pādagamyaṃ tu yat kiṃcid vastv asti pṛthivīmayam sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistaro 'sya mayoditaḥ //

भूमिसूर्यान्तरं यत् तु सिद्धादिमुनिसेवितम् भुवर्लोकस् तु सो ऽप्य् उक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम ॥

bhūmisūryāntaraṃ yat tu siddhādimunisevitam bhuvarlokas tu so 'py ukto dvitīyo munisattama //

ध्रुवसूर्यान्तरं यत् तु नियुतानि चतुर्दश स्वर्लोकः सो ऽपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः ॥

dhruvasūryāntaraṃ yat tu niyutāni caturdaśa svarlokaḥ so 'pi gadito lokasaṃsthānacintakaiḥ //

त्रैलोक्यम् एतत् कृतकं मैत्रेय परिपठ्यते जनस् तपस् तथा सत्यम् इति चाकृतकं त्रयम् ॥

trailokyam etat kṛtakaṃ maitreya paripaṭhyate janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṃ trayam //

कृतकाकृतयोर् मध्ये महर्लोक इति स्मृतः शून्यो भवति कल्पान्ते यो ऽत्यन्तं न विनश्यति ॥

kṛtakākṛtayor madhye maharloka iti smṛtaḥ śūnyo bhavati kalpānte yo 'tyantaṃ na vinaśyati //

एते सप्त मया लोका मैत्रेय कथितास् तव पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः ॥

ete sapta mayā lokā maitreya kathitās tava pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ //

एतद् अण्डकटाहेन तिर्यक् चोर्ध्वम् अधस् तथा कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम् ॥

etad aṇḍakaṭāhena tiryak cordhvam adhas tathā kapitthasya yathā bījaṃ sarvato vai samāvṛtam //

दशोत्तरेण पयसा मैत्रेयाण्डं च तद् वृतम् सर्वो ऽम्बुपरिधानो ऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः ॥

daśottareṇa payasā maitreyāṇḍaṃ ca tad vṛtam sarvo 'mbuparidhāno 'sau vahninā veṣṭito bahiḥ //

वह्निश् च वायुना वायुर् मैत्रेय नभसा वृतः भूतादिना नभः सो ऽपि महता परिवेष्टितः दशोत्तराण्य् अशेषाणि मैत्रेयैतानि सप्त वै ॥

vahniś ca vāyunā vāyur maitreya nabhasā vṛtaḥ bhūtādinā nabhaḥ so 'pi mahatā pariveṣṭitaḥ daśottarāṇy aśeṣāṇi maitreyaitāni sapta vai //

महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं वापि विद्यते ॥

mahāntaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitam anantasya na tasyāntaḥ saṃkhyānaṃ vāpi vidyate //

तद् अनन्तम् असंख्यातप्रमाणं चापि वै यतः हेतुभूतम् अशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने ॥

tad anantam asaṃkhyātapramāṇaṃ cāpi vai yataḥ hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā mune //

अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्य् अयुतानि च ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च ॥

aṇḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇy ayutāni ca īdṛśānāṃ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca //

दारुण्य् अग्निर् यथा तैलं तिले तद्वत् पुमान् अपि प्रधाने ऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः ॥

dāruṇy agnir yathā tailaṃ tile tadvat pumān api pradhāne 'vasthito vyāpī cetanātmātmavedanaḥ //

प्रधानं च पुमांश् चैव सर्वभूतात्मभूतया विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ ॥

pradhānaṃ ca pumāṃś caiva sarvabhūtātmabhūtayā viṣṇuśaktyā mahābuddhe vṛtau saṃśrayadharmiṇau //

तयोः सैव पृथग्भावकारणं संश्रयस्य च क्षोभकारणभूता च सर्गकाले महामते ॥

tayoḥ saiva pṛthagbhāvakāraṇaṃ saṃśrayasya ca kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle mahāmate //

यथा सक्तं जले वातो बिभर्ति कणिकाशतम् शक्तिः सापि तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम् ॥

yathā saktaṃ jale vāto bibharti kaṇikāśatam śaktiḥ sāpi tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam //

यथा च पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः आदिबीजात् प्रभवति बीजान्य् अन्यानि वै ततः ॥

yathā ca pādapo mūlaskandhaśākhādisaṃyutaḥ ādibījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ //

प्रभवन्ति ततस् तेभ्यः संभवन्त्य् अपरे द्रुमाः ते ऽपि तल्लक्षणद्रव्यकारणानुगता मुने ॥

prabhavanti tatas tebhyaḥ saṃbhavanty apare drumāḥ te 'pi tallakṣaṇadravyakāraṇānugatā mune //

एवम् अव्याकृतात् पूर्वं जायन्ते महदादयः विशेषान्तास् ततस् तेभ्यः संभवन्ति सुरादयः तेभ्यश् च पुत्रास् तेषां च पुत्राणाम् अपरे सुताः ॥

evam avyākṛtāt pūrvaṃ jāyante mahadādayaḥ viśeṣāntās tatas tebhyaḥ saṃbhavanti surādayaḥ tebhyaś ca putrās teṣāṃ ca putrāṇām apare sutāḥ //

बीजाद् वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस् तरोः भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्य् अपचयस् तथा ॥

bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ bhūtānāṃ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā //

संनिधानाद् यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान् हरिः ॥

saṃnidhānād yathākāśakālādyāḥ kāraṇaṃ taroḥ tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ //

व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्राङ्कुरौ तथा काण्डकोषस् तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच् च तण्डुलाः ॥

vrīhibīje yathā mūlaṃ nālaṃ patrāṅkurau tathā kāṇḍakoṣas tathā puṣpaṃ kṣīraṃ tadvac ca taṇḍulāḥ //

तुषाः कणाश् च सन्तो वै यान्त्य् आविर्भावम् आत्मनः प्ररोहहेतुसामग्रीम् आसाद्य मुनिसत्तम ॥

tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ prarohahetusāmagrīm āsādya munisattama //

तथा कर्मस्व् अनेकेषु देवाद्याः समवस्थिताः विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहम् उपयान्ति वै ॥

tathā karmasv anekeṣu devādyāḥ samavasthitāḥ viṣṇuśaktiṃ samāsādya praroham upayānti vai //

स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वम् इदं जगत् जगच् च यो यत्र चेदं यस्मिंश् च लयम् एष्यति ॥

sa ca viṣṇuḥ paraṃ brahma yataḥ sarvam idaṃ jagat jagac ca yo yatra cedaṃ yasmiṃś ca layam eṣyati //

तद् ब्रह्म तत् परं धाम सदसत्परमं पदम् यस्य सर्वम् अभेदेन जगद् एतच् चराचरम् ॥

tad brahma tat paraṃ dhāma sadasatparamaṃ padam yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram //

स एव मूलप्रकृतिर् व्यक्तरूपी जगच् च सः तस्मिन्न् एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति ॥

sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ tasminn eva layaṃ sarvaṃ yāti tatra ca tiṣṭhati //

कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत् स्रुगादि यत् साधनम् अप्य् अशेषतो हरेर् न किंचिद् व्यतिरिक्तम् अस्ति वै ॥

kartā kriyāṇāṃ sa ca ijyate kratuḥ sa eva tatkarmaphalaṃ ca tasya yat srugādi yat sādhanam apy aśeṣato harer na kiṃcid vyatiriktam asti vai //